OʻzLib elektron kutubxonasi
Бош Сахифа Асарлар Бўлимлар Муаллифлар
Bosh Sahifa Asarlar Boʻlimlar Mualliflar
 
Asarga baho bering

5 / 5 (1ta baho berilgan)


Asarni saqlab olish

Asarni ePub formatida saqlab olish (iBooks va Kindle kabi ereader'larda oʻqish uchun) Asarni PDF formatida saqlab olish Asarni OpenDocument (ODT/ODF) formatida saqlab olish Asarni ZIM formatida saqlab olish (Kiwik kabi e-reader'larda oʻqish uchun) Icon book grey.gif

Asar tafsillari
MuallifAlisher Navoiy
Asar nomiFarhod va Shirin (I- qism)
TurkumlarKutubxona
Xalqlar
   - Oʻzbek/mumtoz adabiyoti
Boʻlimlar
   - Lirika
Mualliflar
   - Alisher Navoiy
Uslub
   - She’riyat
Shakl
   - Kitoblar
Yozuv
   - Lotin
TilOʻzb
Hajm237KB
BezatishUzgen (admin@kutubxona.com)
Qoʻshilgan2014/04/07
Manbahttp://forum.ziyouz.com/ind...


iPad asboblari
Bu asarni ePub versiyani saqlab olish


Mazmun
Bu asar Oʻzbek elektron kutubxonasida («OʻzLib»da) joylashgan. OʻzLib — notijorat loyihasi. Bu saytda joylashgan barcha kitoblar tekin oʻqib chiqish uchun moʻljallangan. Ushbu kitobdan faqatgina shaxsiy mutolaa maqsadida foydalanish mumkin. Tijoriy maqsadlarda foydalanish (sotish, koʻpaytirish, tarqatish) qonunan taqiqlanadi.



Logo.png





Farhod va Shirin (I- qism)
Alisher Navoiy

Farhod Va Shirin

I

Bihamdik fath abvob ul-maoni,
Nasib et koʻngluma fath oʻlmak oni.
Koʻzumga ul eshik quflin radid et,
Aning fathigʻa kilkimni kalid et.
Ochib ul ganj quflin bu kalidim,
Nasibim ayla neki bor umidim.
Nechakim istasam naqdi javohir,
Qayon boqsam koʻzumga ayla zohir.
Terarga har nafas koʻrroq havas ber,
Havas bergach olurga dastras ber.
Anga tegur qoʻlumnikim yiroqdur,
Qoʻlumgʻa sol anikim yaxshiroqdur.
Nima koʻp olmogʻimga mone’ etma,
Necha koʻp olgʻonimga qone’ etma.
Bu maxzan birla koʻnglumga gʻino sol,
Nechakim sochsam ilgimga yano sol.
Durafshonliqqa kilkim fosh qilgʻil,
Tilimni dogʻi gavharrosh qilgʻil.
Bu durlarkim koʻzumni andin ochting,
Mening ilgim bila olamgʻa sochting,
Tamannosin hazin koʻnglumdin olma,
Sochilgʻon birla tufrogʻ ichra solma.
Buyursang sochmogʻin men benavogʻa,
Chiqor yuz benavo ilgin havogʻa.
Ayurgʻoch bazl ila bu benavodin,
Navosizlargʻa qormotqil havodin.
Gadolargʻa dagʻi andin ato ber,
Gʻanilargʻa dagʻi oni tuto ber.
Shah olsa dogʻi qilsun toji torak,
Qul olsa ham anga boʻlsun muborak.
Anga ishq ahlini qil orzumand,
Aning birla alarni ham barumand.
Durin qil koʻzlariga har zamon yosh
Va lekin la’lu yoqutini qon yosh.
Alargʻa oshkorovu nihoni,
Koʻz ichra ashkdek asratqil oni.
Takallum ahligʻa sarmoya ayla,
Ne dur nazm etsalar riroya ayla.
Zamona durjini andin toʻlo qil.
Falak javfini andin imtilo qil.
Ani sindurgʻon elni qil shikasta,
Xujasta koʻrgan elga tut xujasta.

II

Bu shavq dostonining «alif»lari sarvqadlar boʻyidek sanubarvash va «lom»lari binafsha zulflar turrasi yangligʻ dilkash erkoniga bois fehrastida Haq otidin tugʻro va debochasi Qayyumi Mutlaq sifoti bila(1)

Bu rangin safha, balkim dard bogʻi,
Ayon har lolasida ishq dogʻi.
Tahayyur oʻti har bargi gul anda,
Tahassur dudi har bir sunbul anda.
Qushining nagʻmasi hijron surudi,
Oqar suv barcha seli ashk rudi.
Shamoligʻa samumi hajr hamroh,
Samumi hajr yoʻqkim, shu’lai oh.
Butub gulbunlaridin gʻunchai dard,
Chiqib ul gʻunchalardin otashin vard
Ki, boʻlmish bu baliyatlargʻa mansub,
Ulus koʻngligʻa andin keldi margʻub
Ki, boʻldi safhasining ibtidosi,
Tazarru’ birla ul Xoliq sanosi
Ki, inson koʻnglin etti gulshani ishq,
Bu gulshanning harimin maxzani ishq.
Ne maxzan, har duri sham’i farogʻi,
Ne dur, ne sham’, durri shabcharogʻi.
Va lekin husn oʻtin aylab jahonsoʻz,
Bularni andin etti olamafroʻz.
Demay oʻt onikim, barqi duraxshon,
Demay barqi duraxshon, mehri raxshon.
Tulu’ etti chu ul raxshanda xurshid,
Adam shomigʻa boʻldi sham’i jovid.
Aning nuri chu rartav qildi zohir,
Bori zarrot boʻldilar mazohir.
Quyosh ma’shuqu har zot oʻldi oshiq,
Dema har zot, zarrot oʻldi oshiq.
Chu raydo boʻldi bu ahbobu mahbub,
Jahon bozori ichra tushti oshub.
Bular borini raydo aylagan ishq,
Birin ul birga shaydo aylagan ishq.
Nedin oshiqni oʻrtar shayni ma’shuq,
Chu oshiq munda keldi ayni ma’shuq.
Ikisi balki ayni ishq, fafham! (2)
Tugondi borcha soʻz, vallohu a’lam! (3)
Ajab suratki bir naqqoshi mohir,
Boʻlur yuz nav’ surat birla zohir.
Oʻzi naqshu oʻzi manqushu naqqosh,
Kishi bu sirni mendek qilmadi fosh.
Netay asroridin devona boʻldum,
Dedim, chun hushdin begona boʻldum.
Navoiy, telbalikni bartaraf qil,
Yana bir lahza soʻz boshigʻa kelgil.
Taolallo, ne Hayyu Qodiri pok,
Ki, Aqli Kull anga deb: «Mo arafnok». (4)
Sifoti aql shaxsigʻa solib rech,
Chu zotin fikr etib topib oʻzin hech.
Qilib chun barq zotin mazhari kul,
Jahoni aql xoshoki boʻlub kul.
Fano toʻfoni eltib borin oning,
Jahonda qoʻymayin osorin oning.
Shuhudi aql darkidin mubarro,
Vujudi dark shu’bidin muarro.
Nishoni benishonliqdin yiroqroq,
Makoni bemakonliqdin qiroqroq.
Azaldin behad oshib ibtidosi,
Abaddin asru toshib intihosi.
Damekim qahri oʻti tutmay orom,
Yerib koʻk oʻylakim bir qoʻrgʻoshun xom.
Gahekim ilm daryosi topib mavj,
Yeti qot yer tubi qolib toʻquz avj.
Qazo Farhodi(5) amri rahnamuni,
Zabun ollinda gardun Besutuni.
Yeturgonga balo togʻida bedod,
Laqab aylab zamona ichra Farhod.
Ani gʻam togʻida ovora aylab,
Qiyoni teshasidin rora aylab.
Necha boʻlsa Xito(6) mulkida xoqon,
Solib biymi aning bagʻri aro qon.
Badan mulkin qilib alqissa ma’mur,
Vaziri aql Mulkorosi(7) ma’mur.
Koʻngul qasrigʻa boʻlgʻoch naqshrardoz,
Qilibon korgohi Monuviysoz(8).
Qilib hikmat xirad Suqroti(9) qismi,
Yasab jon ganjiga raykar tilismi.
Ne mahvash husnigʻakim berdi tazyin,
Ani aylab jahon ahligʻa Shirin(10).
Chu aylab gʻamzasi jonlargʻa toroj,
Qilib vasligʻa xusravlarni(11) muhtoj.
Shafaq Gulgunigʻa xurshed etib rang,
Yana jul charxi atlas, Kahkashon tang.
Kecha Shabdezin(12) aylab tangbasta,
Yangi oydin qilib satligʻa dasta.
Qadar Shorurin(13) anjumdin sadafkor,
Anga charxu shafaq shingarfu zangor.
Ajal Sheruyasi(14) tigʻin qilib tez,
Qatili yuz tuman andoqki Rarvez.
Nikisoyi(15) zamongʻa chun berib soz,
Zamona ahlin aylab ayshrardoz.
Chu tortib Zuhra(16) lahni Borbadni(17),
Olib Bahromvashlardin(18) xiradni.
Oʻkush Farhodu Shirin aylasang jam
Shabistonida bir rarvonau sham’,
Va gar ming Besutundek(19) qilsang idpok,
Yoʻlida bir kesak, bal bir ovuch xok.
Solib chun qahr istigʻnosi rartav,
Kelib kam zarralardin dogʻi Xusrav.
Nekim lutfi nasimi birla mavjud,
Boʻlub qahri sharori birla nobud.
Agar mavjudu ma’dum oʻlsa olam,
Anga ijodu e’domi musallam.

III

Munojot(1) insonning adam nihonxonasidin vujud koshonasigʻa kelmakda adami ixtiyoridin nishona demak va vujud shohrohidin adam xobgohigʻa bormoqda vujud iztiroridin fasona aytmoq va gunoh qilurda begunohligʻin devonavor da’vo qilmoq va devona zanjirin sogʻingʻondek bu devonaligʻ daf’in shar’ silsilasi bila raf’i kulli qilib

Ilohiy, andakim yoʻq erdi budum,
Adam uyqusida erdi vujudum.
Ne ruhum gulshanidin dard raydo,
Ne jismim tufrogʻidin gard raydo.
Vujudimda anosir band tormay,
Tanim ichra soʻngak rayvand tormay.
Oʻtumda yoʻq tiriklik mehri tobi,
Suyum yoʻqluq biyoboni sarobi.
Boʻlunmay tufrogʻim gardi fanodin,
Nasime yoʻq vujudumda havodin.
Ne tan, ne tanda bosh, ne bosh aro koʻz,
Ne yuz, ne yuzda lab, ne lab aro soʻz.
Ne jonu anda ne yuz dardi jonsoʻz,
Ne koʻngul, ne anga ming neshi dildoʻz.
Nechukkim yoʻq koʻngul yoʻq gʻamdin ozod,
Boʻlub yoʻq jon dogʻi yoʻq qaygʻudin shod.
Vujud ichra yoʻq oloyish alargʻa,
Adam kunjida osoyish alargʻa.
Borin ul uyqudin uygʻotting oxir,
Yigʻibon bir-biriga qotting oxir.
Bu yoʻqlargʻa yoʻq erdi rasmu roye,
Ne imkon xudkim oʻlgʻay muddaoye.
Borisin bir-biriga band qilding,
Oʻkush hikmat bila rayvand qilding.
Oʻzung surdung raqam torqoch bu noma,
Shaqiy yoxud said erkonga xoma.
Nasib etting ani qilgʻonda jonliq,
Tuman ming ajz birla notavonliq.
Rahm ichra gʻizo ham ulki ma’lum,
Havoyi dilkusho ham ulki ma’lum.
Bu zindondinki jismin ranja aylab,
Chiqording yuz tuman ishkanja aylab.
Qilib hissu quvodin oni ma’yus,
Ham etting mahd zindonida mahbus.
Yetib besh-olti qatra sutga muhtoj,
Ul oʻlsa toʻq, agar ul boʻlmasa och.
Och oʻlsa yoʻq tili istarga ma’kul,
Boʻlub oʻz holigʻa yigʻlargʻa mashgʻul.
Toʻq oʻlgʻach daf’igʻa yoʻq aqli yori,
Ne ul quvvatki boʻlgʻay ixtiyori.
Ishi majnun kibi band ichra topok,
Agar doya yumay jismini – nopok.
Ne man’i nola gʻavgʻosigʻa oning,
Ne satri avrat a’zosigʻa oning.
Necha yil ranju mehnat sondin ortuq,
Ne deykim, har ne desam ondin ortuq.
Bu san’atlar qilib olamgʻa sotting
Kim, oni odami xayligʻa qotting.
Bu yerga tegrukim boʻldi shumori,
Anga yoʻq erdi hech ish ixtiyori.
Bu holat ichra tutmay oni ma’zur,
Yana qilding necha amringgʻa ma’mur.
Bu ishdur turfakim egriyu gar rost,
Qoʻya olmas qadam boʻlmay sanga xost
Ki, gar egriyu gar rost kilki taqdir,
Azalda aylamish olligʻa tahrir.
Sanga ul kotib ilgida qalamdek,
Qalam noʻgi aro balkim raqamdek.
Raqam chekmakka kotib yoʻnsa xoma,
Oʻshul damkim qilur tahriri noma.
Shuuri bormu ilgida qalamning,
Va yo ul xoma noʻgida raqamning.
Gar ul tahrir xatdur, gar nuqatdur,
Bilur kotibki tuzdur yo gʻalatdur.
Shuuri yoʻqlugʻi basdur guvohi
Ki, bu ishda qalamning yoʻq gunohi.
Anga bas yoʻq edi bu benavoligʻ,
Qalamdek sarnigunluq yuz qaroligʻ
Ki, har qilgʻongʻa hujjat ham tutarsen,
Bu hujjat ichra diqqat ham tutarsen.
BErursen goh anga doʻzax bila bim,
Qilursen goh jismin oʻtqa taslim.
Bu soʻzni tutmasang, yo Rab, musallam,
Yana bor turfaroq mundin soʻzum ham.
Azal subhida malhuzungni keltur!
Arogʻa «Lavhi mahfuz»ungni keltur!
Ne qilgʻon ish gar ermas anda maktub,
Nekim qilsang erur adlinggʻa mahsub.
Va gar ul lavh uza boʻlsa muharrar,
Azal taqsimidin boʻldi muqarrar.
Ne dersen bas bu jam’i benavogʻa!
Gunohe qilmayin qolgʻon balogʻa!
Navoiy, xomadek tortib uzun til,
Ne dersen, oxir oʻz haddingni bilgil!
Dame yoʻq yova ayturdin qaroring,
Junun ilgingdin olmish ixtiyoring.
Junun zanjirigʻa robastsenmugʻ
Agar majnun emassen, mastsenmugʻ
Necha devonaligʻ Farhod yangligʻ,
Chekib til teshai roʻlod yangligʻ.
Qaro tilni demakdin bir zamon chek,
Desangkim bormagʻay boshing qalamtek.
Qalam surma bu nav’ afsonalargʻa,
Agarchi yoʻq qalam devonalargʻa.
Junundin soʻzga bir dam boʻlmay ogoh,
Gar ortuq soʻz dedim: astagʻfirulloh.
Ilohiy, boqmagʻil majnunlugʻumgʻa,
Karamdin chora qil mahzunlugʻumgʻa.
Yuzum sargʻortibon nomam qarosi,
Qarortib nomani xomam qarosi.
Inoyat aynidin xomam sari boq,
Qizil ayla yuzum, nomamni ham oq.
Yuzum lutfung suyidin toza qilgʻil,
Soʻzum koʻsin baland ovoza qilgʻil.
Mayi nutqum tarabxez ayla, yo Rab,
Nayi kilkim shakarrez ayla, yo Rab.
Ketur ilgimga dogʻi jomi tavfiq,
Yetur koʻnglumga dogʻi rohi tahqiq.
Soʻzum roh)in qilib ravshan safodin,
Shafoat jomi yetkur Mustafo(2)din.

[IV]

Ul quyosh ruxsori vasfidakim, tun kibi gisu quyoshigʻa soya soldi va Vashshams bila Vallayl(1) surasini aning yuz quyoshi bila zulfi tuniga oʻxshatilgʻonidin har biri bir biyik poya oldi, agarchi ul quyoshqa soya yoʻq erdi va ul kechaga manzil oʻuyosh ustida-oʻq erdi. «Va sallalalohu alo shamsi jamolihi va zilli kamolihi»(2)

Muhammad «kofu», «nun»(3)gʻa qurratul-ayn(4)
Tufayli kavn oʻlub, yoʻq-yoʻqki, kavnayn(5).
Nubuvvat kishvarining taxtgiri,
Risolat taxtining sohib sariri.
Saririgʻa toʻquz aflok oʻlub farsh,
Toʻquz aflokni qoʻygʻil, degil Arsh(6).
Solib ham Arshu ham Kursiy(7)ga soya,
Boʻlub Kursiy aning taxtigʻa roya.
Dema soya, degilkim zilli ra’fat,
Ne zillu qaysi ra’fat, nuri rahmat.
Chu ul Haq zilli boʻlmoq roya torti,
Qachon soya, oʻziga soya torti.
Yuzi gisuni chun riroya aylab,
Ul oqshom kun yuziga soya aylab.
Ayogʻin oʻrgali gar tushti gisu,
Boʻlur doim charogʻ osti qarongʻu.
Muanbar zulfidek kam soya boʻlgʻay
Ki, ul xurshedgʻa hamsoya boʻlgʻay.
Gul uzra sunbuli ochmoq ajabdur,
Quyoshqa soya chirmoshmoq ajabdur.
Chu aylab halqalar ul zulf raydo,
Boʻlub mehr uzra kavkablar huvaydo.
Vayo ul Mushaf(8) uzra kilki taqdir,
Qilib Arsh oʻrnigʻa anjumni tahrir.
Emas mehr uzra kavkab – qil taammul,
Yuzi gulzori ochmish har taraf gul.
Boʻlub ruxsorigʻa har sori gullar,
Jelilik barcha gardanbasta qullar.
Demon gul bandasidur boʻyni bogʻligʻ,
Gadoyedur toʻni haryon yamogʻligʻ.
Quchoq birla tikan basdur kamohi,
Gadoliq tavrida oning guvohi.
Qadi xam boʻldi goʻyo bu mihandin,
Toʻni yirtugʻlari ham bu tikandin.
Tikan boʻlmoqta a’dosigʻa xunrez,
Qilib Bathoda noʻgin xomadek tez.
Gar ilgi xoma sori qilmayin mayl,
Qoʻyub xattigʻa boshin yuz tuman xayl.
Necha choki giribon qildi xoma,
Toʻkub ashkini afgʻon qildi xoma.
Ochib ogʻzin qilay deb dastboʻsi,
Muyassar boʻlmayin bu orzusi.
Chu bu davlatqa boʻlmay komron ul,
Qaro ogʻriqqa boʻldi notavon ul.
Dema noleki sihhat tormayin hech,
Tushubtur rishtai jonigʻa yuz rech.
Emas tirnogʻi uzra xoma gar shaqq,
Boʻlub barmogʻi noʻgidan qamar shaqq.
Ilik tigʻinki tortib fil-ishora,
Qamar qolqonin aylab ikki rora.
Boʻlub qursi mahi tobonni ikki,
Kishi andoqki boʻlgʻay nonni ikki.
Qilib chun roʻza koʻnglin nongʻa moyil,
Iki boʻlgʻach topib kom ikki soyil.
Yemak komini koʻnglidin yoʻq aylab,
Malakdek zikr ila koʻnglin toʻq aylab.
Kavokib oyigʻa devona oning,
Maloyik sham’igʻa rarvona oning.
Munga devonaligʻ solib taku toz,
Anga rarvonaligʻ har sori rarvoz.
Chu shar’i shorii xattin qilib fosh,
Ayoq andin chiqorgʻon tormayin bosh.
Bu xatdan tosh angakim roʻya etmak,
Yugurmak birla yoʻq manzilgʻa yetmak.
Qoʻyar assor uyi chun egri gomin,
Yoʻl etmas qat’ tez aylab xiromin.
Yoʻlida egrilar assor uyidek,
Yarab oʻlturgali rarvor uyidek.
Bu shori’ birla torqon yoʻl yaroqi,
Yetib manzilgʻa andoqkim Buroqi.

V

Ul shahsuvor vasfidakim, qarongʻu tunda tiyra xokdondin Buroqi barqvash uzra chiqqoni «Minaz-zulumoti ilan-nur»(1)din muxbir erdi, balki ul pokibning pok zoti ostidagʻi pok oti, bila «nurin alo nur»(2) din xabar berdi va bu nurlar malakut shabistonini munavvar va malak

Ul aqshomkim, yuziga lu’bati Chin,
Eshib margʻula yoydi zulfi mushkin.
Nasim ul mushk isin butrotti har yon,
Havo ra’nolarigʻa sotti har yon.
Yoshundi mushk ichinda Chin gʻazoli,
Dema Chinkim, falak zarrin gʻazoli.
Qayu zarrin gʻazola, turki chin de,
Qaro tufroqqa kirgon mahjabin de.
Quyosh soʻgi ishi kirgach arogʻa,
Falak lu’batlari kirdi qarogʻa.
Ne soʻgu ne qaro, iqbol shomi,
Jahonning asru farruxfol shomi,
Boʻlub har shabnami Nohid(3) yangligʻ,
Yorub har axtari xurshid yangligʻ.
Yorugʻluq muncha yoʻq anjumgʻa maqdur,
Ochib ruxsori sham’in yuz tuman hur.
Bu aqshom ul charogʻi olamafroʻz,
Ichinda vasl sham’i oʻtidin soʻz.
Solib bir goʻshada rartav nihoni
Kim, aylab mizbonligʻ ummahoniy
Ki, yetti ul baridi homili roz,
Qoʻlinda bir Buroqi barqrarvoz.
Biri rayki nazardin tezdavroq,
Biri raxshi Kimondin garmravroq.
Yetishgach rayk sharhi hol qildi,
Haq istid’osini irsol qildi:
«Ki yetsun olam ahlidin nihoni,
Muhib sarvaqtigʻa mahbubi joni».
Bu soʻz mahbub eshitgach lol boʻldi,
Navidi vasldin behol boʻldi.
QOʻpub ot uzra andoq sekridi bot
Ki, hayron qoldilar ham rayku, ham ot.
Ham avval hamla raxshi barqxoʻdin,
Oʻtub tufroqu elu oʻtu sudin,
Qamargʻa chun xiromi tavsan aylab,
Yuzi xurshedi oni ravshan aylab.
Atorud(4) bodroyidin boʻlub shod,
Berib avroqu ajzosini barbod.
Yeturgach Zuhraga davlat rikobi,
Dafin yirtib qudumi ehtisobi.
Quyoshqa chun surub gardun xiromin,
Uyotdin yer quyi aylab maqomin.
Chorib Bahromgʻa raxshin chu yaksar,
Boʻlub ul nahsi agʻar Sa’di Akbar.
Tushub chun Mushtariy(5) sori mururi,
Quyoshni yoshurub har lam’a nuri.
Qolib yettinchi qoʻrgʻon rosboni,
Oʻtub chobuksuvori osmoniy.
Kirib chun sekkizinchi toram ichra,
Topib har dam oʻzin bir olam ichra.
Hamal mongrab qoʻyub Savr ollida bosh
Ki, boʻlsak ikkimiz qurbon sanga kosh.
Tarab aylab damo-dam ikki raykar,
Qoʻyargʻa ollida boshin mukarrar.
Topib quvvatligʻ andoq necha Xarchang
Ki, tortib ranjasidin sheri nar chang.
Tutub mahsuli hirzin xoʻsha xirman,
Chayongʻa Kaffaning ostida maskan.
Oʻzin qoshigʻa chun qurbon qilib yo,
Qilib Jady anga shoxu ray muhayyo.
Dema Dalv ichra suvkim, kavsari roh,
Topib Hut oʻzni ul bahr ichra timsoh.
Bulardin chun biyik tortib amori,
Savobit durlarin aylab nisori.
Alardin yuqoriroq chun qilib mayl,
Oʻpub yoʻlin maloyik yuz tuman xayl.
Qanot birla yoʻli gardin qilib pok,
Bu eldin qolmayin ul yoʻlda xoshok.
Berib chun Arshqa zoti tafoxur,
Boʻlub Arsh afsar, ul afsar uza dur.
Chu Kursi toʻridin riroya topib,
Biyik Lavhu Qalamdek roya topib.
Yuqorroq koʻrguzub chun raxshi novard,
Chiqorib lomakon maydonidin gard.
Tushub andin biyik chun ittifoqi,
Borib andoqki tebranmay Buroqi.
Samandin tashlagach ul ma’naviy ganj,
Samandidek tutub raykin dogʻi ranj.
Quvonib royboʻsi birla Rafraf(6),
Maloyik yer Oʻpub ollida saf-saf.
Yetak silkib, ayoq tortib boridin,
Qoʻyub yuz benishonliq har soridin.
Yetak yengdin ilik tortib ayoq ham,
Ayoq birla ilik borib qiroq ham.
Tanidin toʻrt gavhar naqshi borib,
Boʻyi olti jihat toʻnin chiqorib.
Demakim toʻrtu oltidin mubarro
Ki, beshu ikkidin dogʻi muarro.
Chiqorib oʻzlugi tufrogʻidin gard,
Ne oʻzlukkim, oʻzidin ham boʻlub fard.
Makoni boʻlmayin juz bemakonliq,
Nishoni qolmayin juz benishonliq.
Chu qolmay ne nishoni, ne makoni,
Topib maqsad makonidin nishoni.
Nasimin zohir aylab vasl bogʻi,
Topib maqsud isi yoʻqlugʻ dimogʻi.
Chekib dam ajdahoyi ganji maqsud,
Yugurtub aylabon budini nobud.
Chu qildi jilva shodurvoni vahdat,
Nasimi vasl ochib domoni vahdat.
Inoyat ilgi olamdin nihoni,
Harimi vahdat ichra chekti oni.
Sururgach «Motagʻo»(7) tufrogʻin ul bogʻ,
Chekildi nargisiga kuhli «mo zogʻ»(8).
Anga bu surma boʻlgʻoch qurratul-ayn,
Nasib oʻldi maqomi «qoba qavsayn»(9).
Oʻzin Kim aylabon, lekin topib Haq,
Koʻrunmay kimsa Haqdin ayru mutlaq.
Vujudi koʻrmadi juz Haq vujudi,
Tuzuldi Haq kalomidin surudi.
Surudi nagʻmau lahni kamohi,
Shafoat aylamak ummat gunohi.
Chu aylab Haq tilidin ul shafoat,
Boʻlub ham Haq javobidin ijobat.
Topib chun vasl etib mundoq havas ham,
Havas qilgʻangʻa topib dastras ham.
Yonib chun muncha mulku hashmat olib,
Tani yonib va lekin joni qolib.
Borurda qolibi xokini tortib,
Kelurda ruh aflokini tortib.
Boʻlub borgʻonda durri loyiqi toj,
Vale qaytib nechukkim bahri mavvoj.
Yonib gulshan agarchi gʻuncha borib,
Koʻz ochquncha kelib, yumgʻuncha borib.
Borib kelmokligi darki qilinmay,
Burunmu bordi, yo keldi bilinmay.
Ilohiy, bu nubuvvat toji haqqi,
Aning bu sur’ati me’roji haqqi,
Kim andoqkim tilab ummat gunohin,
Sen etting afv alar fe’li tabohin.
Navoiyni demay, bir benavoni,
Oʻkush jurmu gunahgʻa mubtaloni
Aning ummatligʻigʻa qobil ayla,
Shafoat qilgʻon elga doxil ayla.
Gar elga bahri gʻufroning havasdur,
Chu ul xasdur, anga bir qatra basdur.

[VI]

Qalam vasfida bir necha qalam surmak va ul raqamkash ta’rifin raqamgʻa keturmakki, nazm kishvari savodin yakqalama qilib erdi va «Panj ganj»(1) avroqigʻa gavharrosh raqami tortilib erdi va ul roqim bobida hamki munung xatti ma’nisin raqam-baraqam bildi, balki qalam-baqalam naql qildi. «Bayyazallohu taolo avroqa jaroyimiho»(2)

Qalamkim rahnavardi teztakdur,
Azaldin manzili favqul-falakdur.
Magar vahm adhamidur tez raftor,
Ne adham, jardai Shabdez(3) raftor.
Chiqib ustiga barmoq shahsuvori,
Boʻgʻun belbogʻiyu tirnoq-uzori.
Chorarda quyrugʻin aylab alam ul,
Qulogʻidek ayogʻdin-bosh qalam(4) ul.
Dema Shabdez, bir qushdur xushovoz,
Qanotsiz aylabon har sori rarvoz.
Shaba minqoridin har sori zohir,
Valekin ul shaba sochib javohir(5).
Ne qushkim, qushda yoʻq bu nav’ jismi,
Hakimi sun’ oni aylab tilismi.
Tanigʻa za’f gʻolib, koʻrmayin ranj,
Vale javfi aro yuz ma’naviy ganj.
Aning bu ganjidin tormay kishi kom,
Nechukkim ganjroshi Ganja orom7.
Agarchi Ganjada oromi oning,
Vale ganj uzra doim gomi oning.
Koʻngul kunjin qilib ganji maoniy,
Ogʻiz abvobi savtidin nihoni.
Iki labdin eshiklar aylabon ul
Ki, har kim tormagʻay ul ganj aro yoʻl.
Vale me’mori hikmatsozi oning,
Burundin qildi sangandozi oning.
Angakim oʻgʻriliq rasmin qilib fosh,
Yetib aflok sangandozidin tosh.
Yogʻib chun toshi har yon oshkoro,
Topib ahbob – gavhar, xasm – xoro.
Otay deb xora, ganj ogʻzini ochmay,
Vagar ochib, ne gavharlarki sochmay.
Tutub gavharlari yaksar jahonni,
Nechukkim xayli axtar osmonni.
Yoʻq, ul gavharki chun turroqqa qolgʻay,
Ayogʻ ostigʻa chun qolgʻay, usholgʻay.
Aningdek gavharekim jilva chogʻi,
Muzayyan boʻlgʻay andin el qulogʻi.
Ne ul ziynatki osilgʻay quloqtin,
Vagar ochilsa ayrilgʻay quloqtin.
Durekim chun quloqni qildi maskan,
Kirib qilgʻay koʻngul durjini maxzan.
Koʻngul durjin demay boʻlgʻay labolab –
Kim ul daryoga solgʻay durni to lab.
Kim ul gavhardin olsa xalq har dam,
Yuz ilda boʻlmagʻay mingdin biri kam.
Kishi mundoq boʻla olmay guharrez,
Magar ul hinduyizodi8 shakarrez.
Ne hindu, toʻtii shirin maqol ul,
Ne toʻti, bulbuli shoʻridahol ul.
Tushub olamgʻa toʻtidek bayoni,
Yetib gardungʻa bulbuldek figʻoni.
Boʻyigʻa nazm solgʻon hulla axzar,
Dema toʻti, degil Xizri9 rayambar.
Aning zulmoti Hindustoni oxir,
Ravon soʻz chashmai hayvoni10 oxir.
Agar bulbul desang, Hinduston – tun,
Qaro zulmat dema, anbarfishon tun.
Bu andoq tun aro shabxez bulbul,
Shabiston ichra shoʻrangez bulbul.
Dema bulbul, de oni qaqnusi11 zor,
Topib lahnidin oning qaqnus ozor.
Agar qaqnus chekib yuz nola jonsoʻz,
Anga ming nola oʻqi borcha dildoʻz.
Dema oʻq, balki har bir barqi ohi
Ki, sekrib oʻrtabon mah to ba mohi12.
Solib yuz shu’la har dam xirmanigʻa,
Oʻzining yoʻqki, olam xirmanigʻa.
Maoniy bahrigʻa anfosidin mavj
Ki, ul mavj ostigʻa qolib toʻquz avj;
Takallum rishtasigʻa nazmidin dur,
Falak bagʻrigʻa ul durdin tafoxur.
Savodi nazm anga abri bahori,
Boʻlub el boshigʻa gavhar nisori.
Sarosar ul bulut gavhar arodur
Ki, naysoniy bulut yangligʻ qarodur.
Savodi demakim, mushkin sahobi,
Boʻlub har qatra anda durri nobi.
Bu durkim vasfi sigʻmay soʻzga hargiz,
Latofatdin koʻrunmay koʻzga hargiz.
Tili durrosh, oʻzi pokiza gavhar –
Xiroji mulk, yoʻqkim reza gavhar.
Ne gavhar, balki ilmu fazl koni,
Dema konkim, degil koʻhi maoni.
Emas gar togʻ, bas shiddat qilib bigʻ,
Netib gardungʻa har dam yetkurub tigʻ.
Emas oson bu maydon ichra turmoq,
Nizomiy ranjasigʻa ranja urmoq13.
Tutaykim qildi oʻz changini ranja,
Nekim urdi aning changiga ranja.
Kerak sher ollida ham sheri jangi,
Agar sher oʻlmasa, bori ralangi.
Yoʻq ersa jam’ boʻlsa borsdek yuz,
Alardin hosili yoʻq, gʻayri ruf yuz.
Agarchi yeldin ermas bahrgʻa bok,
Vale ming chok oʻlur chun boʻldi koʻlok.
Tegar daryogʻa sarsar qoʻzgʻaloni,
Vale har yel esib chayqatmas oni.
Nizomiy erdi andoq rili volo
Ki, chekti ganju gavhar rili bolo.
Kerak ham ril erur, bu nukta ma’lum
Ki, solgʻay ril xartumigʻa xartum.
Agarchi rashshaning xartumi ham bor,
Yel ozorigʻa neshi shumi ham bor.
Chu surtar ril xartumini darham,
Boʻlur zaxmigʻa yuz ming rashsha marham.
Bukun ul rilu bu hindu erur bil,
Kichikrak boʻlsa ham, lekin erur ril.
Kichik gar ersa el andeshasidin,
Erur Hindustonning beshasidin.
Alo to abri nayson zinda rili,
Kiyar bargustvoni charxi nili.
Bu ikki rilni gʻufronrarast et,
Mayi rahmatdin ikki rilni mast et.
Navoiygʻa dagʻi shavkat yeturgil,
Bu ikki rildin quvvat yeturgil.
Ki, boʻlsun bu iki rili zamondek,
Qayu rili zamon, rili damondek.
Ki, topib mast boʻlmoq reshasin ul,
Musaxxar aylasun soʻz beshasin ul.
Kel, ey soqiyki14, tushmish jonima joʻsh,
Ketur bu iki yodi birla bir qoʻsh;
Alar ishqida noʻsh aylab iki jom,
Tutay Jomiy15 mayi madhin saranjom.

[VII]

Hazrati shayxul-islomiy mavlono Nuriddin Abdurahmon Jomiy (umrlari uzaysin) madhidakim bu labtashnai vodiyi hayratqa muningdek ma’ni bodasining jomi aning himmati mayxonasining suvchilaridin dam-badam toʻldi va aning duosi piymonasining soqiylaridin labolab boʻldi(1)

Iki pil oʻlsa Xusrav yo Nizomiy,
Erur yuz ril chogʻligʻ ril Jomiy.
Muhabbat jomi durdoshomi uldur,
Hamono Zindarili Jomi(2) uldur.
Koʻrub sarmasti jomi vahdat oni,
Demishlar Zindarili hazrat oni.
Chu ul may durdidin boʻlmish xuroʻshi,
Safo ahlidur oning durdnoʻshi.
Mayi tahqiq etar holatda oshom,
Chekib lojur’a gar gardun erur jom.
Boʻlub zohir fano timsoli andin,
Tutub olamni olam xoli andin.
Fano ul nav’ etib naf’yi vujudi(3)
Ki, yer topib nabud oʻrnida budi.
Boʻlub andoq fano dashtida ma’dum
Ki, sayri shohrohi xatti mavhum.
Bu xatqa nuqtakim mavjud emastur,
Xirad ollinda juz nobud emastur.
Fano mulkida jismi oʻyla foni
Ki, fahm aylab savodi a’zam oni.
Jahonni kim qila olgʻay tavahhum
Ki, boʻlgʻay nuqtai mavhum aro Kim.
Oʻzin xud bir jahoni begaron bil,
Kamolotin oʻzidek bir jahon bil.
Jahon ichra jahonkim torti muknat,
Solib iki jahon ahligʻa hayrat.
Jahon yoʻq, olami kubro5 de oni,
Jahonda maqsadi aqso6 de oni
Ki, harne olami sugʻro7da mavjud,
Bori bu olami kubpoda mavjud.
Boshikim tark tojidin barumand,
Boʻlub tojigʻa gardun tugma monand.
Libosi faqri kengrak yuz jahondin,
Jahon silki kelib bir rishta ondin.
Zamiri lujjai zaxxori ma’ni,
Kalomi gavhari shahvori ma’ni8.
Oʻzi daryo, soʻzi durdek muhayyo,
Yana ma’nidin ul dur ichra daryo.
Kelib daryonasab, gavharhasabliq,
Ishida necha boqsang bulajabliq.
Qalam bahri kafida turfa ishdur,
Magar daryo aro butgan qamishdur.
Ajab ermas qamish boʻlmoq shakarrez,
Va lekin bu qamish boʻlmish guharrez.
Uchidin ham guhar olamgʻa sochib,
Ichidin ham shakar doʻkoni ochib.
Sarosar goʻyiyo ul nay guhardur,
gʻalat qildim, labolab nayshakardur.
Ogʻizlar ichra lazzat shakkaridin,
Quloqlar ichra ziynat gavharidin.
Qulogʻni bu guhar farsuda qilmay,
Ogʻizni ul shakar oluda qilmay.
Shakar ul nav’ tormay komi idpok,
Guhar bu tavr kelmay ravshanu pok.
Alo, tokim, guhar serob boʻlgʻay,
Shakarning shirasi jullob boʻlgʻay.
Soʻzin tut gavhari koni maoni,
Shakarjallobligʻdin asra oni.
Navoiykim muridu bandasidur,
Ipodat yoʻlida afgandasidur.
Hamul gavhar bila koʻnglin yorutqil,
Hamul shakkar bila komin chuchutqil.
Kalomin ul guhardek ayla rangin,
Hadisin ul shakardek ayla shirin.
Keturgil, soqiy, ul jomi kiromiy
Ki, tutsun rindlar sarxayli Jomiy.
Chu riri dayr may qildi havola,
Icharmen gar erur gardun riyola.

[VIII]

Bu rarishon ajzoningki, guli otashin avroqidek dahr gulistoni bulbullarini hazordaston bila oʻtluq faredgʻa soldi — bargidin shu’la va xurdasidin sharora koʻrguzmoqiga bois ne boʻlgʻongʻa qalam surmak va bu oshufta avroqningki, charxi barin ajzosidek jahon dashti majnunlarini ming balogʻa daston qilib soʻznok figʻongʻa uchratti — shafaqidin yolin va axtaridin axgar yorutmogʻigʻa mujib ne erkonni raqam urmoq va oʻzin bulbuli Majnundek gulrux Laylisi firoqigʻa solib gʻam togʻida Farhod bila hamovoz qilmoq

Musha’bid charx aro har sehrsoze
Ki, bir tugʻrogʻa naqsh etgay tiroze.
Agar ul raykar oʻlsun zisht yo xoʻb,
Va gar makruh boʻlsun, yoʻqsa margʻub
Ki, gar avval anga etmas taammul,
Zamir avroqida qilmas taxayyul,
Shuru’ etmakligi imkon emastur,
Xirad ollinda bu rinhon emastur.
Yana bir buki hech ish hodis oʻlmas
Biravgakim anga bir bois oʻlmas.
Mangakim bu tamanno boʻldi raydo
Ki, shavqi ayladi koʻnglumni shaydo.
Duru gavhar xayolin jongʻa soldi,
Munungdek bahri beroyongʻa soldi.
Buyurdi solmoq ochib rechu tobin,
Falak burjigʻa oʻrgamchi tanobin.
Balo togʻigʻa zoʻr izhori birla,
Keturmak naqb qoqum xori birla(1).
Qalam bargu guli nasringʻa surmak,
Raqam Farhod ila Shiringʻa surmak.
Munga dogʻi zarur erdi taaqqul,
Chiqormoq bir tikandin yuz tuman gul.
Zaruriy boʻldi avzoigʻa tagʻyir(2)
Ki, dilkash boʻlgʻay ushbu safha tasvir.
Yana bois bukim, ishqi baloshoʻr,
Bir oʻtdin aylab erdi jonima zoʻr(3).
Tilim xud bor aning ta’rifida lol,
Qilay xomam tilidin sharhi ahvol.
Hazin jonimda bor erdi baloye,
Baloligʻ ishq ila haryon havoye.
Birov ishqi solib jonimgʻa anduh,
Mashaqqat toshi yuklab koʻh to koʻh.
Boʻlub zulmi oʻtidin xasta jonim,
Qarorib dudi birla xonumonim.
Birov yoʻq, kofiri qotilnihode,
Rarivash, devzulme, hurzode.
Koʻzining kufridin yuz jongʻa ofat,
Tuman ming kishvari imongʻa ofat.
Sirohi zulm ila chun kelturub zoʻr,
Jahon mulkiga solib gʻorati gʻoʻr.
Koʻzi solgʻoch koʻngul kunjigʻa oshub,
Boʻlub kirpiklari sabru xiradroʻb.
Tushub olam aro gʻavgʻosi haryon,
Jahon mulkida vovaylosi haryon.
Farang ahlida zulmining figʻoni(4),
Xitou Chinda javri qoʻzgʻaloni.
Shafaqgun may sori chun qoʻl uzotib,
Chu axsumlab quyosh jomin ushotib.
Kelib ul boʻlgʻoch el qatligʻa moyil,
Ajal tigʻu kafan aylab hamoyil.
Chu bogʻlab bodro javlonigʻa bel,
Falak avroqin eltib har taraf yel.
Junundin aqlkush, bal durdkash ham,
Rari ruxsora, bal devonavash ham.
Meni mahzunni ishqi barqraftor,
Ul ofat oʻtigʻa aylab giriftor.
Falak zulm aylabon men mubtalogʻa
Ki, aylab mubtalo andoq balogʻa.
Ichimni dard etib mahzun aningdek
Ki, mahzun boʻlmagʻay Majnun aningdek:
Boʻlub vayrona koʻnglum gʻam qushidin,
Malomat toshi yogʻib toʻsh-toʻshidin.
Junun koʻnglumni dashti gʻamgʻa solib,
Ne gʻam, har lahza bir olamgʻa solib.
Ne mahzun xotirimgʻa vasli mumkin,
Ne hajrida oʻtum bir lahza sokin.
Bor erdi dard qotil, ishq bebok,
Bulardin tundroq ma’shuqi cholok.
Vafosiz, tab’siz noahl ango xush,
Vafo ahli bila bittab’ noxush.
Malak xayli yesa ashkim uchun rashk,
Toʻkubon ul rari har dev uchun ashk.
Sirishkim ishqida gavhar shamoyil,
Vale ul badguharlar sori moyil.
Netay, ming zebu ziynat birla tovus
Ki, boʻlgʻay hamnishini bumi manhus.
Bir oykim boʻlgʻay ul solib manga dard,
Jahonraymou harjoiyu shabgard.
Manga aylab gʻamu mehnatni munis,
Oʻzi har uyda boʻlgʻay sham’i majlis.
Olib anjum kibi sabru qarorim,
Qaro aylab kechadek roʻzgorim.
Chu mundoq necha mushkil uzra mushkil,
Manga yuzlandi tahqiq oʻldi hosil.
Ki, gar hikmat bila fikri mufidi
Qilinmas, yoʻqturur jondin umidi.
Koʻngul ishq ahligʻa ming rora xushtur,
Chu ma’shuq ahl emastur, chora xushtur.
Bu gʻamdin menda qolmay aqlu hushe,
Bu nav’ etti nido nogah surushe(5)
Ki, ey kunji malolatning xumuli,
Tushub dardu balo koʻnglung qabuli.
Chu sen mundin burun xomang qilib tez,
Suman bargini qilding sunbulomez,
Nechukkim Xizr zulmatdin nihoni,
Ulusqa sochting obi zindagoni.
Yasoding ravzai zarkor tarhin,
Chiqording «Hayrat ul-abror» tarhin(6).
Xaloyiqqa sochib durri saminlar,
Maloyikdin eshitting ofarinlar.
Agarchi ayturida ranj torting,
Vale koʻrkim ne yangligʻ ganj torting.
Necha kun kimsa koʻrgan birla ranji,
Kiyursa ilgiga ul nav’ ganji.
Ki, boʻlgʻay anda yuz ming durri raxshon,
Duri raxshon kibi la’li Badaxshon.
Qizil oltun sarigʻ zirnixdin kam,
Kumush qadri qaro turrogʻdin ham.
Qoʻyub muncha nuqudu ganji shohi(7)
Ki, andin yorubon mah to ba mohi.
Topib bir qalb siymu aylabon but,
Anga yoʻq toshu dur ichra tafovut.
Debon gohi buti siyminbar oni,
Zamone lu’bati mahraykar oni.
Uyolmay Haqdin aylab qiblagohing,
Oʻtub aflokdin ishqida ohing.
Bu dunyoda seni zor aylabon ul,
Qiyomatda giriftor aylabon ul.
Boʻlub dunyou dining jahldin hech,
Kel etma jahlu mundoq jahldin kech.
Ushotib butni, imon ganji torqil,
Qoʻyub bu jahl, irfon ganji torqil.
Chu but sindiyu kufrung yelga berding,
Musulmon boʻldung ar xud kofir erding.
Qoʻyub vayronalarda telbalikni,
Yana bir ganj sori sun ilikni.
Yana bir konni qazmogʻliqqa mayl et,
Qazib ahbob aro naqdin tufayl et.
Bu kon qazmoqni ulkim qildi resha,
Kerak xorofikan ilgida tesha.
Sanga bu teshavarlik boʻlsa matlub,
Erur Farhod hamsuhbatligʻi xoʻb.
Bu kon ishqida teshang xorarez et,
Ani Farhod toshi birla tez et.
QOʻpub Farhod birla hammasof oʻl,
Itik metin bila xoroshikof oʻl.
Bu ishda ne tayan bir lahza, ne tin,
Yetur metinining oʻrnigʻa metin.
Agar Farhod oʻldi koʻp chekib ranj,
Sanga Haq bergay oʻlmasdin burun ganj.
Navo topib bu yangligʻ ganjdin ham,
Xalos oʻlgʻaysen andoq ranjdin ham.
Hazin Farhod shugʻlin ayla shirin
Ki, torqaysen nigore oʻyla Shirin
Ki, ul Shiringʻa bu yondoshsa bir dam
Aning shirinligʻidin kelmagay kam.
Boʻlub ul ganj surat dilfiribing,
Yetib ham ganji ma’nidin nasibing.
Qayu ganj, ulki olding beshidin bir,
Ikinchisin olurgʻa ayla tadbir(8).
Erur sendin talab, bizdin hidoyat,
Gadoligʻ sendinu bizdin inoyat.
Chu hotifdin(9) yetishti bu navidim,
Oʻzumdin oʻzga nav’ oʻldi umidim,
Qoʻyub vasvosu savdolarni bir yon,
Yetishtim pir(10) dargohigʻa giryon.
Tushub turrogʻ ichiga zoru mahjur,
Koʻzum chun torti ul turrogʻdin nur.
Sirehr ollinda andoqkim ovuch xok,
Va yoxud toʻbi atrofida xoshok.
Demakka arzi holimni uyolib,
Shukuhi jismima titratma solib.
Koʻrub turrogʻda ul mehri jahontob,
Meni titratmadin andoqki simob.
Kulub chun subh mehr izhor qildi,
gʻamim shomini subhosor qildi.
Dedi: holing nedur, sharh ayla bir-bir.
Chu soʻrdi daf’a-daf’a tushti taqrir.
Chu boʻldi borcha ahvolimgʻa voqif,
Manga xud boʻldi ul ikinchi hotif(11).
Nekim avvalgʻi hotif hukm surdi,
Ikinchi hotif oni-oʻq buyurdi.
Qabul ettim tutub anfosi rosi,
Ravon qildim duoning iltimosi.
Chu ul boshlab Masihoso kalomin,
Duo ul deb, maloyik aytib: Omin.
Duo yoʻqkim, ijobatdin nishon ul,
Ijobat birla balkim tav’amon ul.
Manga chun yetti bu davlat nishoni,
Ochildi har yon abvobi maoni.
Qaro turrogʻ uza ul abri rurbor,
Turub qildi oʻzin ul nav’ durbor
Ki, oʻtti royasi daryou kondin,
Ne daryou ne konkim, osmondin.
Chu men turrogʻ yerdin koʻkka yettim,
Yer oʻrtum dogʻi oʻz hujramgʻa kettim.
Eshik yormoqqa chun sundum ilikni
Yorilgʻoch ul, Haq ochti yuz eshikni.
Ketur, soqiy, qadah xilvatda bir dam.
Chu kelturdung eshikni bogʻla mahkam.
Chu Jomiydan yetishti boʻyla kome,
Aning yodi bila tut bizga jome.

[IX]

Bu iqbol varaqlarining muqobalasi va bu saodat tarhlarining mutorahasi va xayol bahrida maoniy tuhafi savdosi uchun masohat qilmoq va har fasona safinasin varaq-varaq, balki har tarix jungin safha-safha axtarib daryozada ajnosqa rad iligin urmoq va maoniy aqmishasi nafoyisin bu latofat hajlasi aroyisi uchun gʻayb tujjoridin hayot naqdin berib savdo qilmoq va jon rishtasi va kirrik ignasi bila libosi namoyish va xil’ati oroyish tikib bu abkor qadlarigʻa solib jilva bermoq(1)

Manga chun tolei farxunda kavkab
Bu avj uzra bisot etti murattab(2).
Malak avval rari birla sururdi,
Falak anjum sirishkidin suv urdi.
Boʻlub saqf oʻrnigʻa avji muqarnas,
Bisoti uzra yoydi charxi atlas.
Solib majmargʻa tun udi qamori,
Oʻti xurshed oʻlub, anjum-sharori(3).
Bu nuzhatgah mening oromgohim,
Sirehr aylab jabinin xoki rohim.
Ham aylab subh safhamdin safo vom
Ham olib rang xomam noʻgidin shom.
Raqam azmigʻa yoʻngʻach xoma boshin,
Atorid yigʻdi sochilgʻon taroshin.
Hanuz etmay qalam yozmoqni odat,
Eshikdin kirdi iqbolu saodat.
Jahonni yuzlaridin shod aylab,
Manga kirgach muborakbod aylab
Ki, Tengri harne komingdur yetursun,
Nekim istarsen ollinggʻa ketursun.
Falak yangligʻ biyik himmat bu boʻlgʻay,
Quyosh yangligʻ arigʻ niyat bu boʻlgʻay.
Falak surtub jabinlar himmatinggʻa,
Quyosh deb ofarinlar niyatinggʻa,
Ki, koʻzni bas rafe’ ayvongʻa solding,
Biyikrak toʻraning turrogʻin olding(4).
Agar turrogʻ tutsang boʻlsun oltun.
Oqizsang qatrai xay–durri maknun.
Kishikim ichsa himmat bazmidin jom,
Topar ul jomdin komin saranjom.
Ne qushkim boʻlsa himmatdin qanoti,
Emas rast oshyongʻa iltifoti.
Ochib himmat qanotin nasri toyir(5),
Erur gardun shabistonigʻa soyir.
Kim oʻlsa himmat ilkidin kushodi,
Ne torsunkim, torilgʻondur murodi.
Biyiklik keldi himmatdin nishona
Ki, himmatsizni rast etti zamona.
Havo tutti chu aylab rashsha ta’jil,
Anga ojiz durur turrogʻ uza ril.
Havoyi mushk urdi koʻk sori yuz,
Qaro shomin yorutti necha yulduz.
Chu naqqob etti yer qozmoqni resha,
Tiriklay goʻr aro kirmish hamesha.
Chu sen ham boʻyla himmat zohir etting,
Taraddud yoʻqki, maqsudunggʻa yetting,
Va lekin Tengrigʻa aylab tavakkul,
Aningdek ayla avvaldin taammul
Ki chun bu uyda qilgʻung naqshi debo,
Kerak uy tarhi dogʻi boʻlsa zebo.
Agarchi nazmi dilkash tushsa masmu’
Aning afsonasi ham boʻlsa matbu’.
Burun jam’ et nekim boʻlgʻay tavorix,
Borida ista bu farxunda tarix.
Torilgʻay shoyad andogʻ bir necha soʻz,
Soʻz aytur elga ul yon tushmagan koʻz.
Ani nazm etki tarhing toza boʻlgʻay,
Ulusqa mayli beandoza boʻlgʻay(6).
Yoʻq ersa nazm qilgʻonni xaloyiq
Mukarrar aylamak sendin ne loyiq.
Xush ermas el soʻngincha raxsh surmak,
Yoʻlikim, el yugurmishtur yugurmak.
Biravkim bir chamanda soyir erdi,
Nechakim gul ochilgʻon koʻrdi, terdi.
Hamul yerda emas gul istamak xoʻb,
Bu boʻston sahnida gul koʻr, chaman koʻr.
Chu bu soʻzlarga fikr etti zamirim,
Koʻrundi borcha ma’ni dilrazirim.
Qilib koʻnglumni bu andisha shaydo,
Tavorix ayladim har sori raydo.
Nazar aylab borin avvaldin-oxir,
Boʻlub boshdin-ayoq ollimda zohir.
Torildi oncha soʻzkim, komim erdi,
Quyuldi oncha maykim, jomim erdi.
Bu durlar chunki manzum oʻlgʻusidur,
Quloq solgʻongʻa ma’lum oʻlgʻusidur.
Ki, bu bahr ichrakim royon anga yoʻq,
Yetishmak qa’rigʻa imkon anga yoʻq.
Yetishgan el necha dur olgʻon ermish,
Ne oliyqadr durlar qolgʻon ermish.
Ki chun men zori besarmoya yettim,
Terib bu dilrabogʻa zevar ettim.
Bu gulshanniki rashki naqshi Chindur,
Nasimi ham, guli ham otashindur(7).
Boʻlurdin dahr boʻstonida mavjud,
Emasdur gʻayri soʻzu dard maqsud.
Ki, ishq ahlidin oʻlgʻay dostone,
Muhabbat xaylidin qolgʻay nishone.
Vale chekkanlar ushbu jomdin roh
Sarosar boʻldilar Xusravgʻa maddoh(8)
Ki, mulki andoqu, oyini mundoq,
Sirohi andoqu, tamkini mundoq.
Gahe Shabdezi olamgardidin deb,
Zamone ganji bodovardidin deb.
Nishoti bazmida xonlar murassa’,
Ne xonlar, qasru ayvonlar murassa’.
Ichib gah Borbad lahni bila may,
Gahi Shorur daston deb rayoray.
Buzurg Ummid hikmatjoʻyi oning,
Ne hikmatjoʻ, xushomadgoʻyi oning.
Topib gah Maryam ogʻushida orom,
Shakar halvosidin gohi olib kom.
Boʻlub Shiringʻa oshiq rodshahvor,
Goh ul mahbub oʻlub, gohi rarastor.
Yaqindurkim bu shohi nozrarvard,
Erur dardu balo oyinidin fard.
Apoda tek bir-ikki doston ham,
Debu Farhoddin aytib nishon ham
Ki, bir xoroshikofi koʻhsori,
Boʻlub Shirin gʻamining beqarori.
Necha kun vasl uchun aylab taku dav,
Ani ham oʻlturub tosh ichra Xusrav.
Agarchi kilk naqsh aylab nigorish,
Topibdur doston mundoq guzorish.
Vale nazmida har ustodi mohir,
Chekibdur oncha qiymatligʻ javohir
Ki, darkidin erur andesha hayron,
Havosu aqli hikmatresha hayron.
Alar nazmining ollinda meni zor,
Chu fahm ettimki koʻp koʻr Kimdur ozor.
Zaruratkim solib bir oʻzgacha tarh,
Bu mehnatnomani qilgʻumdurur sharh(9).
Agarchi yoʻq turur durluq taloshi,
Erur tosh oʻlsa ham chaqmoq toshi.
Nechakim oʻtluq oʻlsa la’l rora,
Qachon bu toshdek bergay sharora.
Dema chaqmoq toshi, koʻhi anduh,
gʻamu anduh anda koʻh to koʻh.
Bu koʻhi gʻam aro dardu mihandin,
Guzirim qayda boʻlgʻay Koʻhkandin.
Nizomiy dedi, Xusrav boʻldi rayrav,
Agar ul shoh edi, bu erdi xusrav.
Tanosub topib ul ikki yagona,
Dedilar borcha Xusravdin fasona.
Meni mahzungʻakim ishq etti bedod,
Solib gʻam togʻida andoqki Farhod.
Munosibdur agar tortib navoni,
Desam Farhodi mahzun dostoni(10).
Yozib jon mushafidin ikki oyat,
Debon Farhodu Shirindin hikoyat.
Xaroshida figʻon cheksam gʻamangez,
Bu suhon birla qilsam teshasin tez.
Chu avvalgʻi fasihi Ganjararvard,
Raqamzad qildi bu afsonai dard,
Dedi: Farhod bir xopokan erdi,
Va lekin oʻz fanida yakfan erdi.
Magar Shiringʻa boʻldi orzuyi,
Chiqarmoq xora ichra turfa joʻyi.
Bu ish ustodin istar erdi ul hur
Ki, ta’rif etti ul mahzunni Shorur.
Rarivash dedikim, kelturgil oni,
Borib Shorur kelturdi ravoni.
Anga chun rardalar keynidin ul oy
Takallum birla boʻldi korfarmoy.
Unin oning eshitkach xasta Farhod,
Boʻlub oshiq, chekib afgʻonu faryod.
Qaroru sabri itti, hushi ketti,
Anga yetti ishi oxirki yitti.
Va lekin sohiri Hindustoniy,
Yozarda bu malomat dostoni.
Chu torti xomasi tahriri ta’jil,
Bu ishga berdi koʻp tagʻyiru tabdil.
Birar soʻzni agar aytib muvofiq,
Burungʻi nomagʻa qildi mutobiq.
Chu aslu gavharigʻa surdi xoma,
Bu yangligʻ gavharoro qildi noma.
Kim ul nisbatda sultonlardin erdi,
Xito mulkidagʻi xonlardin erdi.
Hadisida nishoni rurhunarliq,
Jabinida shukuhi tojvarliq.
Vale nav’iki inson odatidur,
Aningdekkim bashar xosiyatidur
Ki, har ish sorikim, tab’ oʻldi moyil,
Erur oʻtkarmak andin oʻzni mushkil.
Havas tortib sinon chun kelturub zoʻr,
Burun aylar xiradning koʻzlarin koʻr.
Boʻlur magʻlub, kim boʻlsa havaskesh.
Bu ishta teng durur sultonu darvesh.
Aning zotigʻa chun tab’i muhavvis,
Tanosubsiz hunarlar qildi munis.
Koʻrub xoqoni Chin farzandin ul tavr,
Koʻp etti man’igʻa ham lutfu ham javr.
Chu koʻrdi mumkin ermas tarki odat
Ki, zotiydur shaqovat yo saodat.
Ul ishdin necha boʻldi fikrat ohang,
Koʻrundi saltanat nomusigʻa nang.
Zarurat birla jondin uzdi rayvand,
Dedi: qilsun safar farzona farzand.
Chu ul olamda urdi sayr uchun gom,
Ul ishlar boshigʻa tushti saranjom.
Bu maydongʻa chu Ashraf(11) surdi markab,
Bu soʻzni oʻzga nav’ etti murattab.
Yana boʻlgʻon ekan bu noma marqum,
Vale roqim emastur yaxshi ma’lum(12).
Uchovkim chektilar bu jomi sofi,
Bu yangligʻdur guzorish ixtilofi.
Chu Xusrav surdi bu rangin fasona,
Dedi soʻz avvalidin ham nishona.
Manga ham chun bu pok insho koʻrundi,
Bidoyatdin demak avlo koʻrundi.
Ne soʻzkim bilmagaylar ibtidosin,
Xush ermas necha xoʻb etsang adosin.
Gar imon elga rahmatdin nishondur,
Va lekin chun alifsizdur yamondur.
Agarchi shamsni oltun koʻrar his
Vale chun shindin ayrildi boʻlur mis.
BErur mehnat tuniga sham’ yogʻdu,
Chu oʻchti shu’lasi boʻldi qarongʻu.
Mangakim soldi shomi gʻam nihon soʻz,
Desamkim yorutay bu sham’i jonsoʻz
Boshida boʻlmasa zarrin livoyi,
Shabistongʻa netib solgʻay ziyoyi.
Umidim ulki, bu sham’i Tirozi
Ki, boʻldi jon uyining jilvasozi,
Quyoshdek charx ayvonin yorutqay
Ki, oning rartavi olamni tutqay.
Keturgil, soqiy, ul sham’i duraxshon,
Demay sham’i duraxshon, mehri raxshon
Ki, mehr etgach ayon togʻ uzra anvor,
Chiqay togʻ uzra men ham Koʻhkanvor.

[X]

Tezrav xomani mistar shohrohigʻa kiyurmak va sodaroʻ noma maydonini shoh madhi ayturgʻa kirrik bila sururmak, balki obdor nuktadin suv urub ul xomani maddohlardek bu maydongʻa solib ma’raka tutmak va bu garm ma’raka birla har maddoheki bir

Qazo kilki chu tortib naqshi dilkash,
Jahon avroqini qildi munaqqash.
Sirehr ajzosini berishtau band
Aningdek bir-biriga berdi rayvand
Ki, har juzvigʻa chunkim boʻldi tolib,
Xirad tab’igʻa hayrat boʻldi gʻolib.
Chekib koʻkning sutunsiz borgohin,
Muhayyo qildi olam korgohin.
Jahonda zohir aylab koʻp zaroyif,
Jahon ahlin dogʻi qildi tavoyif.
Tavoyif chunki boʻldi muxtalifvash,
Bu yerdek rast, ul oʻtdek tundu sarkash.
Bulargʻa vojib erdi intizomi,
Adolat vajhidin bermak nizomi.
Bu ishga anbiyoni qildi irsol
Ki, boʻlgʻaylar ulusqa din sori dol.
Alardin soʻng salotin torti ta’zim
Ki, bergaylar alar ummid ila bim.
Nechukkim anbiyo ra’su raisi
Muhammadning erur zoti nafisi.
Rasul xayligʻa sarxayli sirah ul,
Alar bori sirah, xayl ichra shah-ul.
Salotinning ham andoq sarfarozi
Erur goʻyo azaldin Shohi Gʻoziy(1).
gʻazo maydoni ichra Haydar(2) oyin,
Rivoji shar’ aro raygʻambar oyin.
Nabi shar’igʻa bergan zebu zayn ul,
Salotin sarvari Sulton Husayn ul.
Zihi olam – sadaf, zoting – duri pok,
Aningdekkim, quyosh durrigʻa aflok.
Quyoshdin ham yorugʻ royi muniring,
Falakdin ham biyik oliy sariring.
Murassa’ masnading a’lo jumondin
Falak firuzayekim tushmish ondin.
Shukuhung jabhasidin chun Surayyo
Yeti qatra araqdek yetti daryo.
Chu qahring tundbodi esti, olam –
Bisotin togʻlardin qildi mahkam.
Yetib chun gulshani lutfung shamimi,
Koʻrunub elga oʻt jannat nasimi.
Oyu kun bogʻi johingdin iki gul,
Tun ul gulshanda mushkinfom sunbul.
Kavokib birla ul tun rangi darham,
Toʻkulmish goʻiyo sunbulgʻa shabnam.
Qilichingdin ham el gʻamginu ham shod,
Sudindur mulk ham vayron, ham obod.
Qilib mavji balo ham zohir ul suv,
Boʻlub ham fath ruxsorigʻa koʻzgu.
Xadanging marg tayridin nishona,
Aduv jismini aylab oshyona.
Vale ul oshyongʻa boʻlmayin rom,
Oʻtub yetgach zamone, tutmay orom.
Boʻlub axzar sinoning sarv monand,
Aning ustida bargi bed rayvand.
Yashil aylab ani zahri halohil,
Boʻlub barcha xilof ahligʻa qotil.
Safi hayjoki oʻq kelgay yogʻindek,
Kamanding tashlagʻon shakli choqindek.
Choqin yoʻq, rishtai iqbolu ta’yid,
Boʻlub mahkam zafar boʻynigʻa jovid.
Samanding ul sahobi barqraftor
Ki, sur’atdin qadam to farq raftor.
Zamona ablaqi yangligʻ xiromi,
Yururda sharq to gʻarb ikki gomi.
Xiromi oʻrga chiqmoqta tutundek,
Yegarmak vaqti dasht uzra quyundek.
Quyun yoʻqkim hayuni devzod ul,
Demonkim devzod ul, devbod ul.
Zamonikim jahongʻa tushgay oshub,
Zamin birla zamongʻa tushgay oshub.
Chiqib charx uzra hayjo ahli gardi,
Qolib gard ichra charxi lojuvardi.
Iki saf har biri bir koʻhi bedod,
Sarosar tigʻi oning tigʻi foʻlod.
Jahonni tiyra gard aylab qarongʻu,
Sinonlar sham’i solib anda yogʻdu.
Kavurga dahr aro solib gʻirevi,
Hechukkim mast boʻlgʻay narra devi.
Oʻqi andoqki sarsar lola eltib
Shafaqning jomidin rargola eltib,
Bahodirlar falakdek barcha xunrez,
Shihoboso sinonlar aylabon tez.
Adam qoʻrgʻonigʻa qochib amonliq,
Falak olam aro sochib yamonliq.
Sen ul soat salobatdin sirehre,
Qoʻlungda tigʻdin raxshanda mehre.
Maozallohi, gardundek janobing
Taharruk torsa azm aylab rikobing.
Surub har lahza bir yon tortibon tigʻ,
Shukuhi tundluqta oʻylakim migʻ.
Solib har sori tigʻi louboli,
Aduvdin qilgʻasen olamni xoli.
Qilib ul nav’ tigʻi bemadoro,
Jahon ichra qiyomat oshkoro.
Quyosh botqay uzorin darham aylab,
Falak qochqay ravon qaddin xam aylab.
Yonib maydondin etsang azmi ayvon
Tushub ayvongʻa silkib gardi maydon.
Tutub Jamshed(3) taxti uzra orom,
Tilab xurshed yangligʻ la’lgun jom.
Quyub ogʻzinggʻa ul jomi Kayoniy(4),
Ichibkim boʻlsun obi zindagoniy.
Ne mulkikim olib ul razm ichinda,
Bagʻishlab barchani bu bazm ichinda.
Demon har mulkini bir rodshogʻa,
Har ikki mulk balkim bir gadogʻa.
Chu baxshish topib andogʻ mulku johe,
Boʻlub ul dam gado ham rodshohe.
Gadodin boʻlmasun ozurda roying,
Erur chun rodshahlar ham gadoying.
Alo to rodshahligʻ boqiy oʻlgʻay,
Tarab bazmida mahvash soqiy oʻlgʻay.
Binoyi saltanat zotinggʻa boqiy,
Saodat mahvashi bazmingda soqiy.
Bu soqiy ilgidin joming rayoray,
Zuloli Xizr ul joming aro may.
Ketur, soqiy, sharobi armanisoz,
Tut oni shoh madhin aylab ogʻoz.
Qil avval noʻshu berkim, men qilay noʻsh,
Qoʻsh ichsang tutki, men dogʻi ichay qoʻsh.

[XI]

Saltanat sirehrining mehri raxshandasi va xilofat tojining la’li duraxshandasi, jahonbonligʻ jismining ruhi nozanini va kishvarsitonligʻ aynining mardumaki jahonbini, olam alqining rafei va zamon ahlining badei, ya’ni sulton Badiuzzamon Bahodir madhida: xalladallohu mulkahu va abbada davlatahu(1)

Azal subhiki qildi xomai sun’
Taharruksiz xaroshi nomai sun’,
Abad shomigʻacha ne boʻlsa mavjud,
Yozildi ul varaqda budu nobud:
Qadahchashqa xarobot oʻldi marqum,
Vara’kashgʻa munojot oʻldi maqsum.
Gadogʻa notavonligʻ boʻldi roʻzi,
gʻanigʻa komronligʻ boʻldi roʻzi.
Birovga qismat oz boʻldi bagʻoyat,
Birovga baxshish oʻldi benihoyat.
Alarkim torti koʻp Haqdin atolar,
Erurlar olam ichra rodsholar.
Bular ichra dagʻi koʻrdur tafovut,
Biri yazdonrarast oʻlmish, biri but.
Shahekim Tengridin besa’yu koʻshish
Bori shahlardin ortuq torti baxshish,
Jahongʻa boisi amnu amon ul,
«Badi ud-dahru Doroi zamon» ul.
Qachon andin Kim etsang «dahru Doro»
Sharif alqobi boʻlgʻay oshkoro.
Humoyun ismi mujmal boʻldi ta’vil,
Qiloyin emdi bir-bir oni tafsil.
Munung zimnida ne tormish azaldin,
Deyin mashruh xoli har xalaldin.
Oti oʻn harf ila boʻldi murakkab,
Budur tartib agar qilsang murattab.
Azaldin bir atogʻa dol har harf,
Atoyoning dalili harf-barharf.
Erur «be» – birru ehsonning dalili,
Guhardek bahri Ummonning dalili.
Ikinchi harf davlatdin erur «dol»,
Topib dinu diyonat andin iqbol.
Uchunchi yumndin aytib nishona
Ki, tindi maqdami birla zamona.
Boʻlub toʻrtunch anga «ayni» adolat,
Qilib ham umri tuligʻa dalolat.
Yana bir rostligʻdin aytibon roz,
Amonat bogʻida sarvi sarafroz.
Yana bir lutfdin aylab xabardor,
Latofat gulshanida bahrabardor.
Biri yetti adaddin torti taqsim
Ki, qilmish Haq nasibing yetti iqlim.
Yana birdin boʻlub millat kiromi
Ki, sendindur musulmonliq nizomi.
Yana bir jilvasin aylab mukarrar
Ki, bir Tengri durur yoring muqarrar.
Yana bir bu nidodin aylab ogoh
Ki, boʻlmish qismating: «Nasrun minalloh»(2).
Aning tarkibiga bu oʻncha holat
Qilur, qilsang taammul, yuz dalolat.
Dalil oʻldi bu suratlargʻa oti,
Va lekin bahri ma’ni durri zoti.
Aning zotigʻa dur birla ne nisbat,
Bu ma’nidinki, bordur durgʻa qiymat.
Duri zoti boʻlub daryoyi aflok
Ki har durri erur bir axtari pok.
Bu bahr aflokidin ruxsori xurshed,
Yuz uzra qatralar Birjisu(3) Nohid.
Gahekim sindurub toji Kayoniy,
Olib ilgiga jomi Xusravoniy.
Tuzub suhbat «Bihishti soniy» ichra,
May ichsa «Bogʻi nav»(4) ayvoni ichra.
Ani majlis dema, oliy sirehri,
Qadahdin davrida raxshanda mehri.
Dema mehr onikim, mehri sabukxez,
Ne andoq tezrav, ne ishratangez.
Nishotafzoyroq Nohiddin koʻr,
Sarius-sayrroq xursheddin koʻr.
Quyosh bir qatla har kun koʻkni soyir,
Bu majlis charxin ul yuz qatla doyir.
Quyosh har davrida bir tiyra aqshom,
Munung har davridin ravshanroq ayyom.
Agar koʻk sur’atidin sayr etib mehr,
Mudiri har dam oning bir rarichehr.
Mugʻanniylar nishotafzo navodin,
Chekib Nohidni har dam havodin.
Zarofat holatida bazlagoʻlar,
Atorudqa qilib har dam gʻulular.
Boʻlur chun shah tarab birla qadahkash,
Tarab kayfiyatidin boʻlsa sarxush.
Berib yuz ganj yaxshi soʻzga bexost,
Yomon soʻzni qilib isloh ila rost.
Yomon men ayttim topib soʻzum rech,
Aning bazmida soʻz oʻtmay yomon hech.
Quyoshdek olamoro bazm chogʻi,
Jahongʻa oʻrt solib razm chogʻi.
Qayonkim barqi tigʻi shu’la sochib,
Aduvning raykaridin boshi qochib.
DEmasmenkim, kesib oʻqi zirihni,
Taxayyul toridin ochib girihni.
Sinoni chun yetib sahmi qazodek,
Aduv qaddini aylab halqa yodek.
Oʻzi har sorikim surgach gʻazabnok,
Qilib ul saf yoqosin sar-basar chok.
Zafargʻa surma raxshining gʻubori,
Quyoshqa shu’la tigʻining sharori.
Alo, tokim quyoshdin boʻlgʻay anvor,
Yoruq qilgʻay jahon mulkini hamvor.
Jahon mulki anga boʻlsun muyassar,
Quyosh toji aning boshigʻa afsar.
Berib davron quyosh yangligʻ kamoli,
Falakdin boʻlmasun, yo Rab, zavoli.
Ketur, soqiy, qadah xurshedini bot,
Ichay shahzoda yodi birla, hayhot!
Ki hajridin aning mahzunmen asru,
Boʻlay behushkim, majnunmen asru.

[XII]

Bu deboi chiniy yuzin xitoyi soz naqshlar bila munaqqash qilmoq va ul xitoyi naqshlarni monuviy tiroz gullar bila dilkash bezamoq va bu guliston sahnida xoqoni Chin masnadi ehtishomin yoymoq va aning ehtishomi hadiqasi nasab guli va farzand mevasidin oʻzga jami’ azhor va favokih bila muzayyan erkonin aytmoq va dard bogʻi gʻunchasi va balo chamani shukufasi, ya’ni shahzoda Farhodning adam shabistonidin vujud gulshanigʻa kelganini qalam bubuli tilidin sayramoq(1)

Bu chiniy hullagʻa boʻlgʻon raqamkash,
Yuzin bu tarh ila qildi munaqqash
Ki, Chin mulkiki, rashki naqshi Chindur,
Savodi gʻayrati xuldi barindur.
Shahe erdi muazzam xoni oning,
Dema xoni oning, xoqoni oning.
Iki olamcha mulki vus’at ichra,
Yeti garduncha taxti rif’at ichra,
Sirohi yer yuzida qum hisobi,
Ne qum, gardun uza anjum hisobi.
Tajammul onda Afriduncha(2) yuz ming,
Xizona maxzani Qoruncha(3) yuz ming.
Uluvvi dargahi gardun misoli.
Qayu gardunki, andin dogʻi oliy.
Moʻgʻul qullar kibi ollinda xonlar,
Boʻlub kishvardihi(4) kishvarsitonlar(5).
Kafining bazli Ummondin ham afzun,
Javohir sochmogʻi kondin ham afzun.
Dema kondin, degil imkondin ortuq,
Nekim yoʻq ondin ortuq, ondin ortuq.
Zamona toqi ofoq aylab oni,
Bari xonlar aro toq aylab oni.
Aningdek fard etib charxi kuhangard
Ki, bir farzanddin ham aylabon fard.
Mukallal mehr durri birla toji,
Aning bir oʻzga durga ehtiyoji.
Murodi bogʻi yuz guldin barumand,
Vale ul oʻzga gulga orzumand.
Yuzidin ravshan aylab nuri kavnayn,
Anga koʻzdin uchub bir qurratul-ayn.
Debonkim: «Chun jahonning yoʻq vafosi,
Emas mahkam amal qasri asosi.
Baqo ayvoni koʻp oli emastur,
Havodisdin jahon xoli emastur.
Kishi gar qilsa ming yil rodsholiq,
Jahon mulkiga aylab kadxudoliq,
Chu tortar oqibat jomi fanoni,
Borur dam fahm etar bir damcha oni.
Shahikim, koʻkka chiqqay taxtu johi,
Gadokim, taxta kiz boʻlgʻay ranohi,
Baqo tufrogʻidin silkar zamon yeng,
Bu dogʻi ul ikisi teng durur, teng.
Ne chekkay koʻkka boshin tojdori
Yoʻq ersa bir dur andin yodgori.
Valaddur ul duru, volid sadafdur,
Sadaf, ya’ni otou dur xalafdur.
Sadaf yoʻq, bahr aro gar boʻlmas inju,
Ani bil, bir nihoyatsiz achigʻ su[v].
Ne achchigʻ suvki masti vahshat oyin,
Labida kaf, yuzida mavjdin chin.
Chamanda sarv bas ra’no shajardur,
Yoʻq andin naf’, chunkim besamardur.
Shajarkim juz latofat shevasi yoʻq,
Oʻtun oʻrnidadur gar mevasi yoʻq.
Yogʻindin gar bulut yetkurmasa sud,
Havoda ul hamonu bir qalin dud.
Chaqinkim yorudi anvori oning,
Chu oʻchti, qolmadi osori oning.
Agar oʻt oʻchsa boʻlmas gʻussa yutmoq,
Chu axgar qoldi osondur yorutmoq.
Men oʻldum ul tengizkim gavhari yoʻq,
Va yo ul oʻtki oning axgari yoʻq.
Tengiz yoʻqkim, gʻadiri vahshatangez,
Qayu ul oʻtki, yovshondin boʻlur tez.
Bu oʻtlugʻdin erur bagʻrimda dogʻim,
Qurutmosun debon davron oʻchogʻim.
Zihi hasratki, men yillar yutub qon,
Boʻlub Chinu Xito mulkida Xoqon.
Bu foniy dayrdin boʻlgʻach xiromim,
Kelib begonaye tutqay maqomim.
Ayoq qoʻygʻay firoshu bistarimgʻa,
Ilik sungʻay sirohu kishvarimgʻa.
Shabistonim aro orom qilgʻay,
Zamona subhi irzim shom qilgʻay.
Manga yigʻmoqta yetgay mehnatu ranj,
Anga serargʻa qolgʻay maxzanu ganj.
Aodi ta’nu afsusinmu aytay,
Eranlik nangu nomusinmu aytay.
Oʻgʻulsizligʻdin oʻldi bu shikanjim
Ki Haq daf’ aylagay bu dardu ranjim.
Bu qattigʻ vartada ilgimni tutqay,
Koʻzumni bir xalaf birla yorutqay».
Bu erdi muttasil guftu shunidi,
Xudoyidin oʻgʻul erdi umidi.
Boʻlub koʻz yoshidin haryon guharrosh,
Guhardek koʻzga istab oʻzga bir yosh.
Bu maqsudi uchun sochib diramlar,
Qilib koʻp nazrlar, aylab karamlar.
Oʻgʻulsizlarni ham aylab navoliq,
Atosizlargʻa ham aylab atoliq.
Bulardin barcha komu muddaosi
Bukim, boʻlgʻay bir oʻgʻulning atosi.
Boʻlub gʻofilki, nekim kilki taqdir
Raqam chekti, emas imkoni tagʻyir.
Kishi har muddaodakim koʻrar sud,
Yaqin ermas ani tormogʻda behbud.
Baso gavharki rangi ahmar erdi.
Koʻrundi la’lu, tutqach axgar erdi.
Koʻp asfar lavn soz etti zamona,
Koʻrundi zarvaraq, erdi zabona.
Kishi komida sud ermas chu ma’lum,
Rizo avlo durur boʻlgʻongʻa maqsum.
Chu Xoqonning bu erdi muddaosi,
Ijobat qurbini topib duosi.
Shabistonida tugʻdi bir yangi oy,
Yangi oy yoʻqki, mehri olamoroy.
Ochildi bogʻida bir otashin vard,
Demaykim, vard, balkim shu’lai dard.
Kiyurdi ilgiga davron nigine,
Nigin oʻrnida la’li otashine(6).
Yuzinda ishq asrori yozilgʻon,
Ichinda dard ta’vizi qozilgʻon.
Niginu la’l yoʻq, durri shabafroʻz,
Dema dur, gavhare – lekin jahonsoʻz.
Eshilgan rishtasi tobi vafodin,
TEshilgan bagʻri hakkoki qazodin.
Koʻzida ashk selidin asarlar,
Damida oh dudidin xabarlar.
Muhabbat nuri ollinda huvaydo,
Jamolida vafo tugʻrosi raydo.
Falak deb dard elining shohi oni,
Malak deb dard oʻti ogohi oni.
Tushub ishq ahli ichra har taraf joʻsh,
Chu tugʻdi oʻtda sayr aylar Siyovush(7).
Vafo xaylida gʻavgʻo shodligʻdin,
Biri-birga muborakbodligʻdin.
Ato ul durgʻa chun nazzora qildi,
Sadafdek ogʻzi kulmakdin yoyildi.
Sochib oncha javohir olam ichra
Ki, andin bahru kon qolib gʻam ichra.
Yasab kishvarni oyin birla borcha,
Bu oyin tuhfai Chin birla borcha.
Bu yangligʻ hukmi om aylab nadivor
«Ki, Chin mulkida boʻlsa harne devor
Yasalsun borcha oyin birla zebo,
Tutulsun borigʻa iksunu debo.
Ne debo, borchasi sanginu dilkash,
Xito suratlari birla munaqqash».
Qilib bu nav’ ziynat birla oyin,
Tamomi Chinni suratxonai Chin.
Xaloyiq harne qilsa tergamak yoʻq,
Ne qilgʻonni yomon qilding demak yoʻq.
Tuzub bir jashnkim charxi kuhansayr,
Aning davrida bu toqi kuhandayr —
Aningdek koʻrmayin bazmi Kayoni,
Yuzidin bircha ham bermay nishoni.
Falakdek xon fuzunroq anda haddin,
Quyosh qursi kibi non xud adaddin.
Olib kishvar elining ehtiyojin,
Bagʻishlab elga uch yilliq xirojin.
Ulus tutmay tarabdin bir dam orom,
Vale asrab tarab tavrida andom.
Tarab gʻavgʻosin ul kishvarda chogʻlab,
Mashaqqat korvoni raxt bogʻlab.
Qilib yagʻmo xaloyiqdin garona,
Tutub aysh anda manzil jovidona.
Yuzinda kimsa chindin tormayin bahr,
Magar dashti yuzi lek ul dagʻi shahr.
Qilib mahv el ichidin boda qaygʻu,
Qaro qaygʻuni daf’ aylab qizil suv.
Ketur, soqiy, chekib yirlar uchun un,
Manga toʻydin ulush ber, jomi gulgun.
Meni Chin ahli yangligʻ mayrarast et,
Toʻlo chiniy ayogʻlar birla mast et.

[XIII]

Shahzoda Farhodqa «Al-asmou tanzilu minassamo»(1) hukmi bila ishq sirehri avjidin nomdorliq nasib boʻlmoq va shavq gulshanida gʻuncha erkonda guldek koʻnglaki chok, balki bulbuldek koʻngli gʻamnok boʻlmoq va dard muallimi maktabida ishq kutubin lafz-balafz, balki muhabbat avroqin harf-baharf oʻqumoq va dilovarliq maydonida shijoat varzishini qilichdek tez etib oʻqdek tuz etmak va zamon kinavarlaridin xuddek saromad va nayzadek sarafroz boʻlmoq

Bu zebo bazmning alhonnamoyi,
Bu yangligʻ boʻldi soʻz dastonsaroyi:
Ki, chun Xoqongʻa Tengri berdi farzand,
Boʻlub ul hadya birla shodu xursand.
Jamoli birla koʻnglin aylabon xush,
Otin qoʻymoq sori boʻldi raqamkash.
Jamolidin koʻrungach farri shohi,
Bu fardin yorudi mah to ba mohi.
Qoʻyub yuz himmatu iqbolu davlat,
Hamul far soyasidin torti ziynat(2).
Bu javharlargʻa chun isnod torti,
Murakkab aylagach Farhod torti.
Bu farni hodiyi baxt etgach irshod,
Ravon shahzoda otin qoʻydi Farhod(3).
Hariru hulla ichra bogʻlabon chust,
Murassa’ mahd ichinda tongdilar rust.
Bu nav’ ermas ato qoʻymadi otin
Ki, koʻrgach ishq aning pokiza zotin.
Anga farzona Farhod ism qoʻydi,
Hurufi ma’xazin besh qism qoʻydi.
Firoqu rashku hajru oh ila dard,
Birar harf ibtidodin aylabon fard.
Borin ustodi ishq etgach murakkab,
Tarakkubdin bu ism oʻldi murattab(4).
Malolat mahdida zor etti oni,
Bu qayd ichra giriftor etti oni.
Maalqissa chu torti mahd maskan,
Qafas davlat humoyigʻa nishiman.
Arusi charx tun-kun doyakirdor
Boʻlub har tavri holidan xabardor.
BEshik davrida chiniyu xitoyi,
Boʻlub yuz noʻshlab dastonsaroyi.
Koʻzining nozi eldin eltib uyqu,
Anga uyqu keturmakka navogoʻ.
Koʻrunmay oʻzga yoshlardek sifoti,
Koʻziga boʻlmay uyqu iltifoti.
Sutikim, sogʻibon ogʻzigʻa doya
Ki jismi andin olgʻay qutu moya.
Anga ichmak boʻlub nokom yangligʻ,
Mavizu shirai bodom yangligʻ.
Ne qatra sut ichurgach doyai ishq,
Boʻlub bir gavhari sarmoyai ishq.
Topib har qatra bir durdin nishoni,
Va lekin borchasi durri maoni.
Icharda moʻrdin oʻksuk gʻizosi,
Topib qut onchakim, arslon bolosi.
Birovkim ishqdin boʻlgʻay anga qut,
Sut ichsa dur boʻlur, qon ichsa yoqut.
Bu yangligʻ chun bir oʻldi yoshi oning,
Sharaf durrigʻa yetti boshi oning.
Qadam urdiyu tarki mahd qildi,
Qoʻyub emgak yururga jahd qildi.
Chu uch yoshigʻa chekti davri aflok,
Takallum qildi andoqkim duri pok.
Soʻzi bori boʻlub afsonai ishq,
Maqomu maskani koshonai ishq.
Ajabdur uch yoshida koʻzga atfol,
Nechukkim oʻn yoshida oʻzga atfol.
Qolib bu ishda el hayroni oning,
Sirehru mehr sargardoni oning.
Ato bu nav’ koʻrgach ish hisobin,
Munosib angladi ilm iktisobin.
Keturdilar hakimi nuktadone,
Bilik birla jahon ichra jahone.
Falak mushkillari hal fikratidin,
Falakka mushkil oning diqqatidin.
Quyosh yangligʻ yorugʻ rayi muniri,
Vale andin yoruq mo fizzamiri(5).
Qayu ilmiki yoʻq andin nihonroq,
Aning qoshida yoʻq andin ayonroq.
Surub hay’at sori chun fikrati raxsh,
Sirehr ajzosin aylab jav-bajav raxsh.
Va gar hikmatda royi jism etib qism,
Koʻziga nuqtai mavhum ulugʻ jism.
Tabiiyu, riyoziyu, ilohiy,
«Alif, be, te»dek ollinda kamohi.
Boʻlub Yunonda hikmat virdi oning
Arastu bir kichik shogirdi oning.
Yorutqoch bazmni donoi olam,
Tilab shahzodani doroyi olam,
Qilib ta’limigʻa yuz nav’ ta’kid,
Falak ollinda manzil tutti xurshid.
Alif, be degach ustod ibtidodin,
Alif oldi alamdin, be balodin.
Ham avval kunda berdi sarvi gulxad
Atogʻa hadyai ta’limi abjad(6).
Uchunchi oy ravon boʻldi savodi,
Burungʻi yilda Qur’on boʻldi yodi.
Agar bir qatla koʻrdi har sabaqni,
Yana ochmoq yoʻq erdi ul varaqni.
Ne soʻznikim oʻqub koʻngliga yozib,
Dema koʻngliki, jon lavhiga qozib.
Oʻqub oʻtmak, uqub oʻtmak shiori,
Qolib yodida safha-safha bori.
Koʻrub chun ishqu oshiqliq maqolin,
Topib oshufta mahzun koʻngli holin.
Aning sharhini takror aylabon koʻr,
Oʻqurda nolayu zor aylabon koʻr.
Boʻlub oshiq gʻami sharhida gʻamnok,
Yaqo chokin oʻqub, aylab yaqo chok.
Kim etsa darddin oz-oz rivoyat,
Qilib ul dard anga koʻr-koʻp siroyat.
Kishi koʻnglin bilib afgor yigʻlab,
Ne koʻzda ashk koʻrgach zor yigʻlab.
Hakim ul ishda qolib lol har dam,
Qilib andin yuz istidlol har dam.
Atogʻa gah boʻlub gʻolib tahayyur,
Anoni goh etib ojiz tafakkur.
Bu deb atfolgʻa bu nav’ oʻlur hol,
Ul aytib, yoʻqtururmu oʻzga atfol.
Qilib har bir ani bir nav’ ta’bir,
Biri bilmay ne nav’ erkonni taqdir.
Ishi bu yangligʻ erdi el aro fosh
Ki, to umridin oning oʻtti oʻn yosh.
Jahonda qolmadi ul yetmagan ilm,
Bilib tahqiqini kasb etmagan ilm.
Boʻlub oʻn yoshqa umrining mururi,
Yigirmi yoshcha qaddu jismu zoʻri.
Ulum avroqi chun bir-bir yorildi,
Dilovarliq silohi mayli qildi.
Chu oz fursat anga mayl etti zohir,
Qayu bir mayli qilgʻoch boʻldi mohir.
Olib qavsi quzah chekmakka qullob,
Turub mashriq etib magʻribgʻa rartob.
Qaro tun gar nishon aylab Suhoni(7),
Falakcha novakigʻa ul nishoni.
Debon Turki falak(8) otqonda zihlar,
Tavahhum toridin ochib girihlar.
Qilichi zarbasi ollinda har marz,
Shikof andoqki suvdin yer aro darz.
Ne yer, togʻiki kisvat qildi xoro
Bu kisvatdin qilib darz oshkoro.
Qilib gar hamla Alburz(9) uzra bir gurz,
Boʻlub gardu chiqib gardungʻa Alburz.
Yevurgach nayzasin davri falakvor,
Boʻlub qalqon oʻziga charxi davvor.
Tubo mixi bila sonchib samakni,
TEshib noʻgi bila davri falakni.
Chu maydon azmigʻa solib takovar,
Buzugʻluq boxtardin to ba xovar.
Oʻtub koʻk bodroyidin samandi,
Tushub Bahrom(10) boʻynigʻa kamandi.
Yeti gardungʻa ofat shashraridin,
Boʻlub suv hut(11) bagʻri xanjaridin.
Asad boʻynin uzub sarranja birla,
Zabuni bir asad(12) har ranja birla.
Qilib Roʻyintan(13) oʻz ilgini ranja,
Tutub chin ranjasi olligʻa ranja.
Hamul ilmi baland ovoza birla,
Bu yangligʻ zoʻri beandoza birla
Oʻzin abjad oʻqur eldin tutub kam,
Dema donishki, zoʻri dast ila ham.
Boʻlub shahlar eshigining gadoyi,
Va lekin ul gadolar xoki royi.
Anga teng rodsholigʻ, yo gadoligʻ,
Gadoliqqa teng etmay rodsholigʻ.
Demon, ham koʻngli poku ham koʻzi pok,
Tili poku soʻzi poku oʻzi pok.
Muningdek tiynati pokiga loyiq,
Duosin aytibon poki xaloyiq.
Aning sori sovugʻ yel essa nogoh,
Chekib Chin mulkining xalqi sovugʻ oh.
Qilib el xonumon oning fidosi,
Ne xonumonki, jon oning fidosi.
Ato yuzlanmasun deb dardu ranje,
Yetib har kun boshigʻa sadqa ganje.
Vale bir zarra dard oʻlgʻoch radidor
Boʻlub ul ganjlar birla xaridor.
Asiri dard ichi-yu toshi oning
Ki, to oʻn toʻrt boʻldi yoshi oning.
Ketur, soqiy, sharobi dardrarvard
Ki, boʻldi koʻnglumiz rarvardai dard.
Boshimgʻa dard chekmastin burun tigʻ,
Bu dam bazmi nishoti aylagil bigʻ.

[XIV]

Farhodning shabob gulshanidakim, tarab gulbunining nishot gullari ochmoq mahali durur, dard xorlari koʻrguzmoki va bulbuldek shavq oʻti xorxoridin figʻon tuzmoki va xoqon bu ishtin gʻunchadek diltang boʻlib, aning chorasi uchun toʻrt bogʻ tarhin solgʻoni va toʻrt qasr bino qilgʻonikim, shoyad bu bogʻlardin maqsud guli torilgʻay va ul qasrlardin murod eshigi ochilgʻay.

Muhandiskim bu qasr obod qildi,
Bu yangligʻ tarhini bunyod qildi.
Ki chun xoqongʻa ul kom oʻldi hosil,
Tarab bazmida orom oʻldi hosil.
Shabistonida ul sham’ oʻldi ravshan
Ki, bazmi gullaridin boʻldi gulshan.
Necha ul sham’ bor erdi dilafroʻz.
Vale koʻp shu’la tortar erdi jonsoʻz.
Oʻti gohi chekar erdi zabona,
Boʻlub gohi sirishkim yuzda dona.
Yuziga ishq har dam deb nihoni
Ki, qilgʻumdur bu gulni za’faroniy.
Qadigʻa gʻam yuki deb roz har dam
Ki, qilgʻum bu «alif»ni «dol»dek xam.
Koʻziga aytibon afsona qaygʻu
Ki, bir kun ikisidin olgʻum uyqu.
Boqib koʻngligau tahdid etib dard
Ki, bu evdin chiqorgʻum oqibat gard.
Ne ishkim charx etar izhorin oning,
Burunroq koʻrguzur osorin oning.
Isitmoq chun sharorat zohir aylar,
Badanda ul harorat zohir aylar.
Chu yafrogʻni toʻkar bodi xazoniy
Burun rangini aylar za’faroniy.
Angakim bir balo yetkursa taqdir,
Yetar avvalroq ahvoligʻa tagʻyir.
Aning, chun bor edi ollinda koʻp ranj,
Tarab ayyomi ham erdi alamsanj.
Qachonkim aylabon ishratqa ohang,
Dame noʻsh aylamakka jomi gulrang.
Nishot ahli boʻlub har yon navosoz,
Nishotangez doston aylab ogʻoz.
Surudikim ulusni xurram aylab,
Aning xurramligʻin dardu gʻam aylab.
Ne doston ichra mazkur oʻlsa Majnun.
Aning koʻngli boʻlub albatta mahzun.
Ne alhon boʻlsa bir gʻamdin rivoyat.
Boʻlub bu gʻamdin ul gʻamgin bagʻoyat.
Eshitgach ishqu oshiqliq surudin,
Tiya olmay koʻzidin ikki rudin.
Boʻlub Xoqon aning holidin ogoh,
Tafakkur aylabon tortib sovugʻ oh
Ki, nevchun doyim ul shod ermas erkingʻ
Hamisha gʻamdin ozod ermas erkingʻ
Ne erkin ohu afgʻonigʻa bois,
Ne qaygʻu ashki gʻaltonigʻa bois.
Xito mulkida har nav’i gʻaroyib
Ki, mumkin boʻlmagʻay andoq ajoyib.
Sumanbarlar bori zebou nozuk,
Hunarvarlar bagʻoyat chustu chobuk.
Musha’bidlar sirehri bevafoson,
Oʻgʻurlab muhra koʻk tosidin oson.
Chu aylab la’b har nayrangsozi,
Falak har lahza yeb oʻn qatla bozi.
Qilib tunni yorugʻ, kunni qarongʻu,
Suvdin oʻt yondurub, oʻtdin serib suv.
Koʻkartib shu’laliq oʻtdin sirandon,
Osib oʻrgamchi tori birla sandon.
Bulardin dogʻi rurmakru fusunroq,
Hisobi haddu gʻoyatdin fuzunroq,
Yetib har kun oning bazmida hozir,
Alar aylab fusunu makr zohir.
Qilib shahzoda har qaysigʻa ta’miq,
Boʻlub kayfiyati ollinda tahqiq.
Chu hal boʻldi boʻlub bir dam tarabliq,
Boʻlub raf’ ul ajab ishdin ajabliq,
Ne shaklikim ketar ashkoli oning,
gʻaroyib ichra qolmas holi oning.
Bular birla dogʻi shohi jahongir
Chu aylay olmadi bu ishga tadbir.
Boʻlub bechora koʻp qildi taammul,
Yana bir oʻzga ish qildi taxayyul,
Ki, qilgʻay toʻrt oliy qasr bunyod,
Boʻlub har fasl bir qasr ichra Farhod.
Tuzub ul qasrda ishratqa asbob,
Farogʻat birla noʻsh etgay mayi nob.
Yasab har qasrning davrinda bogʻe.
Ki boʻlgʻay har gul andin shabcharogʻe.
Topib ul fasl rangin ahli nirang,
Muvofiq aylagaylar qasrini rang.
Bahoriy qasrining tuzgach asosin,
Olib gullar jamolidin qiyosin.
Buti gulchehradek shang aylagaylar,
Yuzidek oni gulrang aylagaylar.
Yana qasreki tobistoniy oʻlgʻay,
Tana’umning saro boʻstoni oʻlgʻay.
Qilur ul fasl bargu sabza ohang,
Tanosub birla qilgʻaylar yashil rang.
Yana bir qasrkim boʻlgʻay xazoniy,
Chu bor ul fasl rangi za’faroniy.
Anga bu rang ila bergaylar oyin,
Qilib zarkorligʻ birla har oyin.
Yana bir qasrni aylab shitoyi,
Toʻshab kofurgun jinsi xitoyi.
Berib nisbatda qoru muzgʻa rayvand,
Yetib rangin oning kofur monand.
Bu yangligʻ toʻrt qasri charxkirdor
Ki, boʻlgʻay toʻrt fasl andin namudor.
Muhayyo aylagaylar naqshi chindek,
Fazosi ravzai xuldi barindek.
Tugangach ravzadek har bayti ma’mur
Keraklik boʻlsa gʻilmon anda yo hur.
Xitou Chinda tanlab nozaninlar,
Bori gʻilmonvashu huro jabinlar.
Bu jannatlargʻa qilgʻaylar xiromon,
Nechukkim ravza ichra huru gʻilmon.
Shak ermaskim, bulardin shohzoda
Tana’um birla boʻlgʻay dilkushoda.
Burundinkim solur ish tarhi ustod,
Tamom oʻlgʻuncha har bir ishratobod,
Hunarvarlarki qilgʻaylar hunar fosh,
Agar xorotaroshu xoh naqqosh.
Biri har dam yoʻnub yuz nav’ xora
Ki, qilgʻay havz yo farshu izora.
Biri har dam chekib yuz naqshi dilkash
Ki, har bir qasrni qilgʻay munaqqash.
Oʻshul muddatgʻacha bu korxona
Ki, koʻrguzgay tuganmakdin nishona.
gʻaroyib koʻp huvaydo boʻlgʻusidur,
Base shakl anda raydo boʻlgʻusidur.
Koʻrunub har zamoni koʻzga bir shakl,
Koʻz olgʻoch boʻlgʻusidur oʻzga bir shakl.
Chu boʻldi jilvagar ashkol yuz nav’,
Anga ham boʻlgʻusi timsol yuz nav’.
Yasarda boʻlsa har san’atqa mashgʻul,
Yasalgʻach boʻlgʻusi ishratqa mashgʻul.
Chu bu ishlarga boʻldi tab’i mu’tod,
Shak ermas boʻlmogʻ ul ishlardin ozod.
Chu Xoqon torti mundogʻ choragʻa dast,
Ichiga shodligʻ yuzlandi rayvast.
Bor erdi ollida farxunda dastur,
Mamolik ra’yidin obodu ma’mur.
Topib oroyish andin mulku ziynat,
Tutub el ichra Mulkorogʻa shuhrat.
Shah etmay mayl anga aytilmayin ish,
Aning ra’yidin ayru qilmayin ish.
Hamul Farhodgʻa erdi atobek,
Koʻrub Farhod xud oni atodek.
Aning oshufta holidin bu ranjur,
Nechukkim ganji yagʻmo torsa ganjur.
Shah ul fikr aylagach, eldin nihoni,
Kirib xilvat aro chorlatti oni.
Qusuru hur ishin tarh etti borin,
Taxayyul qilgʻanin sharh etti borin.
Duo aylab dedi farxunda dastur
Ki hech ish qolmamish royinggʻa mastur.
Ravon qilmoq kerak emdi shurui,
Anga-oʻq ayladi shah ish rujui.
Chu Mulkoro eshitti, qoʻrti filhol,
Shahi mulk ollida yer oʻrti filhol.
Chiqib shoh ollidin oʻlturdi dilxush,
Boʻlub asbob jam’igʻa raqamkash.
Ketur, soqiy, manga jomi mayi nob,
Bu soatkim muhayyo boʻldi asbob
Ki, gardun yetti qasridur vafosiz,
Jahonning toʻrt fasli ham baqosiz.

[XV]

Mulkoroning toʻrt ravzai Eram(1) monand bila toʻrt qasri falakrayvand imoratin toʻrt ayirib har biriga Zuhalvash sarkor va Atorudson me’mor ta’yin qilib rub’i maskundek obodligʻigʻa mashgʻul boʻlgʻoni va Farhodning ish tamoshosigʻa kelib, ahli hunar san’atini tamosho qilib, Qorani(2) sangtarosh ishiga yetishgach gʻarobatidin fahmi teshasi ul ish idpoki xorasidin kund boʻlub, quyosh magʻrib togʻigʻa mayl etgondek, aning xorosi ustiga tushub, metin tilidin soʻz surub, xoro sadosidin javob topib, ul ish mayli mumdek koʻngliga «Kan-naqshi fil-hajar»(3) boʻlgʻoni

Muhayyo aylagan bu korxona,
Bu yangligʻ surdi vaz’idin fasona
Ki chun shah qildi Mulkoroni ma’mur
Binolar mulkdin qilmoqda ma’mur.
Oʻzi otlandi davlat birla xushhol,
Tushub davlat kibi ollinda iqbol.
Rikobida hakim erdi adadsiz,
Muhandisshevalar ollinda hadsiz.
Kezib Chin davrida shodu qadahkash,
Aningdek toʻrt mavzi’ qildilar xush.
Ki har bir koʻrguzub jannat fazosi,
Fazosidek suvi birla havosi.
Kelib bir faslgʻa har bir muvofiq,
Boʻlub shahzoda oromigʻa loyiq.
Topib devor arkonini avval,
Buyurdi har biriga toʻrt jadval.
Chekildi bir yigʻoch tul ichra har xat,
Yigʻoch oʻrni ham oʻldi xat bar xat.
Chu torti bogʻ tarhi zebu oyin,
Qilildi toʻrt qasr oʻrnini ta’yin.
Buyurmoqta oʻtub dorogʻa navbat,
Yetishti ishta Mulkorogʻa navbat.
Xito mulkida erdi ikki ustod,
Ikavlon tav’amonligʻ birla hamzod.
Laqabda biri Boniy(4), biri Moniy,
Muni koʻrgan tasavvur aylab oni.
Qilib me’morliq Boniy ishin fosh,
Kelib Moniy Xito mulkida naqqosh.
Boʻlub Boniygʻa ul yangligʻ mahorat,
Ki sharhidin kelib ojiz iborat.
Chekib bu qasri miynokor tarhin,
Kishi andoqki bir devor tarhin.
Suv uzra gunbazi gardun hisobi,
Anga soz etmak andoqkim hubobi.
Kelib har ne bino ul qilsa bunyod,
Yiqilmoqdin falak qasridek ozod.
Boʻlub tufrogʻi oning xoradin berk,
Yasab ohakni ohanroradin berk.
Vale Moniy oningdek naqshbandi
Ki, naqshin charx anga naqshin rarandi.
Mudavvar mustaqim oʻlsa raqamkor,
Chekib andoqki jadval birla rargor.
Chu bogʻlab surati bejongʻa zevar,
Boʻlub ul nav’kim ruhi musavvar.
Kelib ul naqsh kilki soyasidin
Ki, kelmay yuz qalam riroyasidin.
Kishiga tushda ta’lim etsa zohir,
QOʻpub ul uyqudin ustodi mohir.
Yana bir ustodi chobuk erdi
Ki, ham luk, san’ati ham nozuk erdi.
Qilib xoro safi birla masof ul,
Laqabda Qorani xoroshikof ul.
Chu metin noʻgini xopokan aylab,
Qatiq xoroni ravzan-ravzan aylab.
Chu nozuklukni aylab xomasi fan,
Boʻlub bir lavh uza umre qalamzan.
Yana har nav’ ustodi yagona
Ki, koʻrmay fannida andoq zamona.
Tilab borini dasturi xiradmand,
Ish ahvolidin oʻldi nuktarayvand
Ki, shahgʻa boʻyla amre hodis oʻlmish,
Anga shahzoda fikri bois oʻlmish.
Bu yangligʻ toʻrt bogʻi jannatoyin,
Ichinda toʻrt qasri ravza tazyin.
Kerakkim toʻrt fasl ul tutsa orom,
Boʻlub koʻngli qushi har ravzagʻa rom.
Borining rangu vaz’in ayladi sharh
Ki, ul nav’u bu nav’ etmak kerak tarh.
Chu soʻz torti nihoyat, toʻkti yarmogʻ,
Taammulsiz nechukkim toshu tufrogʻ.
Alar ham korband aylab bilikni,
QOʻpub koʻzlarga qoʻydilar ilikni.
Chu Mulkoro alarni qildi xushdil,
Masolih jam’ etarga boʻldi moyil.
Burun ul ishni qildi toʻrt sarkor
Ki, jam’ etkaylar ulcha boʻlsa darkor.
Qoʻyub yuz kordon har ish boshida,
Yana ming korgar har yuz qoshida.
Toshirgʻa toshu xishtu bel aroba,
Tutub Chin ichra obodu xaroba.
Solib ham togʻu ham homungʻa afgʻon,
Ogʻir yukdin tushub gardungʻa afgʻon.
Chiqib har togʻ uza yuz xoraandoz,
Ish uzra oʻlturub ming xorarardoz.
Aroba demakim, garduni doyir,
Boʻlub xoro yuki ostida soyir.
Shafaq birla falakdin toʻlgʻamay bosh,
Toshib ish boshigʻa oqu qizil tosh.
Boʻlub har novakash bir bahri joʻshon,
Ruboiy bahri soz aylab xurushon.
Alarning bahri zoʻridin nishona
Ki, har yon kemalar aylab ravona.
Torilmay udu sandal ichra najjor,
Nechukkim kirsa doʻkon ichra tujjor.
Boʻlur chun arrasi chekmakda mahrur,
Yogʻib sandal nechukkim qishda kofur.
Boʻlur har doygar gardungʻa rayvast,
Qolib bel urgʻuchi balchiq aro rast.
Urarda belin kirgach figʻongʻa,
Otib bir rarcha balchiq osmongʻa.
Biyik toq ustida ustodi banno,
Quyidin qilsa xisht olmoq tamanno,
Topib yuz ming qamar sayr ichra tavse’,
Zuhal birla vale borigʻa tarbe’.
Rayoray korfarmodin hayohay,
Hayohaydin qilib el ish rayoray.
Tushub xayli bani odamgʻa oshub,
Bani odam solib olamgʻa oshub.
Boʻlur gardon aningdek toʻrt sarkor
Ki, sargardon qolib bu yetti rargor.
Ketib ustodlardin ishda qonmoq,
Ne tinmoq bir zamone, ne tayonmoq.
Ul ishlarga bu yangligʻ boʻldi chun tarh,
Sarosar qildilar shahzodagʻa sharh.
Ki, mundogʻ toʻrt qasri charxkirdor,
Boʻlubtur toʻrt jannatdin radidor.
Ki, har bir toqidek koʻrmaydur ofoq
Ki, boʻlgʻay rub’i maskun ichra ul toq.
Chu ta’rif ettilar haddin ziyoda,
Havas qildi koʻrarga shohzoda.
Minib ot, oʻldi ul yon dashtraymoy,
Nechukkim tavsani gardun minib oy.
Surub yuz mahvash atrofida markab,
Aningdekkim, qamar davrida kavkab.
Chu raxshin surdi ul yon bemadoro,
Qiyomat koʻrdi boʻlgʻon oshkoro.
Tushub bir olam elga bul-ajab joʻsh.
Boʻlub borigʻa xobu xoʻr faromush.
Chekib gardungʻa toʻrt andoq bino bosh
Ki, gardun deb anga har lahza: shobosh!
Falak toqigʻacha bogʻlab havoza,
Zuhal yangligʻ chiqib ustiga roza(5).
Qoʻyorgʻa har bino oli ravoqi,
Boʻlub qolir hamono charx toqi.
Ishida mahv oningdek har bir ustod
Ki, ishdin oʻzga bori ishdin ozod.
Koʻrub shahzoda andoq turfa ahvol,
Tahayyur barmogʻin tishlab – qolib lol.
Qayu bir reshakim andesha aylab,
Qolib hayronu tahsin resha aylab.
Kezar erdi boqib har reshavarni
Ki, koʻrdi necha chobuk teshavarni.
Oʻkub har sori qulla-qulla xoro,
Qilibon pora-pora bemadoro.
Itik teshalarigʻa har qaro togʻ.
Richoq ollinda andoqkim, sarigʻ yogʻ.
Birining mumdek ilgida xora,
Qilib suv gʻulbigʻa sher oshkora.
Biri yumshogʻ yigʻochdek xorarardoz.
Sutungʻa rilroya aylabon soz.
Apoda naqshbandi hiylasozi,
Muhandis shevai raykartirozi
Temurdin xomasi har yon ravona,
Qilib tosh uzra tufroqdek nishona.
Chekib yuz nav’ raykar xomasidin
Ki, Moniy lol oʻlub hangomasidin.
Gahi hanjor ila, gohi qilib zoʻr,
Solib san’at bila ofoq aro shoʻr.
Koʻrub shahzoda andoq kordone,
Tamoshosigʻa mayl etti zamone.
Chu tushti, soldilar bir tosh uza raxt,
Yasab shoh oʻltururgʻa xoradin taxt.
Saodat birla tutqoch anda taskin,
Dedi: «Ey kordoni san’at oyin.
Degil bu san’atingdin bizga fasli
Ki, andin zohir oʻlsun far’u asli.
Oting aytu oni hamkim bu resha
Ki, yoʻngʻay mumdek xoroni tesha.
Nedindur koʻrmaduk bu nav’i hargiz
Ki, boʻlmish fahm idpokida ojizgʻ
Yigʻochekim qatiqroq boʻlsa zarra,
Richoq yetkach boʻlur andoqki arra.
Ne suv birla beribsan teshanga zeb
Ki, tormas xora yoʻnmoq birla oseb.
Hamul xomangki aylar xora tanqir,
Aning kayfiyatin ham ayla taqrir».
Yer oʻrti kordoni naqshrardoz,
Soʻzin qildi duo birla sarogʻoz
Ki: «To boʻlgʻay havodis Koʻhi-Qofi(6)
Chaqilgʻay ildirim xoro shikofi.
Havodis toshidin osuda boshing,
Ushotsun dardu gʻam boshini toshing.
Qatiq xasming nasibi xora boʻlsun,
Mashaqqat togʻida ovora boʻlsun.
Chu soʻrdung avval otim shuhratini
Va soʻngra san’atim kayfiyatini.
Otim Qoran, ishim xud oshkoro,
Qoʻlumda teshau ollimda xoro.
Bukim soʻrdungki metin birla tesha,
Nechuk sinmay yoʻnar xoro hamesha?(7)
Aning suv bermagida holati bor
Ki, andin aylamasbiz elga ixbor.
Su bersa oʻyla afzorigʻa ustod,
Yuz il xoro demaykim, yoʻnsa roʻlod,
Sinardin teshavar osuda boʻlgʻay,
Tugangay baski ishdin suda boʻlgʻay.
Xito ahli bu san’at aylabon soz,
Boʻlub olam elidin ishta mumtoz.
Bu el ham ulcha men bilganni bilmay,
Dalilim buki: men qilganni qilmay».
Chu dono surdi mundoq nuktai pok,
Boʻlub shahzoda bilmakka havasnok
Dedi: «Ollimda boʻl shugʻlunggʻa mashgʻul,
Ki, bu san’at erur koʻnglumda maqbul.
Gahe yoʻngʻil, gahe naqsh ayla xora,
Men aylay oʻlturub bir-bir nazora».
Hunarvar yetkurub gardungʻa boshin,
Muhayyo aylabon afzoru toshin.
Koʻrub shahzoda koʻnglin shugʻligʻa band,
Boʻlub xorotaroshu naqshrayvand.
Qayu bir teshakim xorogʻa solib,
Bu tahsin aylabu hayratqa qolib.
Bu erdi shugʻli to ul lahzakim mehr –
Yashurdi burqai xoro aro chehr.
Qurub ul xoradin shahzoda nokom,
Tutub xorosumi ustida orom.
Savodi shahr sori xoraraymoy,
Nechukkim togʻ aro mehri falaksoy.
Ketur, soqiy, manga bir jomi rangin
Ki, tushmish gʻam toshi koʻnglumgʻa sangin
Ki, ul sel anda gʻam xorin sururgay,
Demay gʻam xorikim, xoroni surgay.

[XVI]

Farhodning Qoran bila xoro yoʻnarda muqorin boʻlub, balki ul oyning bu Zuhal bila qiron qilmogʻi va bu fanda anga sohibqironliq eshigi ochilmogʻi va Moniy qalam moʻyidin tasvir fanin qalam-baqalam, balki moʻ-bamoʻ bilmogʻi va jamii sanoyi’ va hunar daqoyiqi aning ilgiga kelmogʻi va toʻrt yilda toʻrt hadiqai Eram misol va toʻrt qasri Xavarnaq timsolningkim, toʻrt fasl muqtaziyoti rangi bilan bino qoʻyulub erdi, itmomi va xoqonning alarni Farhodga musallam tutub, anda bazmi ishrat tuzarga ehtimomi

Bu xoro uzra tez etkan qalamni,

Yuziga boʻyla naqsh etti raqamni:
Ki, chun shahzoda tushti uyga ul shom,
Yoʻq erdi koʻnglida bir lahza orom.
Boʻlub xoro tamoshosigʻa magʻlub,
Solib har dam havas koʻngligʻa oshub.
Nechakim aql riri zufunundur,
Havas atfoli ilgida zabundur.
Chu boʻldi tun qaro togʻi nigunsor,
Nechukkim zilzila boʻlgʻonda koʻhsor.
Quyosh la’li chekib togʻ uzra avrang,
Falakni subh qildi marmariy rang.
Chu gardun qullasigʻa mindi xurshed,
Tamosho azmigʻa otlandi Jamshed(1).
Surub markabni chun ul yon yovushti,
Hunar ahliga rustoxez tushti.
Solib har xayl ichiga chun nazar tez,
Tavaqquf aylamay aylab guzar tez.
Debon har kim ishiga chun solib koʻz,
Ham oning istilohi birla bir soʻz.
Topib ahli hunar bu nav’i komin,
Fuzunroq aylab ishda ehtimomin.
Soʻzidin chun tamattu’ oldi har xayl,
Ravoni ayladi Qoran sori mayl.
Yana tutti hamul xopoda maskan
Yana yoʻndi hamul xoroni Qoran.
Buyurdikim, kelib ustodi haddod,
Yasogʻay teshau metini roʻlod.
Hamul ohangudozi ohaninchang,
Ravon qildi buyurgʻon ishga ohang.
Boʻlub oʻtdin temur la’li Badaxshon,
Shafaq ichra nechukkim mehri raxshon.
Yasab har nav’idin afzori diljoʻ,
Vale afzorigʻa Qoran berib suv.
Suv bergach olibu xoro yoʻnub tez,
Boʻlub xorodin ul suv otashangez.
Ne ish soriki solib koʻz nihoniy,
Nihonu oshkoro onglab oni.
Tasarruflar qilib ul nav’i mulhaq
Ki, birdin ming boʻlub ul ishga ravnaq
Aningdek qildi xoro yoʻnmogʻin vird
Ki, yuz Qoran qoshida boʻldi shogird(2).
Gahi eldin qilib andesha rinhon,
Olur erdi qoʻligʻa tesha rinhon.
Qilib bir damda oncha ish nihoni
Ki, qilgʻay oʻzgalar bir oyda oni.
Bu erdi har kun oning ishtigʻoli
Ki, to ul reshada boʻldi kamoli.
Chu boʻldi toʻrt yil gardun mururi,
Yasoldi toʻrt firdavsu qusuri.
Tashida qildi Qoran san’atu soz,
Ichinda boʻldi Moniy naqshrardoz.
Hamon alvon bilakim tushti taqrir,
Tuzatti har bir evga naqshu tasvir.
Qalamzangʻa(3) boʻlub surmak qalam fan,
Yonida korfarmo(4) ham qalamzan.
Qayu suratki Moniy qildi timsol,
Anga Farhod ochti chehra filhol.
Bu ishni dogʻi oz fursatda qildi,
Aningdekkim, kerak alqissa bildi.
Ul evlarga tuganguncha ichu tosh,
Ham oʻldi xorabur, ham boʻldi naqqosh.
Bularni qoʻyki, har ustodi mohir
Ki, qildi san’atin ul evda zohir,
Chu har yon mayli bir dam zohir oʻldi,
Ul ishda ustodi mohir oʻldi.
Butub alqissa har bir qasri oliy,
Yasaldi bogʻlari jannat misoli.
Bahoriy ravza torqoch zebu tazyin,
Ichu toshigʻa gulgun boʻldi oyin.
Boʻlub suratlariga chehra gulrang,
Qilib gulzor aro ishratqa ohang.
Gileme solinib gulgunu zebo,
Yasolib koʻrgasi gulrang debo.
Boʻlub gulrang ravzan, tobadon ham,
Eshik gulrang, balkim oston ham.
Butub havzeki andin ruh olib qut,
Ushoq tosh tegrasida la’lu yoqut.
Boʻlub gulrang may havz ichra to lab,
Arigʻlardin dogʻi oqib labo-lab.
Ochilgʻon har taraf bir gulshani gul,
Oʻkulgan har sori bir xirmani gul.
Kezib gulchehralar har sori mavzun,
Kiyib boshdin-ayoq deboyi gulgun.
Yana bir ravza tobistoni uslub
Ki, keldi qasri miynorangu margʻub.
Topib ul dogʻi axzar zebu oro,
Qolib sargashta andin charxi xazro.
Yeri uzra sarosar sabza navbar,
Chamanlar sarbasar sarvu sanavbar.
Qushi toʻti, ne toʻtikim surushe,
Malakdek hulla birla sabzroʻshe,
Ravon bir shoʻxi sabzorang har yon,
Tutub bir jomi miynorang har yon.
Boʻlub har havzning toshi zabarjad,
Ushoq tosh oʻrnigʻa sochib zumurrad.
Falak yangligʻ yashil qasrida toshi,
Yashil toshi kabi toqida koshi.
Aningdekkim yashil koshiyu xora,
Yashil chini bila farshu izora.
Demay har sarv, balkim har giyohi,
Boʻlub ishratqa anda Xizri rohi.
Yana bir ravzagʻa rangi xazoniy,
Tana’um kulgusiga za’faroniy.
Muzahhab toqi bazmoroyi oning,
Mutallo farshi gardunsoyi oning.
Hunar kilki bila aylab hunarkor,
Ichin zarkoru toshin dogʻi zarkor.
Ichining surati ruhi musavvar,
Tashining shamsasi mehri munavvar.
Boʻlub havzining oltun farshu xishti,
Nechukkim xisht ila farshi bihishti.
Mayi asfar bu havz(5) ichra ravona,
Suv ichra mehr aksidin nishona.
Nechukkim havzdin oqib sorigʻ mul,
Xazoniy bargdin yogʻib sorigʻ gul.
Sanamlar jilvagar mehri samovash,
Ayogʻdin-bosh libosi kahrabovash.
Bori ma’shuqu oshubi zamona,
Toʻni rangi borining oshiqona.
Yana bir ravza rangi sarbasar nur,
Bayoz ichra kirib, andoqki kofur.
Boʻlub qasrining ichu toshi marmar,
Ne marmar, yashmi kofuriy sarosar.
Safodin havzi siymi nob yangligʻ,
Tala’ludin suyi simob yangligʻ.
Boʻlub gachkorligʻ siymin ravoqi,
Nechukkim qosh ichinda koʻzning oqi.
Bari oq hulladin oyini oning,
Bari farshi boʻlub oq chini oning.
Yorub har ev xitoyi siymtandin,
Tan uzra hullasi bargi sumandin.
Sadafgun havz aro har yon oqib suv,
Bu suvdin sekregan har qatra inju.
Bu yangligʻ toʻrt suratxonai Chin,
Ichinda toʻrt qasri ravza oyin.
Qayu bir qasr har ayvon sirehre,
Ne suratxonakim, har shamsa mehre.
Tugandi zeb aro Bogʻi Eramdek,
Qayu Bogʻi Eram, Baytulharamdek(6).
Chu Mulkoro shuruu ehtimomi,
Muhayyo qildi ul ishni tamomi.
Kelib Xoqon qoshida qildi taqrir,
Munungdek toʻrt mushkil ishni bir-bir
Dedi chun borchaning kayfiyatin jazm,
Tamoshosigʻa Xoqon ayladi azm.
Surub soʻl yonidin farxunda dastur,
Savodi mulk royi birla rurnur.
Yurub oʻng yonidin shahzoda Farhod,
Boʻlub shah shod, bal shahzoda ham shod.
Guzar aylab burungʻi ravza sori,
Shahu shahzodau dastur bori.
Tushub chun qildilar azmi tamosho,
Desang firdavs oʻlur ul nav’ hosho.
Koʻrub bogʻida yuz turluk ajoyib,
Topib qasrida ming oncha gʻaroyib.
Ikinchi xud jinondin bul-ajabroq,
Uchunchi qasr ondin bul-ajabroq.
Boʻlub toʻrtunchida baskim latofat,
Bu uchdin dogʻi ortuqroq gʻarobat.
Bu andin yoʻqki, ul mundin kelib xoʻb,
Biri-birdin kelib matbuu margʻub.
Boʻlub darkida ojiz aqlu jon ham,
Muqir ajzigʻa fahmi xurdadon ham.
Muni har kim Koʻrub ra’nou cholok,
Ani koʻrgach ketib bu yodidin pok.
Anga har kim qilib fikru taammul,
Muni koʻrgach unutub oni bilkull.
Berib ustodlargʻa oncha in’om.
Ne oncha yuz tama’ qilgʻoncha in’om.
Biyikroq chekti Mulkoro maqomin,
Burungʻicha yuz aylab ehtiromin.
Tutub shahzodagʻa borin musallam,
Hamul huru qusuru ravzani ham.
Solib jashnu tarab tarhini bir yil
Ki, sharhidin aning ojiz boʻlub til.
Dedi dasturi Mulkorogʻakim: «Bot
Ki, ta’xir ichra keldi biymi ofot.
Tuzat har yerda onglab fasl chogʻin,
Uch oyliq ayshu ishratning yarogʻin.
Hamul uch oyki faslining havosi
Qilur ul qasr lavni iqtizosi».
Eshitgach hukm dasturi xiradmand,
Buyurgʻon ishga boʻldi sa’yrayvand.
Ochib har sori maxzanlargʻa abvob,
Tuzotti aysh uchun bir yilliq asbob
Ki, boʻlgʻay har uch oy bir ravzada toʻy
Ki, oʻlgay har kuni yuz otu ming qoʻy.
Munga loyiq bari ma’kulu mashrub
Ki, ham koʻrdin-koʻru ham xoʻbdin-xoʻb.
Sochiq birla navou sozi oning,
Xitoyi jins royandozi oning.
Adadsiz mevai ishratfizoyi,
Nihoyatsiz yana xoni xitoyi.
Ketur, soqiy, sharobi chini oyin
Ki, jonim qasdi etmish bir buti Chin.
Chu qildi Chin shahi may bazmigʻa azm.
Yasoli biz dogʻi may azmigʻa bazm.</div>

[XVII]

Bahor nasimi nafas bila lola oʻtin yorutub, gʻuncha rardasin ochqonda, balki lolau gul yafrogʻlarin chaman gulruxlari boshigʻa sochqonda xoqon Farhod bila gulnoriy qasr mayli qilib, gulgun may oʻti bila bazm ravshan etib; chaman rayohindin xoli boʻlub, ashjor xizrvash yafrogʻlar bila sirehri axzardin namuna boʻlgʻonda rayhoniy qasrda tarab bargin tuzotib, rohi rayhoniy ichib; daraxt yashil kisvatin za’faroniy hullalarga badal qilgʻonda za’faroniy qasrda oltun sogʻargʻa asfar may toʻkub; day tojiri bogʻ libosin kofurkirdor qilib, balki togʻu sahrogʻa kofurbor boʻlgʻonda qasri kofuriy aro billurgun qadah ichra kofuriymizoj may noʻsh etib, har hadiqada uch oy nishot qilib, bir yilni bu nav’ tarab bila oʻtkarib xoqon Farhodning mizojigʻa iloj qila olmogʻoni

Hamal tahvili etkach mehri gulchehr,
Ochar yuz gul zamona koʻrgach ul mehr.
Qilur mashshotai sun’ oshkoro,
Arusi dahrning husnigʻa oro.
Qilur tun birla zulfu kun bila eng,
Yetar lekin boʻyi birla sochin teng(1).
Rutubat yetkurub har sori yogʻin,
Tar aylab qatradin gullar dimogʻin.
Bulut aylab rutubat ul sifat fosh
Ki, nargis urkudar solib quyi bosh.
Koʻrub nargisda mundoq turfa uyqu,
Qizortur gʻunchani har lahza kulgu.
Tilar chun gʻuncha shakkar xanda qilmoq,
Topar ul kulgudin gul-gul ochilmoq.
Bulutkim gʻuncha uzra jola otib,
Hamono kulgusidin bagʻri qotib.
Munikim gʻuncha tinmas kulgusidin,
Muhaqqaq bilma nargis uyqusidin.
Ochar nargis muza’far tosi chandon,
Boʻlur ul za’farondin gʻuncha xandon.
Agar xud noʻsh qilmas gʻuncha oni,
Nedin bas komin aylar za’faronigʻ
Hamonokim emastur za’faron ul
Kim, aylar xurda ogʻzida nihon ul,
Chun aylar xurda yigʻmogʻliqqa ohang,
Tutar bu xurdadin dahr oni diltang.
Hamono xurda toʻkmakka nigundur,
Belida yoʻqsa oning ne tugundurgʻ
Chekar bogʻ ichra bulbul oncha afgʻon,
Ki, afgʻoni qilur gul bagʻrini qon.
Va yo gul koʻrguzur bir raykar ondin,
Qizil har bargi bir oʻtluq rar ondin.
Chu bulbuldin boʻlur raykorguzin gul,
Bu ma’ni birla derlar otashin gul.
Qachon yel qilsa har bargini rora,
Uchar har sori ul oʻtdin sharora.
Boʻlur gulshan harimi sarbasar gul,
Latofat ichra bir gulshancha har gul.
Nasimi subh oʻlur bogʻ ichra gulbor,
Boʻlur bogʻ otashin gul birla gulnor(2).
Bu oʻt yonida bulbul maskan aylar,
Qanot urmoq yelidin ravshan aylar.
Qilur gulbun chu gul ochmoqni ohang,
Boʻlur gulshan yuzi gul birla gulrang.
Bu fasl ichraki olam boʻldi gulgun,
Shafaqgun aksidin mir’oti gardun.
Huvaydo qildi har gul bir shamoyil,
Shah oʻldi qasri gulgun sori moyil.
Tuzoldi oncha asbobi tana’um
Ki, gulshan boʻldi oning ostida Kim.
Toʻshab qasr ichra yuz deboi gulrang,
Qoʻyuldi taxti gardun sori ohang.
Shah oʻlturdi, yonida shohzoda,
Qilib orazlarin gulrang boda.
Qoʻyub taxt ollida kursii gulfom,
Boʻlub ustida Mulkorogʻa orom.
Turub bazm ichra yuz gulchehrai Chin,
Borigʻa hulla gulrangu gulogin.
Mayi gulgun tutub gulchehra soqi,
Ichar el qoʻymayin bir qatra boqi.
Mugʻanniy nagʻma tortib betaammul,
Biaynih oʻylakim, gul fasli bulbul.
Gul aylab barg, har bir sarvi navxez,
Qilib har raxnadin qasr ichra gulrez.
Botib bazm ahli gul bargida to farq,
Shafaq bahrida mehr oʻlgan kibi gʻarq,
Chekib gulrang may shahzoda Farhod,
Guli ruxsoridin xoqon boʻlub shod.
Yuziga boqibu borib oʻzidin,
Oqib xushvaqtligʻ ashki koʻzidin.
Qilib har lahza mufrit mehr zohir,
Sochib boshigʻa gah gul, gah javohir.
Yoʻq ulkim, bazm eli shaydosi oning
Xitou Chinda vovaylosi oning.
Bu yangligʻ to nujumi charxraymoy,
Hisobi fasl ila oʻtkardi uch oy.
Alar gulnorgun qasr ichra gulrosh,
Koʻtarmay la’lgun maydin dame bosh.
Itikrak esdi chun gulshan shamoli,
Chamanni borcha guldin qildi xoli.
Yashundi bargi gul yafrogʻ ichinda,
Nihon oʻldi shajar yafrogʻ ichinda.
Libos etti chaman miyno masallik,
Ne miyno, gulshani xazro masallik.
Chamanlar ichra yoʻl-yoʻl sarvi ozod,
Degilkim soldi tuz-tuz soya Farhod.
Dema sarvu sanubar, har niholi
Boʻlur sarvu sanubardin misoli.
Berib yafrogʻ nishon toʻti raridin,
Shajar tovusi jannat raykaridin(3).
Anga dogʻi qovursun obkashdin,
Munga ham toj shoxi xizrvashdin.
Shajar gar boʻlmasa tovus bogʻi,
Nedin tovusdek boʻldi ayogʻigʻ
Magar onglab oʻziga uyqu chogʻin.
Rari ichra oʻgʻurlab bir ayogʻin.
Qilib noranj oltundin ayon ganj,
Libos aylab oʻziga bargi noranj(4).
Uyotdin ishqrechon bargi rechon,
Chiqib har shox uza yuz ishqrechon.
Yashil safha chamanning margʻzori,
Kumush jadvaldek oning joʻybori.
Samar suvlar boʻlub oyinaohang,
Oʻlang aylab ayon ul koʻzguda zang.
Yoʻq, ul suv bogʻning ruxsori ongla,
Anga sabza xati zangori ongla.
Bu fasl ichraki zebi olam oʻldi,
Bori ofoq sabzu xurram oʻldi.
Qilib ul gulshani miyno sori azm,
Tuzub ul sabzai ra’no uza bazm.
Falakvash qasri axzar ichra maynoʻsh
Ki, aylab charxi axzarni faromoʻsh.
Qilib Farhodu xoqon hulla chini,
Boʻlub Chin taxtining masnadnishini.
Yashil toʻn ichra har yon siymbarlar,
Yashil barg ichra andoqkim shajarlar.
Qizil rohu yashil chini riyola,
Nechukkim sabza sahni ichra lola.
Mayi gulrang chini sogʻar ichra,
Shafaq andoqki charxi axzar ichra.
Ayoqchiliq etib har sori oyin,
Achigʻ may tutqali bir sabzi shirin.
Boʻlub may shirasidin otashangez,
Berib ul oʻtqa taskin qursi kashnez.
Taom ichra takalluflargʻa dastur,
Ham andoqkim burunroq boʻldi mazkur.
Boʻlub ham qasri miyno ichra uch oy,
Nishotu aysh birla bodaraymoy.
Chu qildi kahrabogun mehri gardun,
Yigʻochlar bargi rangin kahrabogun.
Yetishti kahrabogun qasr chogʻi.
Ochildi kahrabogun qasr bogʻi.
Shajar yafrogʻi boʻldi kahrabodek,
Demakim kahrabo, mehri samodek.
Bu nav’ oʻt sori boʻlgʻoch yel guzori,
Sochib har sori gulrezi chinori.
Chinorekim ichiga oʻt tutoshib,
Ul oʻtning shu’lasi bargidin oshib.
Sabo qilgʻoch suv ichra zar fishonligʻ,
Suning tigʻini aylab zar nishonligʻ(5).
Uchub barg oʻtidin har yon sharora,
Nechukkim zarvaraqdin rora-rora.
Sarigʻ yafrogʻ uzakim oʻlturub zogʻ,
Boʻlub andogʻki sorigʻ lolada dogʻ.
Terak sorgʻortibon yuz zorlardek.
Sarigʻ ogʻriq bila bemorlardek.
Chamanning har yigʻochi bir sarigʻ qush,
Boʻlub bori tulak ayyomigʻa toʻsh.
Havo qilmoqqa yafrogʻdin ochib rar,
Chu yeldin silkinib, har yon sochib rar.
Qilib har tun nasimi subhgohi,
Shajar bargin nechukkim subh kohi.
Aningdekkim chekib oshiq sovugʻ oh,
Qilur kohi yuzin ul ohi jonkoh.
Quyun yafrogʻni aylandursa har yon,
Boʻlur majnuni sargardonu uryon.
Qilib zarhal xazon naqqoshi tartib,
Qilurgʻa bogʻ avroqini tazhib(6).
Bu shugʻli ichra aylab sahv tarkin,
Zar andar zar qilib barg uzra bargin.
Quyoshdek tob urub qasri muzahhab,
Xazoniy barglar girdida kavkab.
Ajab fasle jahongʻa koʻrguzub yuz
Ki, bir kun jilva aylar mehru yulduz.
Munungdek faslda shahzodau shoh.
Bu nazhatgahni qildilar tarabgoh.
Qilib kisvat hariri za’faroni,
Iki gardun quyosh ichra nihoni.
Muzahhab shirada oltun surohi,
Boʻlub oltun suyi lavn ichra rohi.
Uy oltun, farshi oltun, tomi oltun,
May oltun, zarfi oltun, jomi oltun.
Hulal qasr ichra har yon zebi zarhal.
Kavokibdek guhar birla mukallal.
Koʻrunub koʻzga oydindek namudi,
Quyosh zarrishtasidin toru rudi.
Mugʻanniylar chekib dilkash navolar,
Solib zarkor toq ichra sadolar.
Favokih bazm aro limuvu noranj,
Bihi koʻrgach oni koʻrmay yana ranj.
Tarab koʻrrak boʻlub dasturdin ham,
Dema dasturkim, maqdurdin ham.
Uch oy bu qasr aro ham tuzdilar jaysh,
Surudu boda birla qildilar aysh.
Sovurdi chun shajar bargini sarsar.
Suning simobini day qildi marmar(7).
Havo dogʻi bulutdin kiydi sinjob,
Bulut dogʻi havogʻa sochti simob.
Day ustodi nechukkim zargari Chin,
Zilol atfoli lavhin qildi siymin.
Bulutdinkim tomib har qatrai suv,
Burudatdin yogʻib olamgʻa inju.
Arigʻkim obgirin hanjar aylab,
Sovuq ogʻzi luobin xanjar aylab.
Falak tundin koʻmur aylab saranjom,
Shafaqdin solibon oʻt anda har shom.
Ul oʻtni tong yeli birla dam aylab,
Isitmogʻliq uchun qaddin xam aylab.
Qamar sarchashmasi har tun toʻngub muz,
Muz oʻlgʻon qatralar girdida yulduz.
Muz aylab yer yuzin oyinaoyin,
gʻalat qildim, degil oyinai Chin.
Sovugʻ oʻt tab’idin eltib harorat,
Sharar oʻrtarga koʻrguzmay sharorat(8).
Qiziq kul tobi yoʻq onchaki sinjob,
Yoʻq oltoyicha yongʻon shu’lagʻa tob.
Qizil axgar aqiqi nob yangligʻ,
Burudatdin guli serob yangligʻ.
Qizil oʻt sovugʻ andoqkim qizil gul,
Aning dudi boʻlub gul uzra sunbul.
Yogʻib andoq burudat zamhariri
Ki, taxta tosh bogʻlab suv hariri.
Kafin ogʻzi bila muflis dam aylab,
Iki tiz koʻksi ichra mahkam aylab.
Qoʻlin qoʻltugʻlar ichra mu’takif ham,
Qulogʻlardin oʻtub iki katif ham.
Mizojin tormayin xurshed mahrur,
Sochib olamgʻa nur oʻrnigʻa kofur.
Jahon ham qor ila kofur monand,
Havo ham muz bila bulurrayvand.
Sovugʻning boʻyla kofuru buluri,
Oqortib borcha olamni zaruriy.
Agarchi hullalarning rangi kofur,
Va lekin osu qoqum birla mahrur.
Yana bazm oʻldi anjumdek muhayyo,
Boʻlub jam’iyat andoqkim Surayyo.
Tutub har sori bir Chin nozanini,
Tuman ming noz ila bir zarfi chini.
Gar oti chiniyi fagʻfuri oning,
Vale rangi kelib kofuri oning.
Degancha balki yuz oncha takalluf,
Takalluf bobida qolmay taassuf.
Nishotu aysh oʻlub sharh aylagoncha,
Qayu sharh aylagonchakim, yuz oncha.
Bu yangligʻ ham oʻtub ishratda uch oy,
Boʻlub ul toʻrt yerda majlisoroy.
Bulargʻa bois ulkim shohzoda,
Bu yangligʻ aysh birla ichsa boda.
Nishotin har zamon may toza qilgʻay,
Tarab har lahza beandoza qilgʻay.
Vale ul bermay oʻz tavrigʻa taygʻir,
Nechuk taygʻir torqay naqshi taqdirgʻ
Hamul purdardu soʻzga ohi oning,
Anodin nolai jonkohi oning(9).
Biravkim zor yigʻlab-yigʻlab ul zor,
Topib koʻngli el ozoridin ozor.
Chiqorib soʻzligʻ soʻz boshidin dud,
Sovugʻ oh aylab ohin otasholud.
Boʻlub el anduhidin koʻngli gʻamnok,
Yoqo chokin Koʻrub, koʻksin qilib chok.
Birovkim ishqdin qilsa rivoyat,
SOʻpub har dam mukarrar ul hikoyat.
Tafahhus aylab andin koʻp nishoni,
Nishonin koʻnglida asrab nihoni.
Visol ichra zamirin shod topib,
Alamdin xotirin ozod topib.
Yetishgach hajr sharhi zor yigʻlab,
Iki koʻz aylabon xunbor yigʻlab.
Chu xoqon oʻz ishin nazzora qildi,
gʻalat torti, nechakim chora qildi.
Yengib ul hol aro hayronligʻ oni,
Qilib sargashta sargardonligʻ oni.
Qadahsiz, soqiyo, hayronmen asru,
Yevur sogʻarki sargardonmen asru.
Koʻngulga ishq oʻti solgʻoch sharora,
Anga yoʻq may suyidin oʻzga chora.

[XVIII]

Xoqonning xonligʻ tojin oʻz gavhari bila arjumand sarmoya qilurning mojarosi va jahonbonliq taxtin oʻz naqdi bila balandroya etarning muddaosi va oʻz qarigʻonidin boshi oqorgʻon sarguzashtin demoq va koʻzi adam uyqusigʻa mayl qilgʻon afsonasin aytmoq va Farhodning toj soyasidin boshin qochurub, taxt royasidin ayogʻin yashurmoq va boshin xoqon taxti ayogʻiga qoʻyub uzr aytmogʻi va uzri boshtin ayoq Xoqon koʻngliga yoqib oʻz soʻzidin qaytqoni

Bu kishvar uzra urgʻon koʻsi shohi,
Bu oyin birla tuzdi soʻz sirohi(1)
Ki, xoqon har nechakim chora qildi,
Qazo ichra oʻzin bechora bildi.
Koʻrub Farhod togʻi avjini tund,
Qilib ul togʻ royi tigʻini kund.
Oʻzin solmay yana bir fikr etib soz,
Bu yangligʻ boʻldi ishga chorarardoz
Ki, chun qilmish kuhulatdin tajovuz,
Kibar mehrobigʻa qoʻymish yoshi yuz.
Yana Farhod boʻlmish navjavon ham,
Xiradmandu rashidu rahlavon ham.
Yoʻq ulkim Chinda xoqonliqqa loyiq,
Bori olamda sultonliqqa loyiq.
Nekim shahligʻ aro shoyist boʻlgʻay,
Kim ul shahlargʻa darboyist boʻlgʻay,
Yaratmish Haq aning zotida borin,
Ayon qilmay kerakmas ish gʻuborin.
Erur bori hunar ichra kamoli,
Tamomi ayblardin zoti xoli.
Yigʻiyu nolau afgʻondin oʻzga
Ki, yoʻqtur hech aybi ondin oʻzga.
Birovkim torsa shahligʻdin rayosat,
Tuzuk boʻlmas ishi qilmay siyosat.
Chu koʻngli bor aning riqqatgʻa moyil,
Erur andin tashaddud naqshi zoyil.
Kerakmas erdi tab’i muncha sofi
Ki, boʻlgʻay saltanatgʻa ul munofi.
Birovkim olam ichra shoh kelmish,
Ulus boshigʻa zillulloh kelmish.
Kerakkim shaxsdin ne torsa roya,
Hamul holatni zohir qilsa soya.
Tomugʻ, uchmogʻ yaratmish Hayyi Jabbor,
Agar Vahhob erur, Qahhor ham bor.
Angakim berdilar mir’oti shohi,
Erur ul mazhari zoti Islohi.
Aning zotigʻa boʻlgʻonlar mazohir,
Kerak boʻlmoq sifoti birla zohir.
Sifotidin biri har kimda kamdur,
Munofi shahligʻ asbobigʻa hamdur.
Chu bor ul mazhari sirri jamoli,
Jaloliyat oʻtidin zoti xoli.
Qayu dushmanki, qasdi joni qilgʻay,
Tilarkim, jon aning qurboni qilgʻay.
Havodis shastidin gar kelsa yuz oʻq,
Ravo koʻrgay oʻziga, oʻzgaga yoʻq.
Bu ish darveshlikda xush sifatdur,
Vale shohligʻda noxush xosiyatdur.
Shah ar tigʻi siyosat qilmasa tez,
Chekilgay xalq aro yuz tigʻi xunrez.
Qaroqchi qoni oʻlsa raxtida dogʻ,
Bu gul tojirgʻa aylar togʻni bogʻ.
Agar zolimgʻa yoʻqtur shohdin bok,
Erur ul xushdilu, mazlum — gʻamnok.
Yatim etsa ichib koʻy ichra bedod,
Bu gʻamdin tifli maktab boʻlmas ozod.
Bularni ul demak boʻlmaski bilmas,
Bilur, lekin nechukkim bildi qilmas.
Manga bu qissa bas mushkil tushubtur,
Kim ul mazlum koʻchakdil tushubtur.
Netaykim zoʻridindur ril ojiz
Ki, sindurmas singak nishini hargiz.
Ne osigʻ sherdin koʻp zoʻr ranja,
Ayogʻida chu boʻlmas moʻr ranja.
Ne sud, ar ilm aro fardi zamondur,
Chu jahl ahligʻa biymidin amondur.
Emastur anda bu xudroyligʻdin,
Erur olamgʻa berarvoyligʻdin.
Necha bu ishta boʻldum fikratandish,
Davo yoʻq erdi, qolmish emdi bir ish.
Anga tutsam musallam saltanatni,
Zarurat tark qilgʻay bu sifatni.
Qachon ish tushsa oʻz boshigʻa beshak,
Oʻziga tutqusidur borcha emgak.
Chu qildi olam ahligʻa taahhud,
Yomon elga boʻlur vojib tashaddud.
Siyosatni birov chun qildi bunyod,
Boʻlur tadrij birla tab’i mu’tod.
Bu ishning lazzatin chun torti komi,
Boʻlur har lahza koʻrrak ehtimomi.
Bu ra’yi birla xoqon xushdil oʻldi
Ki, ya’ni borcha komi hosil oʻldi.
Torildi ishga chun bu nav’i taqrib,
Ravon shohona jashne qildi tartib.
Tilab arkoni davlatning tamomin,
Qilib hozir eshikning xosu omin.
Berib shahzodagʻa yonida manzil,
Soʻz ogʻoz etti oson, lek mushkil
Ki, chun Haq aylabon zohir hidoyat,
Manga qildi jahonbonligʻ inoyat.
Xitou Chingʻa berdi komronligʻ,
Qayon azm aylasam kishvarsitonligʻ.
Tajammul haddi imkondin fuzunroq,
Nekim qilsam Kimon ondin fuzunroq.
Ne komekim taxayyul ichra sigʻmay,
Ne ayshekim taaqqul oni yigʻmay.
Borigʻa qildi koʻnglumni barumand,
Karomat qildi borin gʻayri farzand.
Bukim mulkumga yoʻq erdi valiahd,
Ogʻu ta’mi bErur erdi yesam shahd.
Bu gʻamdin muttasil rajmurda erdim,
Hayotim bogʻidin ozurda erdim.
Chu yigʻlab yerga koʻp qoʻydum yuzumni,
Yorutti Haq sening birla koʻzumni.
Bihamdillah, nekim qildim tamanno,
Borin iqboldin tortim muhayyo.
Bu kun yuz shukrkim qildi Oʻgʻonim,
Seni ming onchakim boʻlgʻay Kimonim.
Chu Haq zotingni koni ma’ni etmish,
Xaloyiq vasfidin mustagʻni etmish.
Ne ishtin boʻlsa shahligʻ e’tibori,
Bukun mavjud erur zotingda bori.
Falak rili sahardin cheksa xartum,
Qoshingda rashsha xartumicha ma’lum.
Ulumung bahridin olsoq hisobi,
Atorud shaklidur andin hubobi.
Zamiring vasfi mustahsan emastur,
Quyosh ravshan demak ahsan emastur.
Seni dono demak yoxud xiradmand,
Demakdurkim achigʻ maydur, chuchuk – qand.
Bukun andinki bor Haqning qazosi,
Kuhulat birla shayxuxat arosi.
Yoshim ellik bavodisin tay etmish,
Ne ellik, oltmish haddigʻa yetmish.
Ishimga dam-badam qilsam taaqqul,
Erur holimgʻa kun-kundin tanazzul.
Qariliq aybini yoshursa boʻlmas,
Borur chogʻ boʻldi, boqib tursa boʻlmas.
Havas boʻlsa qarigʻa navjavonliq
Xijolat zohir aylar sargaronliq.
Tabiat serti chun mushk uzra kofur,
Yana kofur mushk oʻlmoq ne maqdurgʻ!
Saqol oqi oʻlumga reshravdur,
Tiriklik sabzasi uzra qiravdur.
Ani uzmak yigit boʻlmoq gʻamida,
Saqol yulmoq durur oʻz motamida.
Iki-uchni yulub yuz aylagan resh,
Topar besh-olti kundin soʻng oʻn-oʻn besh.
Birovkim rang etarga qilsa ohang,
Boʻlur chun necha kun oʻtti necha rang.
Koʻrub ul rangrezlik ishlarini,
Tarogʻ kulmakka ochib tishlarini.
Tarogʻ gar kulsa oncha sa’b emas hol,
Balo ul lahzadurkim kulsa atfol.
gʻarazkim makru hiylat birla qori,
Yona olmas yigitlik koʻyi sori.
Yigitlik ayshi bisyor oʻldi bisyor,
Qarilik ranji dushvor oʻldi dushvor.
Mangakim boʻyla dushvor ish tushubtur,
Ishim dushvorliqqa yovushubtur.
Agarchi umrdindur shikva chogʻi,
Qayu shikva, qilurmen shukr dogʻi
Ki, Haqkim andin oʻldi har hidoyat,
Manga qildi hidoyat benihoyat.
Yigitliq ondakim arzoni etti,
Xitou Chin elining xoni etti.
Qarilik koʻyiga solgʻoch xiromim,
Seni qilmish mening qoyim maqomim.
Jahon shomida gar bir oy kamdur,
Quyosh chunkim tulu’ aylar ne gʻamdur.
Chinor ar bogʻdin kam qilsa soya,
Ne gʻam chun chiqti sarvi sidraroya.
Ne bok ar beshadin chiqqay hizabre,
Chu boʻlgʻay oʻrnida gʻurranda babre.
Atokim sen kibi farzandi boʻlgʻay,
Hayoti naxlining rayvandi boʻlgʻay.
Oʻlum vaqti yetishgach gʻam yeqaymu,
Agarchi oʻlsa ham oʻldum degaymugʻ
Chu yoʻqtur e’timodi umr ishiga,
Qachon oʻlmoq yaqin ermas kishigagʻ
Yigit istar qariliqning navidi,
Qarigʻa yoʻq yigit boʻlmoq umidi.
Qariliq dardi bedarmondur oxir,
Bir ish koʻnglumda koʻp armondur oxir
Ki, oʻlmasdin burun ochib koʻzumni,
Sarir uzra yigit koʻrsam oʻzumni
Ki, ya’ni toju taxtu saltanat ham,
Sirohu mulku molu mamlakat ham.
Bori boʻlsa sening birla muzayyan,
Seni oʻz oʻrnuma qilsam muayyan.
Sanga tutsam musallam rodsholiq,
Xaloyiq ustida kishvarxudoliq.
Manga shahliqda qulluq ham qil emdi,
Atoliq ham, oʻgʻulluq ham qil emdi.
Nekim elning salohidur, oni qil,
Mening budur salohim, emdi sen bil.
Bu bazm ichra chu koʻrdi shohzoda
Ki, achchigʻ tutti behad shoh boda.
Oningdek chekti ohi otasholud
Ki, yetti ohidin koʻk saqfigʻa dud.
Topib ul nuktadin ozor yigʻlab,
Oʻzin tufroqqa soldi zor yigʻlab.
Dedi gardungʻa tortib ohi jonkoh
Ki: «Koʻp yillar tirik boʻlsun shahanshoh.
Sariri charx boʻlsun taxti johi,
Fuzun anjum sirohidin sirohi.
Nishoti bogʻi har kun toza boʻlsun,
Guli aysh onda beandoza boʻlsun.
Qoʻlidin tushmasun jomi Kayoniy,
Ichinda may ziloli zindagoniy.
Bu soʻzlarniki shah qildi xitobim.
Ne dermen menki, ne boʻlgʻay javobim.
Turub ma’razda soʻz haddimni bilmon,
Javob ayturgʻa oʻz haddimni bilmon.
Necha tufrogʻ esa jismi haqirim,
Vale bir-ikki soʻzdin yoʻq guzirim.
Biri ulkim, chu yoʻq umr e’timodi,
Yigit-qarigʻa tengdur zulmu dodi.
Vale olamda harne boʻlsa mavjud,
Baqosigʻa erur bir nav’i ma’hud.
Qayu mash’alki bazm aylar muzayyan,
Uchar yuz ming sharar, ul shu’la ravshan.
Giyah yuz ming boʻlur boʻstonda barbod,
Vale yuz yil turar bir sarvi ozod.
Boʻlur yuz rushta homun sel chogʻi,
Turar oʻz oʻrnida Alburz togʻi.
Kichiklarga kichikdur umr asosi,
Ulugʻlargʻa ulugʻroqdur qiyosi.
Yana bir buki, umr ar torsa yuz yil,
Chekarmu rashsha, har nekim chekar ril.
Uqobu Kuykanakni qilsalar qayd(2),
Qachon qilgʻay aning saydini bu sayd.
Agarchi arsa xoli qolsa mutlaq,
Tutarmu anda shoh oʻrnini baydaq.
Quyosh magʻrib sori yoshursa diydor,
Tuman ming zarradin bir yoʻq radidor».
Surub bu nuktalarni shohzoda,
Atoning shavqini qildi ziyoda.
Dedi Xoqonki: «Yey sham’i farogʻim,
Farogʻu sham’ yoʻq, ravshan qarogʻim.
Hadising lutfi yuz ming jondin ortuq,
Ne jonkim, chashmai hayvondin ortuq.
Bu soʻzlar gavhari durjinki ochting,
Guhar ul durjdin olamgʻa sochting.
Quloq torti duri shahvor sendin
Va lekin men zaifi zor sendin.
Tama’ bu rangligʻ soʻz tutmas erdim,
Javobim bu sifat koʻz tutmas erdim.
Oʻzungdin gar meni xushdil tilarsen,
Murodim umrdin hosil tilarsen,
Ayon qilmoq kerak bu soʻzda rosim,
Qabul etmak kerak bu iltimosim».
Bu yangligʻ koʻrdi chun shahzoda surat,
Qabul etmakligi erdi zarurat.
Yana tufrogʻ Oʻpub bunyod qildi,
Hazin koʻnglin atoning shod qildi.
Ki: «Chun shah uzr man’in qildi bilkul,
Manga ne hadki qilgʻoymen taammul.
Vale chun men haqiru, ish ulugʻdur(3),
Bu soʻz arzin zarurat qilgʻulugʻdur.
Chu men bu choqqa tegru gʻofil erdim,
Bu ish taklifidin forigʻdil erdim.
Ishim ishratqa bazmoroliq erdi,
Farogʻat birla berarvoliq erdi.
Bir-ikki yil inoyat aylasa shoh
Ki, xizmatdin oʻzumni qilsam ogoh.
Shah ollinda hamisha hozir oʻlsam,
Bu ish kayfiyatigʻa nozir oʻlsam.
Yaqin bilsam rivojin ham kasodin,
Tanisam ham salohin, ham fasodin.
Kichikrak ish burunroq boʻlsa ta’yin,
Qililsa har ne sahv oʻlgʻongʻa talqin.
Ne ishkim yaxshiroq qilsam shurui,
Boʻlulsa yaxshiroq ishning rujui.
Jahonda har kishikim bir ishi bor,
Ishida ul kishining varzishi bor.
Chu varzish boʻlmasa mushkil durur ish,
Boʻlur oson qachonkim yetti varzish.
Manga ham varzish oʻlsa oshkoro,
Qilay ne hukm boʻlsa bemadoro».
Chu surdi nuktani bu nav’ dilkash,
Bayonidin atosi boʻldi dilxush.
Ketur soqiy, manga bir jomi shohi
Ki, boʻlgʻay gʻam sirohining ranohi.
Qadah shahligʻdin ortuqdur koʻzumga,
Qilay zulm, elga qilgʻuncha oʻzumga.

[XIX]

Xoqonning oʻz gavharin xazoyin gʻaroyibi, balki gʻaroyib xazoyinigʻa kiyurmogʻi va aning koʻziga sangrora ushoq toshcha va qizil oltun qaro tufrogʻcha koʻrunmay, koʻzi jaz’i billuriy durjgʻa tushub, suvda mehri xovariydek billurda oyinai Iskandariygʻa(1) tushgoni va ul koʻzgu tilismidin gʻarib suratlar anga yuz koʻrguzub, koʻngli koʻzgu aksidek iztirobgʻa tushgoni.

Bu soʻzni nuktagoʻyi nomaoro
Bu yangligʻ ayladi hangomaoro
Ki, chun xoqon bu soʻz e’lomi birla,
Javobin torti andoq komi birla.
Nishotu aysh asbobini yigʻmay,
Tarabdin balki Chin mulkiga sigʻmay.
Qilib shahzodagʻa oncha rioyat
Ki, tormay aql anga haddu nihoyat.
Tilab qilmoq jahon oning fidosi,
Jahonni qoʻyki, jon oning fidosi.
Anga mundoqki ayshu zavq yetti,
Yevaz oʻtrusida yuz fikrat etti
Ki, ne sochgʻay boshigʻa bahru kondin
Ki, boʻlgʻay munbasit shahzoda ondin.
Chu bas oliy edi mehmon janobi,
Boʻlub gavhar qoshida tosh hisobi.
Bu ishdin mizbongʻa ajz gʻolib,
Aning koʻngli tilar ashyogʻa tolib.
gʻarobat maxzan ichra chun koʻp erdi,
Tutub ilgin xazoyin ichra kirdi.
Xazoyin demakim, yuz bahr ila kon,
Toshib naqdina anda ulcha imkon.
Adadsiz uy bori ganj ustida ganj,
Xirad ganjuri arzidin alamsanj.
Burun qirq uy boʻlub oltun makoni,
Har evda qirq xumi xusravoni.
Bu maxzanda gʻarobatdin bu ma’lum
Ki, bir xum oltun erdi oʻylakim mum.
Ani kim mum deb ilgiga olib,
Nekim andin yasay degach, yasolib.
Yana qirq uy aro ajnosi zebo,
Bir uyda qirq tung iksunu debo.
gʻarobat munda behaddu nihoyat,
Torilmay bulajab san’atqa gʻoyat.
Tuman ming jinsi chiniyu xitoyi,
Basar torining oʻlmay rahnamoyi.
Boʻlub yuz rang irak birla musavvar,
Biridek koʻrmayin charxi mudavvar.
Boʻlub tasvirida yuz chehra raydo
Ki, Aqli Kull boʻlub husnigʻa shaydo.
Tikilgan toʻn hisobin kimsa bilmay,
Birisi ham kesilmay, ham tikilmay.
Hunarvardin bari omoda boʻlgʻon,
Mukammal korgoh ichra toʻqulgʻon.
Harir onchaki yoʻq royoni oning,
Yuz oncha hullakim, yoʻq soni oning.
Aningdek hullalar kelturdi ganjur
Ki, andin kiysa gar oʻn hulla bir hur.
Hanuz oʻlgʻoy tanu andomi ma’lum,
Tanining rangi nasrinfomi ma’lum.
Oʻkulgan nofadin xarvor-xarvor,
Toʻkulgan mushk xud anbor-anbor.
Javohir onchakim fikrat dabiri
Hisob aylab torilmay mingda biri.
Oqizib koʻz suyin har la’li serob,
Olib jon naqdini har bir duri nob.
Buluru yashm yuz ming bulajab zarf
Ki, har birga xiroji mulk oʻlub sarf.
Qilib ganjur yuz mundoqni hozir,
Boʻlub ham shoh, ham shahzoda nozir.
Necha boqqon soyi hayrat boʻlub fosh,
Kulumsub gohu, gohi irgʻotib bosh.
Tamoshodin toʻyar chogʻ chun yovushti,
Koʻzi bir bulajab raykargʻa tushti.
Buluri nobdin bir turfa sanduq,
Yasomaydur degaysen oni maxluq.
Safoliq xulqi koʻnglidin namudor,
Ichinda bir ajab hay’at radidor.
Vale ul turfa hay’at sirri mubham,
Murassa’ qufl ila sanduq mahkam.
Dema sanduq, yuz ofat hisori,
Eshigin rust bogʻlab qal’adori
Ki, ofat qal’asi mahkamroq avlo,
Aning asrori ham mubhamroq avlo.
Chu anda bulajab koʻrdi shamoyil,
Boʻlub shahzoda bilmaklikka moyil.
Dedi: «Bas turfadur bu san’atu soz,
Dengizkim, ne durur bu rardada rozgʻ
Kalidi qayda boʻlsa, hozir aylang,
Ochib quflini, sirrin zohir aylang!»
Qilib xoqon bu ma’nida madoro,
Ravoni ayladi uzr oshkoro.
Ki, bu sanduq sirrin kimsa bilmas,
Kalidi yoʻqturur, qufli ochilmas.
Ani koʻrdung, bilurning fikridin kech
Ki, biz ham koʻrduk, ammo bilmaduk hech.
Eshitgach shoh uzrin shohzoda,
Havas savdosini qildi ziyoda.
Dedi: «Har ishki qilmish odamizod,
Tafakkur birla bilmish odamizod(2).
Ulum ichra manga to boʻldi madxal,
Torilmas mushkile men qilmagʻon hal.
Muning ham bilmaguncha aslu budin,
Muayyan qilmagʻuncha toru rudin
Ne imkonkim qaror oʻlgʻay koʻngulga,
Tasalli oshkor oʻlgʻay koʻngulga».
Nechakim shoh uzrangez boʻldi.
Aning savdosi koʻrroq tez boʻldi.
Nechakim shoh etib koʻrrak taammul,
Boʻlub shahzoda koʻrrak betahammul.
Shah aylab necha ul ishga nazora,
Torilmay rostligʻdin oʻzga chora.
Dedikim, quflin oning ochtilar bot,
Ichidin chiqti bir raxshanda mir’ot.
Safo bobida mehri xovariy ul,
Ne mehr, oinai Iskandariy ul.
Sadafda durri bayzochehr yangligʻ,
Falak sanduqi ichra mehr yangligʻ.
Hakimikim nigor aylab tirozin,
Yozib keynida maxfiy borcha rozin
Ki: «Bu mir’otkim, getinamodur,
Anga xurshedcha nuru safodur.
Erur Iskandari Rumiy nigori,
Jahon ahligʻa oning yodgori
Ki, aylab toʻrt yuz dono bilan jahd,
Alardin har bir Aflotungʻa(3) hamahd.
Sirehr ahvolining sohibvuqufi,
Jahonning korbandu faylasufi.
Tanib afloku anjum toliin tuz,
Bu koʻzgu san’atida qoʻydilar yuz.
Necha yil ranj tortib bemadoro,
Bu raykar naqshi boʻldi oshkoro.
Bu koʻzgukim erur hikmat jahoni,
Tilismedur shigarf anda nihoni(4)
Ki, har kim ochmogʻigʻa sa’y qilsa,
Aning sa’yi bila bu ish ochilsa.
Kelib koʻzguni yerdin olsa filhol,
Safoligʻ chehrigʻa koʻz solsa filhol,
Nekim umrida andin turfaroq ish,
Emas mumkin, agar xud noʻshu gar nish
Ki, Tengri aylamish koʻrmakni roʻzi,
Qazo boshigʻa kelturmakni roʻzi.
Boʻlur bu koʻzgu ichra jilvaoro,
Qilurgʻa gʻayb sirrin oshkoro.
Vale ochmoqligʻi mushkildur asru,
Gudozi jismu ranji dildur asru.
Angakim tushsa ochmoq iztirobi,
Bu boʻldi ul muammoning hisobi.
Ki, Yunon mulki ul farxunda kishvar
Ki, hikmat birla torti zebu zevar.
Hakimikim topib ashkoli aflok,
Bu kishvar tufrogʻidin bir ovuch xok.
Toshi hikmat elining durri toji,
Giyohi borcha illatlar iloji.
Shimoliy haddida togʻe durur tund
Ki, tigʻi koʻk misosidin erur kund.
Kishi Yunon sori bormoq keraktur,
Inon ul toqqa boshqormoq keraktur.
Apoda qolsa uch manzil masofat,
Ul uch manzilda voqedur uch ofat.
Burungʻi manzil ichra ajdahoye,
Yaratqon Tengri qahridin baloye(5).
Ikinchi manzil ichra Ahraman bil,
Anga bedodu ofat da’bu fan bil.
Uchunchida tilismi bulajab soz,
Bu ikidin dogʻi mushkilrak ul roz.
Bu uch manzildin oʻtkorganga mahmil.
Deyilgon togʻ erur toʻrtinchi manzil.
Bu togʻ ichra kishi qilsa guzore,
Koʻrar hijron tunidek tiyra gʻore.
Erur gʻor ichra Suqroti yagona,
Dema Suqrot, Buqroti(6) zamona.
Tirik bor ersa donoyi xiradmand,
Ochar borgʻon kishi ashkolidin band.
Vagar qaydi hayot ichra emastur,
Kishiga ne gʻarazkim multamasdur.
Tavajjuh chun aning ruhiga qilgʻay,
Girihlik rishtai bandi ochilgʻay».
Oʻqugʻoch shohzoda qissani pok,
Bu mushkul halligʻa boʻldi havasnok.
Oningdek gʻolib oʻldi iztirobi
Ki, bu fikr uzra bordi xoʻrdu xobi.
Chu Xoqon fahm qildi muddaosin
Uzotti man’i uzra mojarosin.
Nechakim shoh koʻrrak tutti mavquf,
Vale shahzoda koʻrrak boʻldi mash’uf.
Oʻgʻulgʻa garchi mushkul hol tushti,
Atogʻa sa’broq ahvol tushti.
Oʻgʻulgʻa yuzlanib andoq suubat,
Atogʻa andin ortugʻroq uqubat.
Ketur, soqiy, sharobi bexudona
Ki, sa’b ish soldi ollimgʻa zamona.
Nechakim sa’b erur gardun jafosi,
Erur bexudlugʻ ul ishning davosi.

XX

Farhodqa Yunon mulki azimati jazm boʻlub, hikmat bila Mulkoroni chorlab, soʻz kumaytini Yunon vodiysigʻa solib, tilism muddaosin, balki muddao tilismin aning qoshida ochqoni va Mulkoro ani nasihat bila mumtane’ qila olmay muddaosin xoqongʻa arz qilib, bu muhlik soʻzdin Xoqonning ruhi Farhodi badan Chinidin adam Yunonigʻa yuzlangali yovushub, Mulkoro bila koʻp mashvarat qilgʻondin soʻngra Farhod bila Yunon mulkiga cherik tortib borurni muqarrar qilgʻoni

Bu mehnat sharhin ulkim qildi tahrir,
Bu yangligʻ ayladi afsona taqrir
Ki, chun shahzodagʻa javri havodis,
Munungdek mushkul amre qildi hodis.
Aningdek bordi oromu qarori
Ki, chiqti oʻz qoʻlidin ixtiyori.
Bu erdi bimkim devona boʻlgʻay,
Xirad oyinidin begona boʻlgʻay.
Tuta olmay chu ul savdoni rinhon,
Tilab xilvatda Mulkoroni rinhon.
Anga taqrir qildi mojarosin,
Havas koʻngli aro solgʻon balosin.
Dedikim: Gar gado, gar shoh boʻlsun,
Agar gʻofil, vagar ogoh boʻlsun,
Tana’um birla mehnat xoʻbu zishti,
Nekim boʻlmish azaldin sarnavishti,
Ani to koʻrmagay imkon emastur,
Xirad ollinda bu rinhon emastur.
Agar shoh, ar gadodur odamizod,
Emas boʻyni qazo hukmidin ozod.
Yozilgʻon nuktani tagʻyir qilmoq,
Erur suv uzra xat tahrir qilmoq.
Qazo kilki ne xatkim qildi mastur,
Emas hargiz ani tagʻyiri dastur.
Zamonning bori ishda zufununi,
Erur gardun fununining zabuni.
Kishining yer yuziga hukmi yetsun,
Qazoyi osmoni yetsa, netsungʻ
Xaloyiq ajzidinkim nuktaronmen,
Bulardin men dogʻi bir notavonmen.
Nekim ollimgʻa yozmish kilki taqdir,
Manga yoʻqtur ani koʻrmakka tadbir.
Azalda bu emish Haqning qazosi,
Mening ollimgʻa bu ish ibtilosi.
Aningkim koʻngli tormish aqldin nur.
Kerak tutsa meni bu ishda ma’zur.
Bukun ollimgʻa tushmish turfa holat,
Agarchi elga bor andin malolat,
Mening hech anda yoʻqtur ixtiyorim
Ki, ollimgʻa yozibtur Kirdigorim.
Bilurmen mushkul ishdur asru, lekin
Qila olmon qazo oʻtini sokin.
Kerakkim aylasang Xoqongʻa taqrir,
Mening ollimgʻa kelturganni taqdir.
Atoliq haqqi chun bordur apoda,
Ijozat istaram bu mojapoda.
Dagʻi yoʻlumgʻa himmat zod qilsun,
Va gah-gohi duoda yod qilsun.
Aning himmat bila gar boʻlsa yodi,
Shak ermas tormogʻim bu ish kushodi.
Ijozat bermasa Tengri tonuqdur,
Haq ollinda bu asrorim ochuqdur
Ki, besomon boʻlub bechoraliqdin,
Guzirim yoʻqturur ovoraliqdin.
Olib boshim, demay obod ila choʻl,
Hamul maqsad sori tutqum durur yoʻl.
Yoʻlumda devdur, gar ajdahodur,
Tilism ichra agar yuz ming balodur,
Yumub borcha tahoshidin koʻzumni,
Ul ofatlargʻa urgʻumdur oʻzumni.
Ishim chun man’ koʻyidin yiroqdur,
Ijozat boʻlsa shahdin yaxshiroqdur».
Bu muhlik ruq’a chun irod qildi,
Yana muhlik qasam ham yod qildi
Ki: «Yoʻl tormas bu maqsudimgʻa tagʻyir,
Sen emdi sa’y etarda qilma taqsir».
Chu Mulkoro eshitti bu fasona,
Chekib koʻnglidin ohi bexudona.
Malomat aylabon aytay desa rand,
Koʻrubkim, rand eshigin aylamish band.
Ne soʻzdin istasa tutmoq qoʻlini,
Koʻrubkim bogʻlamishdur soʻz yoʻlini.
Ajab nav’ onglabon ul surati hol,
Qolib ojiz dam urmoqdin, boʻlub lol.
Vujudin aylabon bu shu’la nobud,
Yetib koʻk gunbadiga ohidin dud.
Koʻzi bu dud ranjidin yoshorib,
Qupub yigʻlayu shoh olligʻa borib.
Tilab xilvat, kirib xoqon qoshigʻa,
Mudovo aylay olmay koʻz yoshigʻa.
Koʻrub ayturda ranji benihoyat,
Qilib har ne eshitkanni hikoyat,
Chu onglab shoh aning bu mojarosin,
Urub koʻksiga, chok aylab yaqosin.
Ikav ul mehnati anbuh birla,
Base yigʻlashtilar anduh birla,
Chu koʻp qildi jaza’ shohi zamona,
Oʻpub tufrogʻni dasturi yagona.
Boʻlub dardigʻa bir-bir chorarardoz,
Nasihat qildi sokin-sokin ogʻoz
Ki: «Shoho, har ne sabt oʻldi qazodin,
Torilmas choraye oʻzga rizodin.
Bukun chun shah zamonning a’qalidur,
Munavvar koʻngli davlat mash’alidur(1).
Ne hojat aytmoqkim chun tushar ish,
Jaza’din behdur oʻlmoq choraandish.
Xirad gar boʻldi ersa chorarayvand,
Natija choradin torqay xiradmand.
Gar oʻlsa choragʻa taqdir mone’,
Kerak boʻlmoq qazo hukmigʻa qone’».
Dedi shah: «Yey saodat sham’i roying,
Koʻngul oromi nutqi dilkushoying.
Kishi oʻz jonidin toʻymoq boʻlurmu,
Ani mundoq bila qoʻymoq boʻlurmugʻ
Koʻngul dardigʻa darmondur nasihat,
Qiloli ulcha imkondur nasihat.
Agar xud torti taskin davlat oʻldi,
Koʻngulga komu jongʻa rohat oʻldi.
Asar qilmasdek oʻlsa koʻngliga rand,
Boʻloli har ne Haqdin kelsa xursand».
Bu soʻz birla yana Xoqonu dastur,(2)
Taraddud qildilar behaddu maqdur.
Base har nav’ tadbir ayladilar,
Torilmay naf’, tagʻyir ayladilar.
Chu sa’b erdi ishida orzuxoh,
Nasihatgoʻga boʻldi orzu koh.
Necha til guftugoʻsi koʻrrak oʻldi,
Aning ul orzusi koʻrrak oʻldi.
Chu Xoqon chorasidin boʻldi ma’yus.
Taxayyul qildi etmak oni mahbus.
Yana habsigʻa ham qilmay tahammul,
Davosin ayladi mundoq tahayyul —
Ki, oning koʻnglini ozurda qilmay,
Hayoti gulbunin rajmurda qilmay.
Cherik solgʻay Xitou mulki Chingʻa,
Yurub chekkay sirah Yunon zamingʻa.
Angacha oʻgʻligʻa hamroh boʻlgʻay,
Yomon-yaxshisidin ogoh boʻlgʻay.
Yetarga ulcha aylabtur ipoda,
Zamoni kirgusi mumtad apoda.
Anga tegru erur qilgʻon xayoli,
Koʻnguldin chiqmagʻining ehtimoli.
Muyassar gar emas bu ul zamonda,
Ne Haqdin kelsa koʻrgay oni onda.
Chu bu andesha tushti koʻngligʻa xoʻb,
Ravoni dedi Mulkorogʻakim: «Qoʻr!
Borib Farhodning ollinda bir-bir,
Borisin daf’a-daf’a ayla taqrir».
QOʻpub dastur aning sori urub gom,
Debon har nuktakim shoh aylab e’lom.
Koʻrub shahzoda hosil muddaosin,
Hamul ishda atosining rizosin.
Bilibkim, gar desa yolgʻuz borurmen,
Bu ishni oʻz qoshimdin boshqorurmen.
Emas ul ish muruvvat iqtizosi,
Boʻlur ul gʻamda musta’sal atosi.
Ato yoʻqkim, tushar kishvarga oshub,
Ne kishvar, gunbadi axzargʻa oshub.
Rizo izhor etib, dedi, ravon boʻl,
Qil andoqkim tutoli ul taraf yoʻl.
QOʻpub, dastur oʻlub maqsudi hosil,
Kelib xoqonni dogʻi qildi xushdil.
Cherikka aylabon miodu buljor,
Tavochi har taraf yetkurdi ul jor(3).
Kel, ey soqiy, ki oʻtti aysh chogʻi,
Manga tut emdi otlonur ayogʻi.
Dimogʻimdin olib bir jom ila hush,
Meni qil devbandu, ajdahokush.

[XXI]

Xoqonning Farhod jihatidan Yunon mulkiga siroh tortqoni va ul kishvar hukamosi aning gardi sirohidin koʻz yorutub, yorutqon koʻzlarin alarning oyinai ruxsori bila jilo bermoqlari va ul oy va quyoshning anjumkirdor hukamo anjumani bila Suhayloyi hakim gʻorigʻa bormoqlari va Suhaylo(1) rartavi iltifotin alar ahvoligʻa solib, «Jomosr»(2) ahkomi bila Farhodning balandaxtarliq mujdasin berib, Suqrot gʻorigʻacha manzil-bamanzil rahnamoyliq qilib, umri kavkabi ul togʻda gʻurub qilgʻoni va Farhodning ul kavkab rartavi bila hayrat shomida

Kishikim torti ma’ni shohrohin,
Bu yangligʻ chekti soʻz xaylu sirohin.
Ki, xoqon onglabon ul ish gʻanimat
Ki, Yunon mulkiga qilgʻay azimat.
Tariqi azm koʻsin urdi filhol,
Cherik jam’iga el chorturdi filhol.
Sirah oz chogʻda, mulku kishvaridin
Yetishti daf’a-daf’a har saridin.
Yigʻildi bir cherikkim bu kuhan dayr,
Aningdek koʻrmamish tokim qilur sayr.
Sirah daryosi ichra joʻsh tushti
Ki, mavji charx bahrigʻa yovushti.
Tikildi oʻrduyikim koʻrmamish koʻz,
Xazu iksunu atlas, onchakim boʻz.
Har oq uy charxi gardun korgohi,
Yana garduncha oning borgohi.
Duchoʻba uchi bu feruza xirgoh,
Aning ikki koʻmochi mehr ila moh.
Qozuq siyminu zarrinkim qoqilgʻon,
Kavokibdek sirehr uzra choqilgʻon.
Chekib xarrushta gʻoyatdin fuzunroq,
Sarorarda nihoyatdin fuzunroq.
Oʻn ikki royaligʻ bir taxti oliy,
Oʻn ikki burj anga gardun misoli.
Vale har burjin oning Nasri Toyir
Tay etmay boʻlsa gar yuz qarn soyir,
Boʻlub har royadin zarkash tanobi,
Falak qutrini qat’ etkan shihobi.
Kelib har borgah ayvoni Jamshed,
Muzahhab har gul anda rashki xurshed.
Kelib anjum adadligʻ borgohi,
Vale moʻru malax yangligʻ sirohi.
Bu yangligʻ yer koʻtarmas xayl birla,
Bori olamni tutqon sel birla.
Azimat qildi Yunon mulki sori,
Sirohi ishqdek jon mulki sori.
Cherik oyini boʻldi sarbasar koʻch,
Yurush boʻldi muqarrar koʻch-barkoʻch.
Iki kun turmayin bir yerda mahmil,
Azimat aylabon manzil-bamanzil.
Qayon ul azmdin ovoza borib,
Eshitkan xalq hushi oza borib.
Yetib har mulk fathining navidi,
Kelib har qal’a quflining kalidi.
Necha manzilda bir kishvar boʻlub fath,
Dema kishvarki, bahru bar boʻlub fath.
Necha oy qat’ etib sahrovu vodi,
Koʻrundi kishvari Yunon savodi.
Chu ogah boʻldilar ul mulk aro xayl
Ki, xoqon xayli ul yon aylamish mayl.
Kelibon oʻtru ashrofu raoyo,
Chekib maqduricha har kim hadoyo.
Boʻlub hikmat eliga aysh vorid,
Sharaf burjigʻa yetgandek Atorid.
Bori davlat bila iqbol monand,
Kelib Xoqongʻa istiqbol rayvand.
Yana ul mulkning yaxshi-yamoni,
Taqabbul aylabon moli amoni.
Qoʻyub yuz ul falakqadr ostongʻa,
Berib kishvar shahi kishvarsitongʻa.
Qilib shah borchagʻa lutfu inoyat,
Yetib har xayl maqdurin rioyat.
Koʻp aylab ahli hikmat ehtiromin,
Qilib har qaysining ta’yin maqomin.
Chu aylab dastboʻsidin sarafroz,
Alar aylab duou midhat ogʻoz.
Chu topib bori hikmat ahli taskin,
Qilib bunyod shohi hikmatoyin
Ki: «Biznikim, sirehri muxtalifroy,
Bu kishvar sori qildi dashtraymoy.
Emas erdi mamolik fathi maqsud,
Erur erdi maholik fathi maqsud(3).
Bu boʻlmish xotiri oligʻa ma’lum
Ki, bu kishvardadur bir marz ila bum
Ki, boʻlmish anda togʻe oshkoro,
Ayogʻdin-boshigʻa bir rora xoro.
Erur xoro ichinda tiyra gʻore,
Nechukkim furqat ichra shom tori.
Topib ul tiyraliq Suqrotdin nur,
Nechukkim Mushtariydin shomi dayjur».
Anga yetguncha uch manzilda bir-bir,
Nechukkim bilmish erdi qildi taqrir.
Soʻzin qilgʻoch bayon soʻrdi nishoni
Kim: «Andoqkim bilursiz ayting oni.
Ki, qaysi sori bu maqsad ayondur,
Masofat ne qadardur, yoʻl qayondurgʻ»
Yer oʻrtilar, qurub ul xayli dono
Ki: «Shoh oʻz komigʻa boʻlsun tavono.
Bu soʻzkim shah soʻrar andin nishona,
Bu mulk ichra hakimedur yagona.
Oʻtub besh yuzdin ayyomi hayoti,
Suhayloyi hakim el ichra oti,
Erur Yunonda Suqroti zamon ul,
Tutub Suqrotdek gʻori nihon ul.
Tariqi inzivodur virdi oning,
Hunarda borchamiz shogirdi oning.
Bilur ul, ahli hikmatning ranohi,
Bu ishning borcha ahvolin kamohi.
Eshitkon birla bizlar ham bilurbiz,
Ne soʻzkim shah soʻrar, sharhin qilurbiz.
Va lekin chun bu ma’ni toru rudi,
Emas tahqiqimiz, yoʻq nukta sudi.
Nechuk bilmay degay soʻz ahli hikmat,
Xususan soʻrsa oni ahli davlat.
Bu mushkil nukta hallin ul qilur, ul,
Aning sori buyursang boshlali yoʻl».
Chu shah topib bu ma’nidin nishona,
Boʻlub shahzoda koʻngli shodmona.
Rikob ahli ravoni chektilar ot,
Ato birla oʻgʻul otlandilar bot.
Boʻlub ul hikmat ahli borcha hamroh,
Alardin nuktajoʻ shahzodau shoh.
Koʻrundi dasht aro bir qulla rora,
Hakim onda nihon boʻlgʻon magʻora.
Tushub markablaridin borcha nokom,
Yayoq ul gʻor sori urdilar gom.
Biri ul hikmat ahlidin nihoni,
Kirib gʻor ichra ogah qildi oni
Ki, hamrahligʻ etib iqboli jovid,
Atorud sori kelmish oyu xurshed(4).
Suhaylo chun eshitti ul iborat,
Alar ihzorigʻa qildi ishorat.
Adab birla kirib shahzodau shoh,
QOʻpub oʻz oʻrnidin donoi ogoh.
Koʻrushti ikkisi birla kulub shod,
Alar ham oʻrtilar ilgin boʻlub shod.
Hakim oʻlturdi mushkil qilgʻali hal,
Alarning ikkisin oʻlturtub avval.
Surub yoʻl ranjidin shahlarni bir-bir,
Kelur kayfiyatidin soʻrdi taqrir
Ki, qat’ etmakda bu yangligʻ uzun yoʻl,
gʻarazni onglatingkim qaysidur ul.
Dedi shah sarbasar shahzoda holin,
Boshigʻa koʻzgudin tushgan xayolin.
Hakimi nuktadon chun bildi holat,
Ham oʻldi shodu ham torti malolat.
Quchub shahzodani koʻnglin qilib shod,
Dedi: «Sen, senki oting keldi Farhod».
Suhaylo chun otin tahqiq qildi,
Nekim ul soʻrdi, bu tasdiq qildi.
Oʻpub mongloyini donoyi ogoh,
Sujud aylab, dedi: «Alhamdulilloh
Ki, oncha oʻlmadimkim, charxi gʻammoz
Meni bu komima qildi sarafroz.
Necha yuz yil durur gʻor ichradurmen,
Necha yuz ranju timor ichradurmen.
Manga Jomosrdin erdi bu e’lom,
Oʻzidin soʻngki yozmish erdi ahkom(5)
Ki, mendin soʻngra garduni sabukray
Chu ming yil aylasa yer davrasin tay.
Chiqib shahzodaye Chin kishvaridin,
Kelib Yunongʻa davlat rahbaridin,
Oti Farhodu har donishda mohir,
Saodat farri ruxsorinda zohir,
Tutub ranju anogʻa jonu jismin,
Ochar Iskandari Rumiy tilismin
Va lekin ikki manzil boʻlgʻusidur,
Ki oning qat’i mushkil boʻlgʻusidur.
Birida ajdar aylab jonsitonligʻ,
Damidin qilgʻusi otashfishonligʻ.
Birida Ahraman aylab sitam fosh,
Havodin boshigʻa yogʻdurgʻusi tosh.
Suhaylo hikmatoyini rasadband
Ki, ul boʻlgʻusi mendin soʻnggi farzand.
Qabul etsun duo birla salomim,
Soʻngida boʻyla fahm etsun rayomim
Ki, bu maqsadgʻa qasd etkanda Farhod,
Aning maqsudigʻa koʻrguzsun imdod.
Ul ishga mayl koʻp shah qilgʻusidur,
Vale Farhoddin ochilgʻusidur.
Suhaylo ham bu maxfiy sirni bilsun
Ki, gar qilsa madad, bu birga qilsun.
Chiqar, ajdarni oʻldurganda Farhod,
Aningdek ganjkim olam boʻlur shod.
Topar chun devni qatl etti, kini,
Sulaymoni nabining xotamini(6).
Tilism ul kunki ochgʻay bemadoro,
Boʻlur Jamshed jomi oshkoro.
Bularni qilsa davlat ongʻa taslim,
Barisin aylasun Xoqongʻa taslim.
Anga Suqroti dono manzari bas,
Yana Oyinai Iskandari bas.
Olib Suqrotdin ul ishda talqin,
Ravon koʻzguga boʻlgʻay ozimi Chin.
Koʻrub koʻzguda nekim, koʻrgusidur
Ki, davron boshigʻa kelturgusidur».
Chu dono munda tortib soʻz xitobin,
Chekib vallohu a’lam bissavobin:
«Men ul raygʻomdinkim muftaxirmen,
Necha yuz yil dururkim muntazirmen.
Qilibmen borcha mushkullargʻa tadbir
Kim, ul kelgusidur ollinggʻa bir-bir».
QOʻpub ul gʻor reshonigʻa bordi,
Tutub ilgiga bir zarfe chiqordi.
Dedi: «Bu zarfkim mar’i boʻlodur.
Samandar(7) yogʻidin bilkim toʻlodur.
Koʻp otashgoh oʻtidin tormisham dogʻ
Ki, to jam’ aylamishmen bu qadar yogʻ.
Chu ajdar birla boʻlgʻungdur hamovard
Ki, andin chiqqusi aflok uza gard.
Bu yogʻdin surtub avval oʻz taninggʻa,
Samandar hamlaligʻ xopokaninggʻa
Ki, ajdar birla razm etgan zamonda,
Bu yogʻ oʻtdin seni tutqay amonda.
Chu ajdar oʻlgay ilgingdin Koʻrub ranj,
Sanga boʻlgʻay nasib ul ranjdin ganj.
Aningdek koʻrguzur axtar hisobi,
Yana kashfu riyozat iktisobi
Ki, ul ganj ichra torqungdur gʻaroyib
Ki, torqay Ahraman ondin navoib.
Falak chun Ahramangʻa tutsa motam,
Qoʻlidin kirgusi ilgingga xotam.
Tilism ochmoq maqolotin tamomi
Kim, alhaq ul hadisidur kiromi(8).
Erur bir lavh siym uzra yozigʻliq,
Toparsen dev boʻynida osigʻliq.
Koʻrarsen chun tilism ochmoqqa ta’yid,
Tilism ichra Toparsen jomi Jamshid.
Raqamlar davrini aylab munaqqash,
Anga Iskandari Rumiy raqamkash.
Chu ul arqom gʻavrigʻa yetarsen,
Oʻqub Suqrot holin fahm etarsen.
Aning koʻrganda koʻzgudek jamolin,
Sanga onglatqusidur koʻzgu holin.
Chu koʻzgu sirrini onglab yugurgung,
Koʻrub koʻzguni koʻrgung, har ne koʻrgung.
Emas ruxsat lisoni nuktarardoz,
Ochorgʻa mundin ortuq rardai roz».
Dediyu zarfni torshurdi filhol
Va qoʻrqil, ishta emdi qilma ehmol.
Manozildin berib bir-bir nishona,
Dedikim: «Yemdi bot boʻlgʻil ravona.
Umidim ulki, bot oʻlgʻay kushoding
Ki, men yakbora qildim xayrboding».
Anga qilgʻoch bu nav’ ishlarni ta’lim,
Ravoni jonni qildi Haqqa taslim(9).
Alar yub ashk suyidin tanini,
Hamul maskanda aylab madfanini.
Turub anda guruhi ahli hikmat,
Ravon boʻldilar ikki ahli davlat.
Biyobon qat’ etib manzil-bamanzil,
Anga tegruki aytib erdi komil.
Chu ul manzilgʻa yoʻl iqbol berdi
Ki, ondin nari manzil ajdar erdi.
Tinib aqshomgʻacha farsudaliqdin,
Tamattu’ tortilar osudaliqdin.
Chu dud etti ayon tun ajdahosi,
Yoshundi dud aro olam fazosi.
Quyosh ganji boʻlub tufroqqa maxfi,
Qarordi bu buyuk vayrona saqfi.
Yorutub aysh durri shabcharogʻin,
Ravona qildilar ishrat ayogʻin.
Kel, ey soqiy qilib ichmak azimat,
Tiriklik shomini bilgil gʻanimat.
May ich bir dam, tuzub ishrat asosi,
Chekardin burna dam umr ajdahosi.

XXII

Farhodning ajdahovash koʻhraykariga minib ajdahokushlik tigʻin chekib, ajdaho vodiysigʻa kirib, ajdaho uni oʻq yilonidin damor chiqargʻondek ajdahoni oʻq yiloni bila toru mor qilmogʻi, dogʻi ajdaho gʻorgʻa yuzlangandek ajdaho gʻorigʻa yuzlanib, Afridun ganjini tormogʻi va dogʻi ul ganjda ajdaho monand qilich bila halqa urgʻon yilondek qalqonni iliklab ul ganjni atosi bila xayligʻa nisor qilmogʻi

Kecha dudini surgach tong nasimi,
Chiqordi subh ganji lavhi simi.
Quyosh tun gʻoridin boʻldi ravona,
Nechukkim ajdar ogʻzidin zabona.
Niyoz ashkin toʻkub Farhodi gʻamnok,
Burun ul suv bila gʻusl aylabon pok.
Ne ta’limiki qilmish erdi dono,
Borigʻa korband oʻldi hamono.
Qoʻyub tufroqqa yuz, aylab tazarru’
Xudoyidin qilib nusrat tavaqqu’.
Atosining ayogʻigʻa qoʻyub bosh,
Duoyi himmat istab oqizib yosh.
Ato aylab yoqosin choku yigʻlab,
Boʻlub bori ulugʻ gʻamnoku yigʻlab.
Bihillik istabon ozoda shahdin,
Dema shahkim, bori xaylu sirahdin.
Sirohu shoh figʻoni tez tortib,
Falak javfida rustoxez tortib.
Boʻlub ul oʻylakim shohi kavokib,
Falakvash ajdahoraykargʻa pokib.
Silohi razm aro ul nav’ oʻlub gʻarq
Ki, ondin to quyosh charx aylamay farq.
Ul ahvoligʻa istab Haqni yovar,
Hamul manzil sari surdi takovar.
Ato ul nav’ koʻrgach oʻgʻli holin,
Yurudi keynicha tortib yasolin.
Chu raxshi qildi ul yon roʻya raydo,
Boʻlub ajdar alomoti huvaydo.
Kelib olligʻa dashti oʻylakim qir,
Degilkim, qildi yoʻl azmigʻa shabgir.
Firoq ayyomidek zulmot monand,
Topib zayli ajal shomigʻa rayvand.
Xabar deb rangi hijron olamidin,
Qarorib dasht ajdarho damidin.
Botib kul ichra raxshi qilgoch ohang,
Qilib ul gard gulgunini shabrang.
Yetishti bir ufunatliq nasime
Ki, qilgʻay atri jannatni jahime.
Koʻp el, ul atrdin es tarki qildi,
Cherikning koʻrragi otdin yiqildi.
Qilib Farhod berk oʻz bagʻrigʻa tish,
Oʻzin solmay, chu tushmish boshigʻa ish.
Koʻrungach ajdahoning tiyra gʻori,
Azimat qildi oning gʻori sori.
Yetishgach el nasimi ajdahogʻa,
Ajal goʻyo sinon urdi balogʻa.
Mahobat birla chiqti gʻor ichidin,
Balodek gunbazi davvor ichidin.
Tomugʻning shu’lasidek iztirobi,
Hamul oʻt dudi yangligʻ rechu tobi.
Damidin shu’la sekrib pora-pora
Ki, ondin olam oʻrtab har sharora.
Tutun yangligʻ dami abri kasofat,
Shararlar anda har bir barqi ofat.
Tani ranju baloning koʻhsori
Va lekin ogʻzi ul koʻhsor gʻori.
Oʻtu rechida dud ul gʻor ichinda,
Aningdekkim, oʻzi koʻhsor ichinda.
Uzolgʻon togʻdek andomi oning,
Vale yoʻq seldek oromi oning.
Oʻzi xud togʻu tumshugʻdek anga bosh,
Vale tumshugʻkim ul boʻlgʻay qaro tosh.
Boʻlub ikki koʻzi nazzora chogʻi,
Nechukkim naftning oʻtlugʻ bulogʻi(1).
Teshuklar burnida vahshat tanuri,
Tanuri yoʻqki, naft oʻtigʻa moʻri.
Ne oʻtkim ogʻzidin tortib zabona,
Boʻlub nafti yorutqondin nishona,
Falakraykar tani koʻhi baloye,
Qoʻlu but har biri bir ajdahoye.
Ajal sarranjasidek toʻrt ranja,
BErurdek yetti gardungʻa shikanja.
Boʻlub har ranjaning tirnogʻi besh dos
Ki, hiddat ichra har dos oʻlgʻay olmos.
Kelib xokistari a’zosi rangi,
Kemurdek nuqtalar birla ralangi.
Chiqorib quyrugʻin gardungʻa har dam,
Aningdek berk urub homungʻa har dam
Ki, tiyra aylabon olamni gardi,
Boʻlub kuhli sirehri lojuvardi.
Bu hay’at birla chiqti gʻordin tez,
Tishi xunrezu ogʻzi otashangez.
Koʻzi tushkan zamon shahzoda sori,
gʻazabdan qolmayin sabru qarori.
Yuz urdi ul sori andogʻ gʻazabnok
Ki, jon qasdigʻa ajdarhoyi aflok.
Ochib ogʻzin balo darvozasidek,
Tomugʻ otashgahi andozasidek.
Dami oʻt sochmoq etti oshkoro
Ki, avval tu’masin qilgʻay muharro.
Chu rishti aylagay bir luqmai xom,
Berib oʻz luqmagohi ichra orom.
Muni tuz totmoq onglab ishtahosi,
Keyin, qolgʻon cherik boʻlgʻay gʻizosi.
Chu oʻtdin yoʻq edi shahzodagʻa bim,
Hamul yangligʻki tormish erdi ta’lim.
Oʻti chun boʻlmadi ul dam asarliq,
Anga boʻldi fuzun shoʻridasarliq.
Ochib ogʻzin yutargʻa ayladi xez,
Qilib Haq yodini shahzoda ham tez.
Chekib qavsi quzahni bedarangi,
Anga bogʻlab sinon yangligʻ xadangi(2).
Aningdek ochti ajdar ogʻzigʻa shast
Ki, dedi gurdi anjumboʻs: «Bardast!»
Chu ajdar xam-baxam erdi ravona,
Oʻqigʻa har xam oʻldi bir nishona.
Agarchi ajdaho bor erdi darron,
Vale ul oʻq yiloni oʻtti rarron.
TEshib behad tani osudasini,
Kabob etkan kibi qoʻy roʻdasini.
Kabob oʻtin yoqib, boʻlmoq uchun toʻq,
Ul oʻt ichra kabob aylab oʻzin-oʻq.
Anga chunkim bu yangligʻ keldi tuz zaxm,
Dema tuz zaxmni bir, balki yuz zaxm.
Boʻlub zoyil taarruz ehtimoli,
Oyogʻi sustayib, sa’b oʻldi holi.
Dilovar sekritib markab, chekib tigʻ,
Qilib bir hamla tund ul nav’kim migʻ.
Anga tigʻ urmogʻidin tormayin farq,
Sirehr andinki togʻ uzra tushar barq.
Chu mundoq barqi tigʻin zohir aylab,
Ishin bir tigʻ ila-oʻq oxir aylab.
Fano gʻorigʻa chun oni kiyurdi,
Aning gʻorigʻa ajdarvashni surdi.
Yetishgach gʻor ichiga bemahobat,
Koʻziga uchradi mundoq kitobat.
Musayqal taxta tosh uzra qozilgʻon,
Nihoni ganj ahvoli yozilgʻon
Ki: «Yey ulkim solib ofoq aro shoʻr,
Berib Tengri sanga tavfiq ila zoʻr.
Chu oʻlturgung durur bu ajdahoni,
Aning gʻorida ganjidur nihoni.
Aning chun rishtai umrini uzdung,
Erur bu ganji maxfiy dastmuzdung.
Erur bu gʻor gardundek mudavvar,
Chu markaz nuqtasin torting muqarrar(3).
Koʻmukluk yerga toshidur shabahgun
Ki, bor vazn ichra ming botmondin afzun.
Qilich noʻgi bila davrini yorgʻil,
Solib sarranja oʻrnidin qoʻngʻorgʻil.
Chu qilding raf’ ul tosh zahmatini,
Kirib koʻr, Haq taolo qudratini».
Oʻqub shahzoda ul farxunda tahrir,
Bitilganni bajo kelturdi bir-bir.
Qilib bori yozilgʻonni rioyat,
Topib ganji oningdek benihoyat
Ki, gardun xozini darkida ojiz,
Koʻzi koʻrmay mingidin birni hargiz.
Necha ming xum nihon qilgʻon Faridun,
Vale har bir nechukkim xumi gardun.
Boʻlub oltun-kumush ba’zida zohir,
Vale ba’zida qiymatligʻ javohir.
Toʻrida ganjning bir oli ayvon
Ki, har burchidagʻi oʻrgamchi Kayvon.
Bu ayvon ichra bir taxti murassa’,
Aning ustida yuz jinsi mulamma’.
Bular ustida tigʻi obdori,
Kelib parronligʻ ichra Zulfiqori(4).
Aning yonida bir qalqonki, aflok
Topibon qubbasin xurshedidek pok(5).
Yozilgʻon safhai anda bu mazmun
Ki: «Ulkim yor oʻlub baxti humoyun.
Bu qalqonu qilich tushsa eliga,
Birin osib, birin bogʻlab beliga.
Agar yuz dev birla qilsa novard,
Zamon ichra chiqorgʻay borchadin gard
Ki, qalqon qubbasida misli xotam,
Sulaymon yozdurubtur ismi a’zam.
Budur xosiyatikim yuz tuman dev,
Desakim zohir etkay makr ila rev.
Bu qalqonni yoringʻon bemadoro
Ki ism oʻlgʻay alargʻa oshkoro.
Barining raykari nokor boʻlgʻay,
Qaro tufrogʻ ila hamvor boʻlgʻay.
Qilichda dogʻi ismedur bitiklik
Ki, ul bu ismdin tormish itiklik.
Aning xosiyati bukim muhorib,
Agar bu tigʻ birla boʻlsa zorib.
Kishikim boʻlmagʻay shoyistai tigʻ,
Tani boʻlmogʻay oning xastai tigʻ.
Vale yetkach iki boʻlgay yamonni,
Shayotini lainu Ahramanni».
Bu ikki tuhfani chun torti Farhod,
Yarotqongʻa sujud etti boʻlub shod.
Oʻpub ul tigʻ ila qalqonni olib,
Beliga bogʻlabu boʻynigʻa solib.
Ravon boʻldi xiromon seli sori,
Minib surdi sirohu xayli sori.
Chu ul ajdar bila qilgʻonda novard,
Tutub erdi jahonni qiyrgun gard.
Sirohining koʻri borib oʻzidin,
Bu gʻoyib hushluqlarning koʻzidin.
Chiqib chun keldi ul ofot ichidin,
Sikandar uylakim zulmot ichidin.
Chekib xoqonu Mulkoro figʻonlar,
Fido aylab sirohu xayli jonlar
Ki, ul tormay gazand andoq balodin,
Xalos oʻlmish aningdek ajdahodin.
Biriga qatlidin oning xabar yoʻq
Ki, olamda ul ajdardin asar yoʻq.
Chu kayfiyatni fahm etti atosi,
Dedi jon aylagay oning fidosi.
Yeli ham onglagʻoch aytib sanolar,
Dedilar koʻz yoshi birla duolar.
Chu qildi togʻ mushkoso shamoli,
Muanbar gardidin olamni xoli.
Radidor oʻldi mehri xovari ham,
Koʻrundi ajdahoning raykari ham.
Bilindi vodiyu togʻi koʻrundi,
Eshigi gʻorning dogʻi koʻrundi.
Surub gʻor ogʻzigʻa Farhodu xoqon,
Ul ajdardin tamomi dasht aro qon.
Chekib xoqongʻa ul ganji kiromi
Ki, boʻlgʻay xayligʻa in’omi omi.
Ul ikki tuhfaning kayfiyatin deb,
Bitilgan har biri xosiyatin deb.
Boʻlub ul ganjdin xoqon tarabnok
Ki, oʻz ganjidin ortuq etti idpok.
Vale ul ikki naqdi bebahodin,
Togʻi ul ikki boʻlgʻon ajdahodin.
Nishoti boʻldi mufrit, daf’ oʻlub ranj
Kim, ul xushroq koʻrundikim iki ganj.
Yetak sori cherikka berdilar mayl
Ki, tutmish erdi sahroni qizil sel.
Tushurdilar cherikni xurramu shod,
Boʻlub ajdar gʻamidin barcha ozod.
Ne xushdur ajdar oʻlmak ranj birla,
Kishi qilmoq tana’um ganj birla.
Alar ul ajdahodin forigʻulbol,
Boʻlub ganji farogʻat birla xushhol.
Quyosh Farhodi chun tortib sinon tez,
Qaro togʻ ajdarigʻa boʻldi xunrez.
Shafaqdin koʻkni andoq tutti qoni,
Ki boʻldi yerdagi qondin nishoni.
Alar ham aysh uyin omoda aylab,
Shabiston ichra azmi boda aylab,
Tuzub bazmi falak boʻstoni yangligʻ,
Ichib gulgun may ajdar qoni yangligʻ.
Ketur soqiy, mayu boʻl gʻamgusorim,
Demaykim gʻamgusorim, yori gʻorim
Ki, boʻlgʻay anda ajdar qonidek rang,
Sochay ganj, ichmagiga qilsam ohang.

[XXIII]

Farhodning devbodxiromliq devzodi ustiga sekrib Ahraman beshasi azmigʻa sekratib ul vahshatzoy, balki savdoafzoy beshagʻa kirib, Ahraman manziligʻacha surub yetgoni va Rustam(1) Mozandaron(2) beshasida dev oʻlturgʻondek ul besha Ahramanin qatl etgoni va Ahramanvash raxshin Ahraman qasrigʻa surgoni va Sulaymon xotamin ilgiga kiyurgoni va yonib xoqon bila xaylin boshlab ul manzilda tushgan

Chu serti dahr tun mushkiga kofur,
Sochildi Ahraman anfosidin nur.
Tutub holigʻa tun ifriti motam,
Sulaymoni falak koʻrguzdi xotam.
Yana Farhod oʻlub ish azmigʻa chust,
Beliga harb tigʻin bogʻlabon rust,
Qilib boʻynigʻa qalqonni hamoyil.
Tuzotti razm uchun bori shamoyil.
Tutub ul devraykar uzra orom,
Qoʻyubon Ahraman vodisigʻa gom.
Yana xoqon chekib gardungʻa ohin,
Falakdin oʻtkarib gardi sirohin.
Ovuchlab Ahraman qoʻrqunchidin jon
Va lekin jondin ul holatda ranjon.
Oʻzin xud solibon ul yoʻlgʻa nokom,
Sirohi ham urub nokomdin gom.
Surub Farhod elidin ilgariroq,
Kirib urgʻon sori gom ichkariroq.
Koʻrunub xayligʻa gohi qarosi,
Ochugʻ yorim yigʻoch chogʻliq arosi.
Bu yangligʻ yoʻl kesar erdi shitobon,
Dam urmay qat’ etar erdi biyobon
Ki, boʻldi ollida bir besha raydo,
Xiradgʻa vaz’idin andesha raydo.
Ne besha Ahraman boʻstonu bogʻi,
Aning ne uchi raydo, ne qirogʻi.
Yigʻochi ostida koʻk sabzalar fosh,
Vale koʻk sabzasidin oʻtkarib bosh.
Koʻhan ashjor har yon boqsa yuz ming,
Oʻtub boshi falakdin har birining.
Yetib haykallari raydo mahobat,
Qilib yafroqlari zohir gʻarobat.
Rayoray devlox oning jiboli,
Sarosar devbod oning shamoli.
Boʻlub har bargi bir mir’oti vasvos,
Tuta olmay xirad oʻz hushini ros.
Ichinda jonvar boshdin-ayoq dev,
Boʻlub har shakl birla koʻrguzub rev.
Qilib har rud suyining sadosi,
Ayon yuz gʻulu shayton mojarosi.
Mahobat fartidin rudida har tosh,
Degaysenkim yotibdur bir kesuk bosh.
Hubobi gunbazi aql uyiga zid,
Nechunkim gunbazi charxi musha’bid.
Suyining mavji savdoning xututi,
Chekib hush uzra xat oning xututi.
Osilgʻon barg shoxi xizrvashdin,
Yozilgʻon anda ta’viz obkashdin.
Agar qilsa guzar ul sori oma,
Bori sargashtalikka girdnoma.
Ichi kuygan yigʻoch kovoki ochuq,
Boʻlub gʻulu shayotingʻa alochuq.
Xirad boshin evurub devloxi,
Quruq shox anda har bir dev shoxi.
Bosib maxlas yoʻlin tufrogʻi oning,
Chiqib har sori ming soʻqmogʻi oning.
Vale bu turfaroqkim aqli ogoh
Boʻlub har sori ming yoʻl ichra Kimroh.
Boʻlub shaytonu gʻul oning vuhushi,
Firibu fitna borining xurushi.
Shagʻoli tortibon afgʻoni anduh,
Chekib kirgon kishining holigʻa vuh.
Tikonlarkim chekib har sori domon,
Debonkim: bormagʻil ul yon xiromon.
Ilib dastorni har shoxi gustox.
Shajar shoxi demakim, dev urub shox.
Qushi anduhu dard alhoni tortib,
Musofir elga soʻg afgʻoni tortib.
Sahobekim boʻlub durbor yigʻlab,
Anga kirgan kishiga zor yigʻlab.
Shamolikim solib har yon gʻirevi
Degilkim, na’ra aylar narra devi.
Boʻlub har sabza noʻgi nishtari tez,
Ne nishtar, qon toʻkarga xanjari tez.
Qayonkim yel yetishgach tebratib shox
Ishoratkim: bu sori kirma gustox.
Chinori tebratib ilgini har yon
Ki, ey kirgan kishi, Tengri uchun yon!
Ul aylab Haq taologʻa tavakkul,
Bu besha ichra surdi betaammul.
Kesib yoʻl oʻylakim oshuftaroye
Ki, boʻldi beshada raydo fazoye.
Sarosar ul fazoda sabzau vard,
Va lekin sabzai ranju guli dard.
Chu qildi ul sori surmak xayoli,
Koʻrundi ollida bir qasri oliy.
Surub ul qasr sori devzodin,
Qilib devu Pari Tengrisi yodin.
Tovush chun ongladi ifriti qattol,
Chiqardi boshki, fahm etkay nedur hol.
Ne koʻrdikim yiroqtin shahsuvori,
Kelur rarvosiz oning qasri sori.
Koʻrunub hay’atidin tezhushluk,
Bilinib raykaridin devkushluk.
Chu koʻrdi Ahraman ul kavkabi sa’d,
Urub bir qahqaha ul nav’ikim ra’d.
Chiqib keldi sahobi qahr yangligʻ,
Ayogʻdin-boshqa tegru zahr yangligʻ.
Sochib olamgʻa jismi beqarori,
Qiyomat oʻtiyu doʻzax sharori.
gʻururidin zamon boʻstonigʻa larz,
Xurushidin falak ayvonigʻa darz.
Tanida har sari moʻ bir sinondek,
Sinon yoʻq, balki ajdarvash yilondek.
Tomib chun jismidin har qatrai rev,
Yetib tadrij ila charx oni bir dev.
Qaroliqdin yuzi shomi malolat,
Uzunluqda boʻyi roʻzi qiyomat.
Qoʻlida bir sutun balkim chinore,
Tuzu hamvor andoqkim minore.
Uchida berkitib bir koʻhrora,
Boʻlubon dastasi oning minora.
Chekib boshigʻa bu andozaliq gurz
Ki, gar ul teksa, tufrogʻ oʻlgʻay Alburz.
Aningdek urdi yuz shahzoda sori
Ki, sarsar savsani ozoda sori.
Debon: «K-ey gʻaflatoyin odamizod,
Bitilgan davri charx ollinggʻa bedod.
Bu beshakim oʻtarda vahm etib lol,
Solur babr anda ranja, sher changol.
Malak oʻtsa oʻchar oning hayoti,
Uqob uchsa kuyar oning qanoti.
Bu kelmakdin sening nedur xayoling
Ki, kirmish qoninga fikri maholing».
Bu yangligʻ koʻp yasab muhlik navola,
Boshigʻa gurzini qildi havola.
Boʻlub shahzoda qalqonigʻa moyil,
Qilich birla chorib gurzin hamoyil.
Aningdekkim tushub boshigʻa toshi,
Boʻlub ul toshdin ozurda boshi.
Tushub oʻt Ahramangʻa koʻrgach oni,
Tutub bosh, qasrigʻa qaytib ravoni.
Tutub bir gurz ondin sahmginroq,
Kelib avvalgʻidin rurqahru kinroq.
Oni ham urgʻali eltib havogʻa,
Tushurmasdin burun farmonravogʻa.
Qalam aylab aningdek chustu shirin
Ki, aytib devbandi charx tahsin.
Necha hamlin bu yangligʻ aylagach rad,
gʻazabdin Ahraman tund oʻldi behad.
Chekib na’ra yuz urdi togʻ sori,
Nechukkim tiyra abri koʻhsori.
Olib bir togʻning toshin tamomin,
Havoda koʻrguzib yeldek xiromin.
Yuz urdi oʻylakim abri bahoron,
Ki Farhod uzra qilgʻay sangboron.
Koʻrub Farhod ani qalqongʻa kirdi,
Ne qalqonkim, hasin qoʻrgʻongʻa kirdi.
Toʻsh oʻlgʻoch Ahramangʻa ismi a’zam,
Qoʻlidin zoʻr ketti, jismidin ham.
Aningdek osmondin yerga tushti
Ki, tosh ostida oʻlmakka yovushti.
Dedikim sangboron aylagay yoʻq,
Ham oxir sangsor oʻldi oʻzi-oʻq.
Koʻrub Farhod ul xorofikanni,
Dema xorofikankim, Ahramanni.
Oti ollinda xoru zor aningdek,
Ayogʻi ilgi ham nokor aningdek.
Hamoyil aylagan tigʻin chekib bot,
Boshigʻa dev yangligʻ sekretib ot,
Choqindek tigʻ ila boshigʻa yetti,
Ishin bir zarb ila-oʻq oxir etti.
Qoʻyub qasrigʻa yuz, andoqqi Rustam,
Eshikda bogʻlabon raxshini mahkam(3).
Qadam qoʻydiyu kirdi qasr aro tez,
Kafida dev chorqon tigʻi xunrez.
Ne qasrikim jahon ichra jahone.
Jahoni naqd boqsa har qayone.
Eshiklar bogʻlabon har sori behad,
Temur qufl anda mahkam, oʻylakim sad.
Yozilgʻon buki: ne jinsi xazina
Erur ul uyda zohir yo dafina.
Oʻtar erdi oʻqub har birni bot-bot,
Koʻrundi bir eshik, hayhot-hayhot.
Oʻzi oltun, javohir birla tarse’,
Yozilgʻon davrida bir nav’ tavqe’ —
Ki, ochilmas bu uyning qufli oson,
Ochardin boʻlmoq avlodur haroson.
Bu ma’ni koʻnglidin zoyil qilib hush,
Ravon savdomizoji Ahramankush.
Murassa’ quflgʻa urdi ilikni,
Uy ichra sindurub kirdi eshikni.
Yevi koʻrdiki koʻrmaydur misoli.
Nechukkim kinasiz el koʻngli xoli(4).
Boqar erdi qilib har sori ta’jil,
Osilgʻon koʻrdi bir yoqut qandil.
Furuzon lam’a andin Mushtaridek,
Yorutub evni sham’i xovaridek(5).
Tushurdi dogʻi filhol ochti oni,
Sulaymon xotamin torti nihoni.
Vale qandil aro bu soʻz muharrar
Ki, xotam kimgakim boʻlsa muyassar.
Oʻqub xotam aro yozilgʻon ismin,
Ochar Iskandari Rumiy tilismin.
Oʻqulsa koʻp qilur farxunda hotif,
Ul ish mushkillaridan oni voqif.
Niginni oʻrtiyu, koʻziga qoʻydi,
Koʻngulni Haq sanosin derga qoʻydi.
Bajo kelturdi chunkim shukri Bori,
Chiqib azm etti qolgʻon xayli sori.
Chu markab beshadin toshqori surdi,
Cherikni bas ajab holatda koʻrdi.
Borida Ahraman xavfi radidor,
Taabdin titrab andoqkim saridor.
Koʻrungach shohzoda koʻzlariga,
Yana bori kelibon oʻzlariga.
Koʻrub xoqoni Chin Farhodni shod,
Boʻlub ul dogʻi shod andoqki Farhod.
Dema Farhodkim, fardi zamona,
Cherigin boshlabon boʻldi ravona.
Oʻtub el Ahramanning beshasidin,
Boʻlub fard Ahraman andeshasidin.
Yetib ul sabzau dilkash fazogʻa,
Yeramdek ruhbaxsh obu havogʻa.
Tushurdi qasr davrida cherigin,
Ochib ul qasrning oliy eshigin.
Atosi birla dasturi kiromi,
Uchovning qasr aro boʻldi xiromi.
Xazoyinni ikovga qildi taslim,
Qilib xotam hadisin dogʻi tafhim.
Yana yetti alargʻa shodmonliq,
May istab zohir oʻldi komronliq.
Hamul shohona bazmi ishratanjom,
Tuzuldi ul sifatkim burnogʻi shom.
Chu gardun Rustami xur tigʻin oldi,
Zamon oq devining boʻynigʻa soldi.
Halok aylab ani holi tabohi,
Jahonni tiyra qildi dudi ohi.
Alargʻa ayshu ishrat erdi boqiy,
Boʻlubon jilvagar gulchehra soqiy.
Labolab Ahraman boshi kibi jom,
Tutub aylarlar erdi boda oshom.
Kel, ey soqiy, manga may qil havola,
Yetibon Ahraman boshin riyola
Ki, qilgʻay ul qadahdin ruhi mastim,
Zamone nafs devin zerdastim.

XXIV

Farhodning Suqrot togʻi tilismin ochargʻa kamar bogʻlab hayvonvash chashma tegrasidagi margʻzori axzarda Xizr muloqotidin sarsabz boʻlgʻoni va Xizr anga Xizri rah boʻlub gʻam zulumotidin chiqorib, hayot suyidek ta’limlar bila toza hayot bergoni va gʻam tilismi aning koʻnglidin ochilgʻonidek aning tilismi gʻamidin koʻngli ochilgʻoni va Xizrning jismi tilismida ravshan koʻnglidek tilism jismida jomi jahonnamoy torqoni va ul jomgʻa Xizr suyidek may solib Sikandar yodi bila noʻsh etgoni

Chu zulmat ra’yati boʻldi nigunsor,
Quyosh Iskandari koʻrguzdi ruxsor.
Bezaldi gunbazi axzar tilismi,
Tamom andoqki Iskandar tilismi.
Yana Farhod kiydi ish libosin,
Boshida toza aylab muddaosin.
Atosining ayogʻigʻa dajamvor
Tushub, aylab oʻzin tufroqqa hamvor.
Tilab himmat, duo birla qurub tez,
Jahonraymosi uzra ayladi xez.
Yana ish azmigʻa boʻldi ravona,
Oʻqub xotam duosin bexudona.
Radid oʻldi falakdek margʻzore,
Quyosh yangligʻ ichinda chashmasore(1).
Zuloliy chashmai hayvon masallik,
Boʻlub har qatra andin jon masallik.
Qirogʻinda daraxti koʻkka hambar,
Bu hayvon suyi, ul — Xizri rayambar.
Yetib Farhod anda boʻldi xurram,
Yigʻochqa bogʻlabon raxshini mahkam.
Hamul suv ichra gʻusli ayladi pok,
Yubon gʻam chirkini boʻldi tarabnok.
Sujud etti tilab maqsudigʻa yoʻl,
Tazarru’ aylabon Ma’budigʻa ul.
Koʻtargach boshni koʻrdi sabzroʻshe,
Yuzi nuroni andoqkim Surushe.
Chu koʻrdi oni, holi torti tagʻyir,
Buyurdi lutfu shafqat koʻrguzub rir
Ki, ey farzand, gʻamdin barkaron boʻl,
Bu ishkim koming oʻlmish, komron boʻl.
Meni Xizr anglakim, tuttum yoʻlungni
Ki, to bu yoʻlda tutqoymen qoʻlungni.
Sikandar birla chun mehnatgʻa tushtuk,
Tilab hayvon suyin zulmatgʻa tushtuk.
Suv istab ul koʻp urdi har taraf gom
Va lekin yetti ul suvdin manga kom.
Mening jonim chu ul suv birla qondi,
Sikandar jon chekib, labtashna yondi.
Ishin chun qildi charx aylab hasad band,
Chiqib ofoq aro boʻldi rasadband.
Anga ish bogʻlamoq boʻldi hamesha,
Manga ochmoq aning bandini resha.
Tilismi hamki bogʻlabdur zamiri,
Ocharda menmen elning dastgiri.
Tilismedinki band oʻlmish bu vodiy,
Kelibturmen sanga boʻlmoqqa hodiy.
Chu mundin yoʻlga kirgungdur saranjom,
Sana har nechakim urgungdurur gom.
Koʻrungay chun tilismi charxmonand,
Hisore boʻlgʻusi gardungʻa rayvand.
Hamul yerdin oʻn ikki ming qadamdur,
Vale har bir qadamda yuz nadamdur.
Yoʻli oʻr, yuqqoridur toshi malso,
Quyiroqdur kishi bir gomin olso.
Yoʻli bir soʻqmoq ikki sori xora,
Itik har xora andoqkim katora.
Kishi har necha yoʻl qilgʻon esa tay,
Hamul yoʻldin chiqorsa nogihon ray.
Itik xoro oyogʻin aylabon chok,
Koʻrar bu chashma uzra oʻzni gʻamnok.
Vagar xud tuz yurub qat’ ayladi yoʻl,
Chu oʻn bir ming qadam qat’ ayladi ul
Boʻlur yoʻlda ayon bir xora darband,
Temur zanjir ila bir sheri nar band.
Kishini yutqudek ogʻzin ochib keng,
Degil darband ila ogʻzi erur teng.
Kishikim oʻtsa andin baxt oʻlub rom,
Erur qoʻrgʻon eshigi yona ming gom.
Chu toʻqquz yuz qadam ursa yurub tuz,
Yoʻl uzra taxtasange koʻrguzur yuz.
Anga chiqqoch kishikim tersa mahkam,
Ochilur qal’aning darbandi ul dam.
Boʻlur darvoza ichra oshkoro,
Temur jismiki qilmish paykar oro(2).
Erur odamgʻa monandu mushobih,
Iligida temurdin yo qilib zih.
Chekib ul yogʻa bir oʻq oshkoro
Ki, xoro toshidin oʻtgay guzoro.
Va lekin ushbu raykar roy to farq,
Boʻlub oʻtdek temur oʻrchin aro gʻarq.
Aning koʻksida bir oyina bogʻliq,
Safo ichra quyosh koʻzgusi chogʻliq.
Kishi ul yuz qadam yerdin chekib oʻq,
Otib ursa hamul oyinani-oʻq.
Yiqilgʻay yerga ul raykar hamul dam,
Ne yolgʻuz ulki boru uzra yuz ham.
Ochilgʻay ul tilismi hech-darrech,
Kishi kirgay anga vahm etmayin hech.
Vale otqon zamon baxt oʻlmay ogoh.
Kishi yozsa oʻshul koʻzguni nogoh.
Kushod oʻlgʻay anga ul barcha novak,
Chiqorgʻay rar oningdekkim chakovak.
Tani boʻlgʻay qafas monand holi,
Tiriklik bulbulidin lek xoli.
Chu sen dogʻi bu ishga aylagung azm,
Degan soʻzlarni asra koʻnglunga jazm.
Desangkim, toymagʻoy ul yerda goming,
Sanogʻliq gom ila boʻlsun xiroming.
Oʻqurda «ismi a’zam» tutma orom,
Oʻqumay «ism» qoʻyma yoʻlda bir gom.
Chu qilsa hamla sher ogʻzini ochib,
Damidin ajdahodek shu’la sochib.
Ravon xotamni oning ogʻzigʻa ot
Ki, oning birla daf’ oʻlgʻusi ul bot.
Olib xotam yana boʻlgʻil ravona,
Hamul toshqachakim dedim nishona.
Chiqib tosh uzra ochay deb eshikni,
Oʻqu yoyinga chun urgʻung ilikni,
Necha otmoqqa boʻlsa iqtidoring,
Kerak albatta «ism» oʻlgʻay shioring.
Chu qildi Xizr bu ishlarni ta’lim,
Dedi: tush yoʻlgʻa emdi, aylamay bim.
Oʻpub, Farhod, ayogʻin yoʻlgʻa kirdi,
Nekim qildi oning ta’limi erdi.
Chu boʻldi sher darband ichra mavjud,
Anga xotamni otqoch boʻldi nobud.
Olib xotam, yana urdi sanab gom,
Hamul tosh ustiga tutquncha orom.
Chu tosh uzra ayogʻin terti mahkam,
Hisor ichra sadoye tushti ul dam.
Sado chun behadu andoza boʻldi,
Ochilgʻon burnoroq darvoza boʻldi.
Eshik ochilgʻoch-oʻq boʻldi sado yoʻq,
Ul oʻpchinliq chiqib keldi chekib oʻq(3).
Yana boru uza yuz novakafkan,
Chekib oʻqlar, kiyib borisi javshan.
Xadangin borcha ul yon tortibon tuz
Ki, Farhod anda koʻrguzmish edi yuz.
Koʻrub Farhod mundoq ibtiloni,
Bir-oʻq jonigʻa yuz tiyri baloni.
Tavahhum aylamay ul ranjraymoy,
Taanni birla olib oʻq ila yoy.
Chu tortib novakin aylab darange,
Aningdek urdi koʻzguga xadange
Ki, mahbub urgʻay asrab gʻamza chogʻin,
Muhib koʻksiga qoʻygʻon eski dogʻin.
Chu tegdi ul xadangi barqosor,
Yiqildi bu xadangafkan nigunsor.
Yiqilgʻoch bu, hamul yuz roʻyitanvash
Ki, boru uzra erdilar kamonkash.
Alar ham borcha yerga boʻldilar rast,
Quyigʻi novakafkan birla hamdast.
Yana Farhod koʻrgach boʻyla ahvol,
Tilin mundogʻ gʻarobatlar qilib lol.
Solib Haq hamdigʻa filhol tilini,
Sanogʻa qildi goʻyo lol tilini.
Qadam qoʻydi ravon darvoza sori,
Hamul oshubi beandoza sori.
Bori oshubdin xoli Koʻrub yoʻl,
Hisor ichra azimat ayladi ul.
gʻanimat koʻrdi har yon haddin afzun,
Oʻkulgan har taraf yuz ganji Qorun
Ki, Iskandarki olib yetti kishvar,
Hududi boxtardin to ba xovar.
Jahon ochmoqdakim koʻp ranj topib
Va lekin har ne naqdu ganj topib,
Tilism aylab bu gardunvash hisorin,
Qilib maxzun hisori ichra borin.
Hisori markazida bir imorat
Ki, ojiz vasfidin yuz ming iborat.
Ziyo har yon sochib, andoqki shid(4) ul,
Bagʻoyat muxtasar, lekin mufid ul.
Eshik ochib anga chun qoʻydi gome,
Koʻrundi toqida raxshanda jomi(5).
Safou tob aro andoqki xurshed,
Dema xurshed, balkim jomi Jamshed.
Boʻlub geti aro mehri samo ul,
Hamul oyinai getinamo ul.
Bori maxfiy umur izhori anda,
Jahon holoti ravshan bori anda.
Tashida jilva aylab markazi xok,
Ichinda lek toʻqquz davri aflok.
Tashi ul nav’kim komil zamiri,
Ichi andoqki sohibdil zamiri.
Ani chun torti Farhodi taabnok,
Bagʻoyat boʻldi xushholu tarabnok.
Qoʻyub ul ganju jomi xusravona,
Yonib xayli sori boʻldi ravona.
Yetib sarchashmagʻa mindi takovar,
Ravon Xoqon sori surdi dilovar.
Yetib Xoqonu xaylin shod qildi,
Tuman ming qaygʻudin ozod qildi.
Yetib bori cherikka rohbarliq,
Alar keynicha aylab raysirarliq.
Anga tegruki ul sarchashma erdi
Ki, anda Xizr anga ta’lim berdi.
Tushurdi sarbasar xaylu sirahni,
Olib boʻldi ravon dasturu shahni.
Angachakim bor erdi sheru darband,
Yana to ul hisori charxrayvand.
Ichinda bor ekan zohir xazoyin,
Bulardin ayru har maxfiy dafoyin.
Borin Xoqongʻa chekti tuhfaoyin,
Anga tegruki ul jomi jahonbin.
Debon yuz nav’ shukri Ezidi pok,
Yonib manzilgʻa keldilar tarabnok.
Qamar Farhodi chun koʻrguzdi jismin.
Buzub kunduz hisorining tilismin.
Sikandardek kirib zulmatga xurshed,
Tilism ichra yoshundi jomi Jamshed.
Alar topib yana ishratqa asbob,
Solib jomi Jam ichra bodai nob,
Surub gohi Sikandardin tarona,
Debon Jamsheddin gohi fasona.
Kel, ey soqiy, tuzub ishrat maqomin,
Quyub may, tut manga Jamshed jomin.
Sikandar koʻzgusini aylab ifsho,
Qilay Jamshedning jomin tamosho.

XXV

Farhodning Iskandar tilismin ochib, xoqon va Mulkoro bila Suqrot togʻigʻa azimat qilmogʻi va ul togʻning irtifo’da falakdin bosh oʻtkarganidin sarguzashti aytmoq va tiyra gʻorlarning har biri hijron tunidin savod koʻrguzganidin afsona demak va Farhod jomi jahonnamoda aqolimi sab’a mamolikin taqsim qilib Suqrot gʻorin torqonidin yoʻl koʻrguzmak va jom rartavida yoʻl ohangi qilmogʻidin tarona tuzmak va alargʻa Suqrot gavhari togʻ konida lome’ boʻlub tilism mushkilin «koniyan minkon»(1) ravshan qilmogʻi va ul gavhari adam konigʻa kirib bu sayrafiylar(2) maqsudin gavharin iliklab qaytmoqlarni kayfiyatining aytilmogʻi

Sahar Suqroti chun togʻ avji tutti,
Jamoli nuri olamni yorutti.
Sirehr avroqidin asbobi oning,
Quyosh jirmidin usturlobi oning(3).
Yana Farhod istab ishga somon,
Minib tavsan uza boʻldi xiromon.
Yuz urdi betaammul togʻ sori
Ki, anda dedilar Suqrot gʻori.
Ravon xoqonu dasturi hunarvar,
Aning keynicha surdilar takovar.
Xaloyiqqa azimat koʻsi urmay,
Cherikni chashma boshidin koʻchurmay.
Ming, ikki mingcha xosul xos xodim,
Boʻlub xoqon rikobida mulozim.
Surub Farhod keynicha shitobon,
Yetishtilar qilib qat’i biyobon.
Aning birla boʻlub ul yoʻlda hamroh,
Kesarlar erdi vodi xayl ila shoh.
Yetishgach togʻning domonasigʻa,
Hakimi ahd xilvatxonasigʻa
Solib koʻz, koʻrdilar hadsiz biyik togʻ,
Yer oning zaylida bir toʻda tufrogʻ(4).
Zuhal boshigʻa yetib boshi oning,
Falak jomin ushotib toshi oning.
Yigʻochi soyasida charx koxi,
Quyiroq shoxasidin sidra(5) shoxi.
Urub tigʻi falak jismigʻa suhon,
Oʻtub ul jismdin andoqki koʻhon.
Bukim koʻktin oʻtub suhonliq aylab,
Falak buxtisigʻa koʻhonliq aylab.
Qamar ojigʻa suhonidin andom,
Taharruk ojgʻa, suhongʻa orom.
Aning avjida qorikim radidor,
Qirilgʻon oj ushogʻidin namudor.
Koʻrunub takasidin Jady roya,
Asad qorlonining ostida soya.
Chiqib javfida yuz ming chashma raxshon,
Biri ul jumladin mehri duraxshon.
Giyoh anda tuman ming borcha nofe’,
Adadsiz ranjgʻa har qoysi dofe’.
Biyiklik ichra toʻqquz osmoncha,
Tubining davrasi ikki jahoncha.
Ayon atrofida raygʻora(6) bisyor
Ki, idpokida boʻlmay aqlu his yor.
Yoʻq anda gʻorning boshi-ayogʻi,
Ne oning uchi raydo, ne qirogʻi.
Aningdek har birining javfi tira
Ki, andin mehri anvar sham’i xira.
Agar kirsa anga badri muniri,
Koʻrunub tiyralikdin qursi qiri.
Bu yangligʻ tira har birning savodi,
Savodi ichra har yon togʻu vodi.
Oqib vodida yuz daryoyi xunxor,
Togʻ ichra xud ming ajdarhoyi xunxor.
Yetib ul togʻ aro shahzodau shoh,
Chu boʻldilar bu kayfiyatdin ogoh.
Qilib Xoqonni hayrat lolu ojiz
Ki, bilmas erdi mundoq yerni hargiz.
Boʻlub ul choragʻa Farhod mulham,
Berib shah birla xayligʻa koʻngul ham.
Dedikim: «Hozir aylang jomi Jamni
Ki, el koʻnglidin olsun bu alamni».
Ravoni boribon kelturdilar jom
Ki, andin mushkil ish torqay saranjom.
Anga qilgʻoch nazar istab kushoyish,
Jahon timsoligʻa torti namoyish.
Qayon boqqach qilib, ravshannazarliq
Bir iqlim etti zohir jilvagarliq.
Burun ofoq mulkin qildi taslim,
Judo qildi yako-yak yetti iqlim.
Mamolik jilvasidin koʻzni yorti
Ki, Yunon mulkin ul jom ichra torti.
Qilib har yon nazarlar xaylin iblogʻ,
Anga yetkurdikim bor erdi ul togʻ.
Chu togʻ ahvolini qildi shumora,
Yetib har gʻorning javfin nazora.
Nazar torti hamul gʻor ichra anjom
Ki, tormish erdi Suqrot anda orom.
Topib koʻp fikr ila gʻor ogʻzigʻa yoʻl,
Kishi torqon kibi yor ogʻzigʻa yoʻl.
Dedikim: olibon kirdilar avval,
Jahonbin jomni, andoqki mash’al.
Olib kirganki oni yoʻlgʻa tutti,
Qarongʻu tunni kunduzdek yorutti.
Qilib ul jomdin nur oʻyla ta’sir
Ki, mash’al rartavi qilgʻonda shabgir.
Surub gʻor ichra yuz ofot ichinda,
Sikandar oʻylakim zulmot ichinda.
Chu boʻldi Xizrdin ul yoʻl nishoni,
Torildi nogah obi zindagoni.
Hamul yerdin ayon boʻldi nishona
Ki, maxfiy erdi Suqroti yagona.
Nishona ulki yoʻlgʻa yetti gʻoyat,
Qaro tunga yetishgandek nihoyat.
Qilib markablaridin tushkali mayl,
Shahu shahzoda, balkim jumlai xayl.
Torildi chun bu yangligʻ turfa voya,
Koʻrundi toshdin bir zinaroya.
Chiqib shahzoda birla shoh ikavlo,
Vaziri kordon birla uchavlo.
Besh-olti roya chiqqoch boʻldi raydo,
Fazoyi anda ayvone huvaydo.
Yurugoch ul sori shahzodau shoh,
Koʻrundi toʻrida bir turfa dargoh.
Tutub dargoh aro bir lahza orom,
Solib rartav hamul getinamo jom
Ki, keldi uy harimidin nidoye,
Nido, kirmak uchun erdi saloye.
QOʻpub chun kirdilar rurshoʻrxotir,
Koʻngul uyiga andoqkim xavotir.
Uy ichra koʻrdilar bir rorai nur,
Boʻlub ev rartavidin bayti ma’mur.
Boʻlub bir burj ichinda mehrdek gird,
Hakimi charx aning ollinda shogird.
Muzakko ruhdin jismi namudor,
Mujarrad aqldin shaxsi radidor.
Yetakni togʻdek tortib jahondin,
Nechukkim togʻ tebranmay makondin.
Safosi la’l yangligʻ oshkoro,
Libosi la’li ravshan uzra xoro.
Boʻlub xoro sirehrida jahone,
Jahon jismida yoxud toza jone.
Jahonni qoʻyki, oliyshon vujudi,
Jahonda olami kubro namudi.
Kelib koʻngli aningdek bahri zoxir
Ki, anda zohir avval to ba oxir.
Toʻla durluq sadaf yangligʻ boʻlub Kim,
Bu daryo ichra yuz ming charxu anjum.
Yuzi mir’oti anvori Ilohi,
Ilohiy sirrini anglab kamohi.
Xayining qatrasi tomgʻonda bir-bir,
Sochib anjum kibi olamgʻa ta’sir.
Boʻlub gʻorida har dun ankabuti,
Bir usturlobi(7) gardun ankabuti.
Falakdek tab’i soyir, jismi sokin,
Safar aylab, vale yoʻq sayr mumkin.
Sirehri hilm zotidin huvaydo,
Shukuhi ilm ruxsorida raydo.
Koʻrungach bu sifat oliy guhar zot,
Boʻlub xam ollida yer oʻrtilar bot.
Shukuhidin boʻlub betob tanlar,
Koʻngullar za’f etib, titrab badanlar.
Koʻz ochti chun amini maxzani roz,
Alarni qildi soʻrmoq birla e’zoz
Ki, muhlik yoʻl mururidin nechuksiz,
Baliyoti zaruridin nechuksizgʻ
Quyi solib bori boshlarni filhol,
Javob ayturgʻa tillar sarbasar lol.
Dedi xoqongʻakim: koʻp chekting emgak,
Yevazlar bergusidur Tengri beshak.
Bizing soriki kelding koʻp chekib ranj,
Agarchi yoʻlda roʻziy boʻldi koʻp ganj.
Adadsiz javharu naqdi kiromi,
Sulaymon xotami, Jamshed jomi.
Yana ham ikki mujda yetkururbiz,
Qoʻlunggʻa ikki javhar torshururbiz.
Biri bu ikki javhardin xabardur,
Biri bir javhari oliy asardur(8).
Xabar bukim, hayoting koʻp yil oʻlgʻay,
Dagʻi koʻp mulk fathi hosil oʻlgʻay
Ki, ajdodingda qilsang necha fikrat,
Yoʻq oʻlgʻay sencha surgan umru davlat.
Yana bir muhrayedur naf’liq, bil
Ki, chun qolgʻung jahon mulkida koʻp yil.
Agar za’feyu ranje boʻlsa tori,
Va gar yetsa qoriliq inkisori.
Qachon ul muhrani ogʻzinggʻa tutsang,
Yevursang har yonu suyini yutsang.
Maraz — sihhat bila boʻlgʻay mubaddal,
Ano — quvvat bila boʻlgʻay mubaddal.
Qariliq ranji daf’ oʻlgʻay tamomi,
Shabob oʻlgʻay aning qoyim maqomi.
Chu Mulkorogʻa fosh etti bashorat,
Bu nav’ etti bashoratligʻ ishorat
Ki, chun sen dogʻi tortib koʻp alamni,
Bu sori ranjagʻa solding qadamni,
Necha shah boʻlsa olam taxtgiri,
Sen-oʻq boʻlgʻaysen ollinda vaziri.
Qachonkim yetsa ranju za’fdin band,
Seni ham muhradin qilgʻay barumand.
Va lekin ollingizda bir xatar bor
Ki, ondin borchagʻa joyi hazar bor.
Anosirning ikisidin durur bu,
Gʻalat gar qilmasam: yel boʻlgʻayu suv(9).
Agarchi boʻlgʻusi koʻp ranja boʻlmoq,
Xudoy etkay nasib ondin qutulmoq.
Chu ondin oʻtti ersa umr rosi,
Boʻlur aql etsa besh yuz yil qiyosi.
Alargʻa tegurub bu mujdalarni,
Chiqordi uzr ila evdin alarni.
Dedi shahzodani, kelgil yaqinroq,
Oʻziga qildi hamrozu qarinroq.
Koʻzin ochib jamolin yaxshi koʻrdi,
Base diljoʻyluqlar birla soʻrdi.
QOʻpub ollinda chun yer oʻrti Farhod,
Hakimi donishomuz etti bunyod
Ki: «Yey dardu alam birla sirishting,
Azaldin ishq boʻlgʻon sarnavishting.
Safo kelturdungu xush kelding oxir,
Qarongʻu uyni ravshan qilding oxir.
Erur ming yilki boʻlub koʻhsori,
Chekarmen maqdamingning intizori.
Yuzung koʻrdi koʻzum, alhamdulilloh,
Seni torti oʻzum, alhamdulilloh.
Eshit, bir necha soʻzkim vaqt erur tang
Ki, aylarmen baqo koʻyigʻa ohang.
Muni bilkim jahon fonidur asru,
Haqiqat ahli zindonidur asru.
Agar torsa Sikandar mulki zoting,
Gar oʻlsa Nuh(10) umricha hayoting.
Chu ketmoqlik keraktur bot, agar kech,
Hamul davlat bila bu umr erur hech.
Bukim Haq ayladi insonni mavjud,
Anga mavjudliqdin borcha maqsud.
Erur Haq amrigʻa ma’mur boʻlmoq,
Bu ishdan oʻzgadin ma’zur boʻlmoq.
Chu mahbubi haqiqiy uldurur ul,
Aning vasli sori qat’ aylamak yoʻl.
Gar ul mahbub vasli boʻldi ummid,
Budur iqboli sarmad, baxti jovid.
Vale bu davlatedur asru oliy,
Erur mushkil anga yetmak xayoli.
Bu yoʻl ichraki behad dardu gʻamdur,
Uzoq tortar, vale ikki qadamdur.
Kim ul ikki qadamning qat’i ming yil,
Kishi ursa qadam mumkin emas bil.
Biri oʻzlukni qilmoq boʻldi foniy,
Yana bir dogʻi tormoq boʻldi oni.
Kishi oʻzlukni qoʻymay oni tormas,
Tengiz kesmay duri yaktoni tormas.
Bu oʻzlukdin qutulmoq chorasozi,
Nima yoʻq oʻylakim ishqi majoziy.
Angakim qoldi gʻam shomigʻa jovid,
Burun subh oʻldi tole’, soʻngra xurshed.
Majoziy ishq(11) boʻldi subhi anvar,
Haqiqiy ishq(12) anga xurshedi xovar.
Qilib ishqi majoziy zoru gʻamnok,
Yetar oshiq tanin andoqki xoshok.
Haroratlar etib ul xasqa moyil,
Qilur oʻt yetgach oʻrtanmakka qobil.
Choqilgʻoch barqi ishqi jovidoni,
Yetishgach bir sharar kul aylar oni.
Sening ollingdadur ishqi majoziy
Ki, jisming oʻrtabon soʻzu gudozi.
Ham ovozangni ofoq ichra solgʻay,
Ham ovozing kuhan toq ichra solgʻay.
Qilib ishqing oʻti olamni ravshan,
Ne olam, nilgun toramni ravshan.
Toʻla qilgʻay gʻami ishqing jahonni,
Jahonni qoʻyki, toʻqquz osmonni.
Qayonkim ishq aro bir fard boʻlgʻay,
Koʻzi nuri yoʻlungdin gard boʻlgʻay.
Yetib toʻqquz falak toqigʻa hoʻyung,
Yeti kishvarni tutqay guftu goʻyung.
Yigʻilsa ishq eli xaylu sirohi,
Sen oʻlgʻaysen borining rodshohi.
Majoziy ishqdin oʻrtansa joning,
Borib seli fanogʻa xonumoning.
Haqiqiy ishqdin esgay nasime,
Yetib oning nasimidin shamime.
Boʻlub ma’shuqi asli chorasozing,
Haqiqatqa badal boʻlgʻay majozing.
Yetib mazhargʻa bexudluq qiyosi,
Kelib mazhargʻa ishqing intihosi.
Baqo mulkida torqung qahramonliq,
Haqiqat taxtida sohibqironliq.
Atongdek yuz tuman Xoqonu qaysar,
Unut boʻlgʻay jahon ahligʻa yaksar.
Sening qolgʻay jahon ichra sifoting,
Tariqi ishq ichinda yaxshi oting».
Bularni aytib, oʻrgatti duoye
Ki: «Kelsa ollinga bandu baloye,
Oʻqurgʻa bu duo chun moyil oʻlgʻung,
Bori bandu balolardin qutulgʻung.
Yana koʻzgu ishikim hodis oʻldi.
Sanga bu yon kelurga bois oʻldi.
Sikandarning tilisminkim ushotting,
Xadangikim ul oʻrchinlukka otting
Kim, oʻq tegdi oning oyinasigʻa,
Oʻtub boʻldi tarozu siynasigʻa.
Burungʻi koʻzgukim ashkingni sochti,
Bu oʻq oning tilismin dogʻi ochti.
Yonib mundinki Chin shahrigʻa yetkung,
Hamul koʻzguni koʻrmak mayli etkung.
Nekim keynida yozmish raykaroro,
Sanga yuzinda boʻlgʻay oshkoro.
Ani koʻrgach yetib ishq ibtilosi,
Boʻlub oshiqligʻingning ibtidosi.
Yana har necha boqsang koʻrmagung hech,
Ishing sarrishtasigʻa tushkusi rech.
Boʻlub ojiz ishingdin ahli tadbir,
Boshinggʻa kelgusidur ulki taqdir.
Nechakim boʻlgʻusi holing tabohi,
Falakka yetkusi koʻnglungning ohi.
Vale tortib sirahlar ishqi matlub,
Aningdek qilgʻusi koʻnglungni magʻlub
Ki, ondin bir nafas gar boʻlsang ogoh,
Koʻp ortuqroqqi ming yil boʻlgʻosen shoh.
Chu men ham qildim oxir xayrboding.
Murodim buki yetkach ul muroding,
Hujumi ishq tugʻyonida gohe
Sogʻingʻoysen meni ham tortib ohe».
Chu dono chekti bu gʻoyatgʻa soʻzni,
Bas etti soʻzni dogʻi yumdi koʻzni.
Chekib Farhod hijronida vaylo,
Uzun yoʻl tutti andoqkim Suhaylo.
Koʻrub Farhodi mahzun oʻyla holat,
Koʻzidin yogʻdurub ashki malolat.
Base yigʻlab nechukkim ahli motam,
Aning holigʻa, oʻz ahvoligʻa ham.
Tilab Xoqonu Mulkoroni darhol,
Alar dogʻi Koʻrub ul rurxatar hol.
Ikov xud toshqori oʻlmokka yetib,
Nekim dono bayon aylab eshitib.
Tilab bir necha donovash kishini,
Saranjom ettilar dono ishini.
Berib qabrigʻa oncha vaqfdin bahr
Ki, ul togʻu navohini qilib shahr.
Chu ul ma’mura vaz’in qildilar tuz,
QOʻpub sarchashma sori qoʻydilar yuz.
Siroh ichra tushub Xoqonu Farhod,
Ne bu oʻz holidin gʻamgin, ne ul shod.
Quyosh Suqroti chun yer qildi maskan,
Kecha Luqmoni bunyod etti shevan.
Yasab koʻku qaro birla libosin,
Toʻkub ashk ayladi zohir azosin.
Alar Suqrot soʻgidin topib dard,
Vale Chin yodi birla darddin fard.
Tuzub bazm ul kecha ham komu nokom,
Ichib achchiqqa-achchiq bir necha jom.
Kel, ey soqiyu hikmat ayla oyin,
Manga tutgʻil mayi mamzuj rangin.
Qadah sarchashmasigʻa solibon joʻsh,
Meni qil joʻshdin bir lahza xomoʻsh.

XXVI

Farhodning Xoqon bila Chin azmigʻa dashtraymoligʻi va Chinda yuz koʻrguzgan oyinai chiniy gʻamidin shaydoligʻi va ul koʻzguga tamosho qilgʻoch, Arman kishvari, balki Eram bogʻi va Arman vodiysi, balki hayrat togʻi anga hulyai namoyish va jilvai oroyish qilmogʻi va Shirinning jamoli koʻzgusin ul koʻzgu jamolida mushohada qilib, oh urub yiqilgʻoni va aning ohi ul koʻzgu yuzin tiyra qilgʻoni

Sahar sarchashmasi chun boʻldi ravshan,
Falakning margʻzorin qildi gulshan,
Safo topib falak Yunon zamini
Sirah chekti quyosh Xoqoni Chini.
Qilib Xoqon yana Chin mulkiga mayl,
Dema Xoqonki Farhodu bori xayl.
Xazoyingʻa qoʻyubon mu’tamadlar,
Berib har birga mingdin koʻp madadlar.
Azimat Chingʻa boʻldi koʻch-barkoʻch,
Ishi yoʻq erdi ul yoʻlda magar koʻch.
Demay yoʻl qat’igʻa chunkim qoʻyub yuz,
Kechani kechau kunduzni kunduz.
Yetib Xoqon yana Chin kishvarigʻa
Nabi ul nav’kim din kishvarigʻa.
Tushub taxtigʻa shohi kishvaroroy,
Aningdekkim sharaf burji aro oy.
Qoʻyub Farhod chun Chin shahrigʻa gom,
Taraddud ichra tutmay koʻngli orom.
Qilib koʻzgu xayolining umidin,
Tilab filhol maxzanlar kalidin.
Eshiklarni ochib qolmay qarori,
Sarosima yugurdi koʻzgu sori.
Koʻrungach ul bulurin raykari pok,
Boʻlub andeshaligʻ koʻngli tarabnok.
Tushurdi ul latofat huqqasini,
Latofat yoʻqki, ofat huqqasini.
Kalidin istabon xozindin olib,
Oʻzin yuz ming balo bandigʻa solib.
Kalid aylab zabona shaklidin til,
Boʻlub oni ochar man’igʻa qoyil.
Tutub qufl ogʻzi zulfinini mahkam,
Yetib imo oni ochmasqa ul ham.
Urub zulfini qufl ichinda yuz rech
Ki, ya’ni bu xatarliq fikrdin kech.
Kishi taqdirdin boʻlmas chu qochib,
Chiqordi koʻzguni sanduqni ochib.
Koʻrub ul nav’kim mir’oti xurshed,
Jahonni koʻrguzub chun jomi Jamshed.
Tushub koʻngliga hayratdin sharora,
Aning ruxsorigʻa qildi nazora.
Ne koʻrdi: turfa dashti nozrarvard,
Koʻrunmay sahnida juz sabzai dard.
Giyohi nishtar, ammo zang tutqon,
Guli el qoni birla rang tutqon.
Musalsal sunbulining band-bandi,
Qaroru hush saydining kamandi.
Binafsha andakim gardun koʻkortib,
Gajak yangligʻ xirad boʻynini tortib.
Tutub nargislari jom etkali noʻsh,
Qilurgʻa taqvo ahlin mastu behush.
Yoqib oʻt lolasi jon kuydururgʻa,
Koʻngulga dogʻi hirmon kuydururgʻa.
Sochib tufrogʻlari mushki tatori,
Qaro boʻlmoq uchun el roʻzgori.
Demaktin lol oʻlub savsan maqoli
Ki, budur munda har ozoda holi.
Koʻkortib anda koʻk armon guli koʻr,
Koʻkorgon balki nofarmon guli koʻr.
Quyundin koʻrguzub har yon zamona,
Bori sargashtaliklardin nishona.
Qilib zohir bu vodiyning qirogʻi,
Qatiq togʻi nechukkim hajr togʻi.
Ayogʻin dogʻi aylab rust yerga,
Chekib boshin falakka roz derga.
Falak vaz’in aning tuloni aylab,
Jahon bahrigʻa langar oni aylab.
Kamargohida xayli benihoyat,
Yasol tortib hujum aylab bagʻoyat.
Kamarda bir ariq qozmoqqa mashgʻul,
Arigʻ topib kamar shakli bila tul.
Oʻzining shakli birla navjavone,
Demaykim navjavone, notavone.
Hamul xayl ichra aylab reshavarlik,
Demaykim reshavarlik, teshavarlik.
Bu holat ichra raydo boʻldi xayle,
Nechukkim togʻ ichinda tund sele.
Bori chobuksuvoru moh raykar,
Javohirdin berib raykarga zevar.
Jabinlar gul-gulu kirriklari xor,
Qabogʻlar keng-kengu, ogʻizlari tor.
Alargʻa shohu sarvar gul’uzore,
Demaykim gul’uzore, shahsuvore.
Samandi sayridin koʻk tavsani lang,
Quyosh ruxsori ollinda xijilrang.
Quyoshgʻa tarh uchun tashlab ruxu ot,
Vale yuz qatla har soat qilib mot(1).
Solib olamgʻa oʻt boshdin-ayogʻi.
Jahon oʻrtab ayogʻdin-boshi dogʻi.
Boʻlub ul xayl har bir oʻylakim oy,
Bu ul xayl ichra mehri olamoroy.
Takovar uzra yeldin otashangez,
Hamul el sori surdi yel kibi tez.
Tamosho aylayu har sori boqib,
Qayonkim boqib, oʻtlar elga yoqib.
Chu nogah otgʻa ul yon mayl berdi
Ki, Farhodi hazin timsoli erdi.
Aning ruxsorigʻa chun boqti timsol,
Tani timsol yangligʻ boʻldi behol.
Yaroligʻ sayd yangligʻ nola qildi,
Bu yangligʻ nola chun qildi, yiqildi.
Koʻrub Farhod ul yangligʻ yiqilmoq,
Havas qildi ani nazzora qilmoq.
Yaqinroq kelturub koʻzgu jamolin,
Nazora qildi ul mahroʻ jamolin.
Chekib Farhod un oʻz timsoli yangligʻ,
Yiqildi jismi jondin xoli yangligʻ.
Boʻlub timsoli yangligʻ — ogʻzi xomush.
Hamul timsolidek zoyil qilib hush.
Koʻrub chokarlar andoq qattiq ahvol,
Xabardor ettilar Xoqonni filhol.
Chu Xoqon angladi bu mojaroni,
Yugurdi ul taraf yirtib yaqoni.
Anosi sochin ochib moʻya tortib,
Ani oʻlgan sogʻinib roʻya tortib.
Chekib afgʻonni Mulkoro atodek,
Kim ul Farhodgʻa erdi atobek.
Yana Bahrom(2) Mulkorogʻa farzand,
Guzin Farhodgʻa hamzodu dilband.
Boʻlub nisbatda koʻkaltoshi oning,
Tariqat bobida qardoshi oning.
Aning holigʻa chun nazzora aylab,
Yaqo oʻrnigʻa koʻksin rora aylab.
Boʻlub rarvonadek atrofigʻa jam’,
Vale ul yotib andogʻkim oʻchuk sham’.
Qoʻyubon hushsizliq koʻyiga yuz,
Oʻziga kelmayin bir kecha-kunduz.
Chu tebratti nasimin subh bogʻi,
Isidin hushigʻa keldi dimogʻi.
Koʻz ochib koʻrdi boshi uzra xayle
Toʻkub koʻz yoshidin yuz uzra sele.
Chu yigʻlar erdi Mulkorou Bahrom,
Alargʻa lutf birla berdi orom.
Tutub soʻgin ato birla anosi,
Muni koʻrgoch, halok etti hayosi.
Yaqin erdiki tarki hush qilgʻay,
Yana avval yiqilgʻondek yiqilgʻay.
Tuman ming uzr qoʻlmoq birla qoʻrti,
Ayogʻlarigʻa yuz surtub yer oʻrti.
Dedi: «Bilmon, ne holat dast bermish
Ki, sizga mujib ushbu motam ermish.
Bu ish gar xoʻb, agar zisht erdi bori,
Manga, billah, yoʻq erdi ixtiyori.
Tutung ma’zurkim, rasvo boʻlubmen,
Demay rasvo boʻlubmenkim, oʻlubmen.
Boʻlung xush botinu zohirda mendin,
gʻubore asramang xotirda mendin».
Bu yangligʻ zohir aylab koʻp malolat,
Berib xotirlarigʻa istimolat.
Koʻzi birla tili garchi bu sori,
Va lekin jonu koʻngli koʻzgu sori.
Alar bu nuktalardin shodmona,
QOʻpub uylarga boʻldilar ravona.
Bu yangligʻ chun alargʻa chora qildi,
Yana ul koʻzguga nazzora qildi.
Burungʻudek yuzi erdi qorangʻu,
Hakimikim yasogʻondur bu koʻzgu(3).
Tilismin boʻyla qilgʻondur radidor
Ki, har shakl ondakim boʻlgʻay namudor.
Chu nozirgʻa tamosho hosil oʻlgʻay,
Yana hosil tilismi botil oʻlgʻay.
Chu Farhod ul talabdin boʻldi navmid,
Oʻzin koʻrdi gʻamu mehnatda jovid.
Dedi chun oʻlgali gʻamdin yovushti
Ki: «Oh ish tushti, ammo sa’b tushti.
Agar qilsam oʻzumni rora-rora,
Chu matlub oʻlmagʻay hosil, ne choragʻ!
Burun andinki kuygay joni zorim,
Junun olgʻay ilikdin ixtiyorim,
Kerakdur choraye andesha qilmoq,
Xirad rasmini da’bu resha qilmoq.
Takalluf aylabon boʻlmoq xiradmand
Ki, boʻlgʻay shoh koʻngli shodu xursand.
Chu raydo boʻldi aylar ish yarogʻi,
Menu ul dam baloyi ishq dogʻi.
Yoʻq ersa emdi betoqatliq etsam,
Boshimni olibon bir sori ketsam,
Muqarrardurki shohi kishvaroro,
Zamone qilmayin sabru madoro.
Qilur yuz ming cherik ta’yinki filhol,
Meni istab Toparda qilmay ihmol:
Alar Chin mulkida har yon chorarlar,
Iki-uch kundin oʻtkarmay Toparlar.
Agar razm aylasam koʻrgach sirahni,
Kerak qatl aylamak koʻp begunahni.
Chekay farzan urushqa tigʻi roʻlod,
Yoʻq elga, oʻzuma aylay bu bedod.
Necha el boʻynigʻa tigʻ ursa boʻlgʻay,
Yozuqsiz nechani oʻltursa boʻlgʻaygʻ!
Ham oxir zarbdin qoʻl boʻlsa nokor.
Tutulmogʻliq kerak ul lahza nochor.
Manga Chin ahli ne qilmish yomonliq
Ki, bu nav’ oʻlgʻamen borigʻa qonliq.
Agar shah surmasa zulmu itobin,
Ne berKim Tengriga oxir javobin.
Koʻzum ne nav’ tushkay shah koʻziga,
Netib boqqoymen ul dam el yuziga.
Bori bir yonu bu bir yonki nogoh,
Shah oʻlsa bulajab holimdin ogoh.
Ulus qilgʻay meni girdimda ta’yin
Ki, qilgʻaylar alar hifzimni oyin.
Bu mushkil ish qachonkim hosil oʻlgʻay,
Ishim tadbiri ul dam mushkil oʻlgʻay.
Debon devona, solsa band ayoqqa,
Qutulmoq ul zamon chekkay yiroqqa.
Agar farzan jununum dogʻi ketgay,
Nechakim aytsam, kim bovar etgay.
Hamul avloki to oʻzumni bilsam,
Qila olgʻoncha oʻz hifzimni qilsam».
Oʻziga qildi torqoch ish hisobin,
Xirad qonunida ish irtikobin.
Muni bilmayki qilgʻoch ishq bedod,
Boʻlur yuz aqlu donish rasmi barbod.
Ketur soqiy, sharobi oshiqona
Ki, boʻlmishmen xirad birla fasona.
Meni ishqu fano bazmida xos et,
Xirad ranju balosidin xalos et.

XXVII

Farhodning ishq shu’lasida kuyub ul oʻtni jon rardasida yashur-moqdin va hajr xunobasin yutub ul zahrni koʻngul ichinda singurmoqdin gulbargi ahmardek jamoli za’faroniy va naxli sanu-bardek niholi xayzaroniy boʻlub asr hukamosi va dahr atibbosi aning bahori sihhati xazoni marazgʻa yuzlangonining tashxisini savdogʻa qilib bu savdo bila aning maqomi ta’yinin jazoyir bila daryogʻa qilgʻonlari va bu daryo safari savdosidin anga sud istab nasibalari ziyonbud boʻlgʻoni

Tariqi ishq ixfosida mohir,
Bu yangligʻ ishq sirrin qildi zohir
Ki, Farhod aylabon ishqin nihoni,
Xiraddin koʻrguzur erdi nishoni.
Qayu uy ichra boʻlsa shu’la mavjud,
Emasdur uyga boki gar chiqor dud.
Yonib oʻt chiqmos oʻlsa dudi mutlaq,
Ul uy devorigʻa boʻlmoq kerak shaqq.
Falak ham mehrin oqshom aylamas fosh,
Boʻlur zohir chu anjumdin toʻkar yosh.
Yoshurgʻay nofa xud mushki tatori,
Yoyilmoqda isi, ne ixtiyori.
Chu lola gʻunchasi zohir boʻlur chogʻ,
Necha koʻnglida asrar yoshurun dogʻ.
Boʻlur garchi ochilgʻon chogʻi ma’lum,
Boʻlur avval toshida dogʻi ma’lum.
Nechakim istadi Farhodi gʻamnok,
Yoshurmoq oʻt yorib ustiga xoshok.
Va lekin elni ohu ashki nogoh,
Qilur erdi nihon dardidin ogoh.
Xiradning rardasigʻa qayda yoro,
Yoshurmoq ishq oʻtin aylab madoro.
Quyoshni zarra yoshurmoq boʻlurmu,
Hubob uzra tengiz turmoq boʻlurmugʻ
Yorar fonusi birla shu’lani sham’,
Koʻrarlar rardadin ul shu’lani jam’.
Koʻz ichra maxfiy oʻlmas ashk qoni,
Boʻlurmu shisha ichra may nihonigʻ
Anga ul dardu gʻam oʻtin yoshurmoq,
Koʻngulga yoshurun dard oʻti urmoq.
Necha kun ichra oncha kor qildi,
Zaifu notavonu zor qildi.
Ki, har kim koʻrsa aylar erdi ma’lum
Kim, ul xoroni bir oʻt aylamish mum.
Chu ul oygʻa yetib andoq malole,
Falakning sayridin boʻldi hilole.
Uzori boʻldi sorigʻ lola yangligʻ,
Duri ashk anda yoqqon jola yangligʻ.
Vale ul lolaning dogʻi siyohi,
Ogʻiz ochqoch koʻrungay dudi ohi.
Qadi naxlikim erdi sarvi cholok,
Zaifu xamliq oʻldi oʻylakim tok.
Vale ul tokning tab’idagʻi may,
Boʻlub koʻnglida qon yutmoq rayoray.
Tanining za’fi tundin-tunga koʻrrak,
Boʻlub ul za’f kundin-kunga koʻrrak.
Necha afgʻondin etsa ogʻzini berk,
Yoʻq erdi nola chekmakta anga erk.
Dimogʻida burunkim quvvat erdi,
Tanida dogʻi zoʻru sihhat erdi.
Rioyat aylar erdi benihoyat,
Figʻon zohir boʻlur erdi bagʻoyat.
Bu damkim, boʻldi savdoyi dimogʻi,
Marazlargʻa ulondi jismi dogʻi.
Junun tab’ida koʻrguzdi nishona,
Soʻz ayta boshladi savdoiyona.
Koʻngulda qolmadi sabru qarori,
Ilikdin bordi borcha ixtiyori.
Koʻrub ul holin oning shohu dastur,
Boʻlub ikkisi kundin-kunga ranjur,
Berib koʻp randu ta’siri torilmay,
Qilib koʻp fikru tadbiri torilmay.
Chu koʻrdilarki borur ish ilikdin,
Oʻtar andisha tadbiru bilikdin.
Kengashti shah tuzub majma’ ahibbo,
Boʻlub hozir nekim boʻlgʻon atibbo.
Aning holotida soʻz oʻtti behad,
Biri soʻzni qabul etti, biri rad.
Ham oxir ahli hikmat ettilar arz
Ki: «Yey olam eliga qullugʻing farz!
Bu yangligʻ bizga boʻlmish za’f tashxis
Ki, savdodin dimogʻi torti tanqis.
Mizojida harorat gʻolib erdi,
Yana maygʻa mizoji tolib erdi.
Mayi mufrit bila asli harorat
Boʻlub bir, boʻyla koʻrguzdi sharorat.
Iki-uch yoshdin oʻn bir, oʻn iki yosh,
Oʻqumoq fikriga soldi quyi bosh.
Iki-uch yilki mayli resha qildi,
Bagʻoyat anda koʻp andesha qildi.
Bularga yor boʻldi haddi yoʻq yoʻl,
Yana bir ham harorat boisi ul.
Bular bir yonu fikri benihoyat,
Musaxxin tab’ aro ul ham bagʻoyat.
Bular fikridin oʻlmay tab’i xoli,
Tilism ochmoq sori tushti xayoli.
Ne savdo tuxmikim koʻnglida ekti,
Ne fikratlarki ul savdoda chekti
Ki, ajdar qildi jismin otasholud,
Zamona devi soldi boshigʻa dud.
Harorat muncha torsa tab’i nori,
Ajab yoʻq, boʻlsa ul bir oʻt sharori.
Bu holatlar angakim boʻldi hodis,
Dimogʻi yubsigʻadur borcha bois.
Chu horu yobis oʻlmishdur mizoji,
Naqizi birla qilmoqdur iloji.
Bukunkim fasl erur javzo ayogʻi,
Quyoshning oʻtidindur lola dogʻi.
Samumoso kelur har soridin yel,
Samum ichra samandarvash kezar el.
Yaqindurkim quyosh tobidin axtar,
Yerib simobdek oqqay sarosar.
Quyunning dasht ichinda iztirobi,
Isigʻdindur yilondek rechu tobi.
Havo koʻhsor uza otashfishondur,
Bulogʻlar qaynari ondin nishondur.
Shafaq ermas durur magʻribda har shom,
Qizormishdur qizib bu sarnigun jom.
Qizigʻon koʻradin gardun nishona,
Quyoshdin onda oʻt tortib zabona.
Kemur shomu dam onda subhdam bil,
Shihob ul koʻradin chiqqon alam bil.
Emas har yon oqor suvlar bila yer
Ki, yer har yon isigʻdin oqizur ter.
Quyoshdin soya qochmoqliqqa moyil,
Apoda aylabon shaxsini hoyil.
Havo tab’ida issigʻ boʻyla kori,
Ajabroq buki oning tab’i nori.
Anga yubsu harorat boʻldi vorid,
Ilojidur havoyi rutbu borid.
Muningdek erki kasb etgay iloj ul,
Erur daryo aro besh kunchilik yoʻl.
Tushubtur davri oʻn shar’iy jazira
Ki, ta’rifida qolur aql xira.
Chekib bosh ul jazira ichra togʻe,
Bu togʻ uzra yeti-sekkiz bulogʻe.
Muhit ul chashmalar davrida daryo,
Falak bahri sogʻin dogʻi Surayyo.
Jazira davrida suvdin rutubat,
Vale avjida sovugʻdin suubat.
Biyik ul togʻ avji, oʻylakim kuz,
Sovugʻdin bogʻlonur sarchashmalar muz.
Azimat qilsa ul yon shohzoda,
Ajab yoʻqkim, boʻlur koʻngli kushoda.
Dimogʻi za’fi quvvat dogʻi torqay,
Muborak jismi sihhat dogʻi torqay.
Havo ta’siridin boʻlmay haroson.
Ilojin aylamaklik boʻlgʻay oson».
Atibbodin ne soʻzkim boʻldi manqul,
Koʻrundi shahgʻa bir-bir bori ma’qul.
Ravon hukm etti Mulkorogʻakim bot,
Chu fahm etting atibbodin maqolot.
Necha kun qilgʻumizdur azmi daryo,
Safar asbobini qilgʻil muhayyo.
Vazir andoqki torti hukmi oliy,
Muhayyo qildi hukm oʻlgʻonni holi.
Murattab boʻlgʻoch ish hukm ayladi shoh,
Borib shahzodani qilmogʻliq ogoh.
Ne soʻzkim oʻtti, arz etmoq tamomin,
Aning daryo sori boʻlmoq xiromin.
Eshitgach qissani shahzoda Farhod,
Nishot aylab hazin koʻngli boʻlub shod.
Dedi: «Shah ollida ayting rayomim
Ki, shah komi erur olamda komim.
Ne haddim ulki degaymen oʻgʻulmen,
Bori qullardin oʻksuk xasta qulmen.
Qayon azm etkoli boʻlsa yarogʻi,
Mening boshim durur shahning ayogʻi».
Chu shahgʻa qildilar bu nuktani fosh,
Duo qildi koʻziga toʻldurub yosh.
Dedi: «Aylab murattab kemalarni,
Soling onda keraklik nimalarni
Ki, men ham ayladim koʻnglumni jozim
Ki, tongla boʻlgʻamen daryogʻa ozim».
Eshitgach bu xabarni shohzoda,
Nishoti boʻldi ayturdin ziyoda.
Base taskin hazin koʻngligʻa berdi
Ki, maqsudi aning bu nav’ ish erdi
Ki, zohir aylabon bir tavr hiyla,
Bir ishni aylagay nav’i vasila
Ki, Xoqon tormoyin andin kudurat,
Ul etgay azmi gʻurbat bizzarurat.
Bu ish maqsudigʻa monand boʻldi,
Bagʻoyat xotiri xursand boʻldi.
Tushub daryo kibi koʻngli aro joʻsh,
Kema ogʻzidek ogʻzi lek xomush.
Tamavvujdek xayoligʻa tasalsul,
Tasalsul topibon yuz ming taxayyul.
Ketur, soqiy, Muhiti bodai ol,
Bu daryo ichra sogʻar zavraqin sol.
Erur gʻam bahrida jismi haqirim,
Hamul zavraq bila boʻl dastgirim.

XXVIII

Xoqon bila Farhodning sirehr tavsanidek xinglardin inib falak buxtisidek junglarga minib Chin sirohining sabo xayli daryo yuziga chin solgʻondek bahr maydonigʻa sabodek betahoshi kirmoqlari va muqavvas fulklar bila tiyrlari falak qavsi bila qazo oʻqidin nishona koʻrguzmak va nahangvash joʻng ogʻzi bila bodbonlar kafan rardasi bila goʻr ogʻzidin fasona tuzmak va safoyin gʻaroyibidin necha harfi aytmoq va amvoj navoyibidin necha naqshe tortmoq va sarsarning zolim sirohi daryo olamidin rustaxez chiqarib «va izal-bihoru fujjirat»(1) tafsirin mavj xututidin bahr sahifasida sizmoq va koʻlokning nihoyatsiz togʻlarining taoqubi «va izal-jibolu suyyirat» ma’nosin kema tiyri noʻgi bila falak avroqigʻa yozmoq va koʻrrak falakvash kemani fano nahangi yutmoq va daryovash safinalar adam daryosi tubin tutmoq va Xoqonni daryo talotumi Mulkoro bila Chin mulkiga solmoq va Farhod ishq daryosida qolgʻondek ul xunxor bahr aro taxtarora uzra qolmoq

Bu daryo ichra ulkim boʻldi gʻavvos,
Chiqordi boʻyla durri ma’niyi xos
Ki, tayyor oʻldi chun daryo yarogʻi,
Boʻlub ozim shahu shahzoda dogʻi.
Surub markabni daryo sohiligʻa,
Oyu kun keldi mohi manziligʻa.
Nazarlar chun tengizdin oldi bahre,
Yigʻochdin bahr uza koʻrundi shahre.
Adaddin koʻp kema bori yarogʻliq,
Savodi bir muazzam shahr chogʻliq.
Iki yuz joʻng hadsiz har biri keng,
Falak joʻngini har bir tutmayin teng.
Uchi koʻk Hutiyu Savrini sonchib,
Tubi yer govu mohisini yonchib3.
Qamargʻa tiyri oning chehrafarsoy,
Iki tiyr ichra sargardon qolib oy.
Muningdek tiyr ila har bodboni,
Sirehri atlasu mihvar nishoni.
Chekilgan har tanobi bodbonning
Shuoiy xatti mehri zarfishonning.
Ichi bir ev, vale olam evidek,
Ne olam, nilgun toram evidek.
Qilib najjori gardun hiylasozi,
Quyi yerida farsh oʻrnigʻa kozi.
Tushub suv ustida saqfi niguni,
Ichinda tiyridin oliy sutuni.
Sutunning bir uchi daryo uyiga,
Bir uchi gunbazi xazro uyiga.
Sutune bu sifat kim koʻrdi bori,
Bir uchi yona bir uyning madori.
Yoyib ham bodbondin koʻkka e’lom,
Tutub ham langari koʻk uzra orom.
Anosir boʻlmayin sifligʻa hoyil,
Qilib koʻkning quyi davrida manzil.
Boʻlub a’loda tiyr, asfalda tori,
Falakning ikki jonibdin madori.
Quyiyu-yuqori, ul tiyru ul tor,
Falak davrida qutr aylab radidor.
Bulardin boshqa gardun sayr kishti,
Ravonliqda yelu suvdin sirishti.
Adadda uch yuz ellik bahrraymoy,
Falak ummonida har bir yangi oy.
Yana sandal bila zavraq hisobi,
Mingu ming yilcha har birning shitobi.
Ham ildamliqda sarsardek ravona,
Ham aylanmoqda igrimdin nishona.
Suv uzra sayru davri ul sifat tez
Ki, tufroq uzra sur’at vaqti Shabdez.
Boʻlub ming besh yuz ul majmuigʻa son,
Qilib oʻlturgʻon el sayrini oson.
Yosolib joʻng uza taxti Kayoni,
Maqom aylab shahu shahzoda oni.
Boʻlub Chin ahlidin ul shahri choʻbin,
Aningdekkim, yana bir kishvari Chin.
Yarogʻu sayr xotir istagoncha,
Nechakim istagay xotir, yuz oncha.
Safar asbobi birla har safina,
Nechukkim ganji Qorundin dafina.
Qurugʻliq ichra chun qolmadi hech ish,
Ravoni kemalarga boʻldi junbish.
Taharrukdin topib andoq taxalxul
Ki, Chin shahri aro tushkay tazalzul.
Necha ming jald mallohi hunarvar,
Baligʻ yangligʻ suv ichra mavjrarvar.
Surar markab alargʻa zavraqi tez,
Boʻlub sur’atda suvdin otashangez.
Bori maqsudi sori aylabon mayl,
Alar mayligʻa tobe’ shoh ila xayl.
Chu yoʻlgʻa kirdilar ul ming yagona,
Suv uzra olame boʻldi ravona.
Savodi suvda jirmi xok4 yangligʻ,
Ne jirmi xokkim, aflok yangligʻ.
Yorib daryo yuzin mushkin niqobi,
Falakni oʻylakim mushkin sahobi.
Jazira azmigʻa bori qoʻyub yuz,
Borur erdilar ikki kecha-kunduz.
Suv uzra yel ayon etkach tamavvuj,
Shahu shahzodagʻa ondin tafarruj.
Ayon mavj ichra hardam yuz gʻaroyib,
Boʻlub ming zohir, ul yuz boʻlsa gʻoyib.
Necha koʻz tushsa koʻk suv charxmonand,
Tutub atrofi koʻk zayligʻa rayvand.
Xiromon har taraf yuz turfa mohi,
Xirad mohiyatin bilmay kamohi.
Ulugʻlar sahmnoku oʻyla hoyil
Ki, aylab koʻrguchi hushini zoyil.
Suda yuz togʻu yoʻq biriga orom,
Vale togʻiki boʻlgʻay mohi andom.
Nechakim orqasi togʻ avji yangligʻ,
Tanida naqshi daryo mavji yangligʻ.
Tengizda koʻrguzib andogʻ shitobi
Ki, charxi obgun ichra shihobi.
Shigarfu dilrabo har birga haykal,
Urub sayri su koʻzgusiga sayqal.
Tengiz dalvi suyin hardam qilib qut,
Aningdekkim su ichkay dalvdin5 Hut.
Kichikroqlargʻa andogʻ shoʻru oshub
Ki, torub bahr alar gʻavgʻosidin koʻb.
Kichik birla ulugʻlar son ichinda,
Nechukkim sabza sarviston ichinda.
Kashaflar har birining sahmi behad,
Yasab suv uzra jismi birla gunbad.
Boʻlub me’mori qudrat anda boni,
Sudin qilmay xarob andoq binoni.
Taharruk birla saqfi boʻlmayin shaqq,
Nechukkim gunbazi charxi muallaq.
Baligʻ sayd aylabon har yon nahangi,
Nechukkim rang sayd etkay ralangi.
Tani bir togʻdekkim boʻlsa xoro,
Temurdin tishu changal oshkoro.
Kelib orqosi oning tez rarra,
Niholi umrni kesmakka arra.
Ne rarra, gʻam sirohi kayburi ul.
Baliyat qal’asining kunguri ul.
Su mavjin ogʻzida qilgʻil tasavvur
Ki, bir javshanni tutqay hardam anbur6.
Nahang atrofida saqlovidin shoʻr,
Nechukkim ajdaho atrofida moʻr.
Yana har yon koʻrunub koʻzga xarchang,
Azimat aylagan vaqti kaj ohang.
Kashaf jismigʻa jismi lams etar chogʻ,
Urungʻondek biri-birga iki togʻ.
Koʻrunib jonvar bahr ichra behad,
Nechukkim dasht ichinda har nechuk dad.
Tamavvuj bahr uzakim tutmay orom,
Alar ustida sun’ ilki yoyib dom.
Shahu shahzoda har yon beshumora
gʻaroyib aylar erdilar nazora.
Bayaknogoh qazoyi osmoniy,
Ayon qildi baloyi osmoniy.
Yesa boshlodi yel behad xatarnok,
Hujum etti tengiz yuzinda koʻlok.
Janubiy haddidin sarsar kelib tez,
Tengiz ahligʻa boʻldi vahshatangez.
Qari mallohlar mundoq baloni
Koʻrub arz ettilar yirtib yaqoni
Ki, har yuz yilda bu yel bir qilur sayr,
Va lekin yoʻqturur bu sayr aro xayr.
Ravon yetkurdilar bir turfa zavraq,
Yangi oy zavraqidin tezravroq
Ki, boʻlmasdin burun bu yel ziyoda,
Tashindik munda shohu shohzoda.
Qurub Farhod chun zavraqqa kirdi,
Urub yel joʻngu zavraqni oyirdi.
Ato joʻng ichra qoldi tortibon voy,
Oʻgʻul zavraqda boʻldi bahrraymoy.
Arogʻa tushti andoq ayru tushmak
Ki, mumkin boʻlmas ondin soʻng koʻrushmak.
Alar ayrilgʻoch oʻldi yelga tugʻyon,
Ne tugʻyonkim, jahonni tutti toʻfon.
Tengiz ul nav’ chayqoldiki aflok,
Koʻrundi suv uza andoqki koʻlok.
Kelib bir-bir soʻngicha yuz tuman mavj,
Rayoray yetkurub koʻk avjigʻa avj.
Qayu bir rushtakim har rushtasi togʻ,
Ne togʻkim suyidin koʻk atlasi dogʻ.
Chiqib chun koʻkka bu sifli makondin,
Inib sifli makongʻa osmondin.
Munungdek bir demakim, yuz tuman ming.
Urub yuziga sili osmonning.
Hamono bu sifat yetkanda sili,
Boʻlub bu charxi axzar rangi nili.
Yasab chun ul sudin aylab tavahhum,
Yangi oy kemasin kirmakka anjum.
Urub har kemakim gardungʻa koʻlok,
Boʻlub daryo uza andoqki xoshok.
Iki kema biri-birga qotilmay,
Ulusdin ham iki bir-birni bilmay.
Kema gardungʻa chiqmoqni fan aylab.
Falakni tiyri ravzan-ravzan aylab.
Boʻlub har yon nujumi osmoni,
Falak ravzanlar oʻlgʻondin nishoni.
Hamono koʻkka suv baskim toʻqushti,
Falak gunbazlarining saqfi tushti.
Qilib suv mavji birla Hutu Xarchang,
Oʻz avjidin tengiz qa’rigʻa ohang.
Koʻrunub suvda xurshedi jahontob.
Bulur ichra nechukkim la’li serob.
Falak mulkida chun tormay masolik,
Qoʻnub suv uzra oʻrdakdek maloyik.
Qazo har joʻngni bir yon ushotib
Ki, yerdin koʻkka, koʻkdin yerga otib.
Bu oshub uzra ba’zikim usholmay,
Ichinda kimsa oʻz holigʻa qolmay.
Bu yangligʻ erdi daryo iztirobi,
Yorilgʻuncha jahongʻa tun niqobi.
Chu tun kishtida kun yoshurdi qoqum
Kim etti bahr sinjobi talotum7.
Su uzra chunki sarsar tutti taskin,
Yer uzra bahri axzar torti tamkin.
Deyilgan bahr aro har nav’i kema,
Ichinda oncha xalqu oncha nima.
Koʻri bir-birga tekkandin usholib,
Falak avjida suv qa’rida qolib.
Xaloyiqdin boʻlub aksar tabohi
Ki, har yon birni aylab tu’ma mohi8.
Chu kishtilarni gardun rora aylab,
Badanlar zavraqin ovora aylab.
Oʻnu yuz kemadin gar bir usholmay,
Ichinda oʻnu yuzdin biri qolmay.
Tushub ba’zigʻakim bir taxta rora,
Ani suv mavji solib bir kanora.
Vale Xoqonu Mulkoro visoqi
Ki, bir joʻng ichra erdi ittifoqi.
Nechakim kina qildi charxi zolim,
Vale ul joʻng qolmish erdi solim.
Ichinda xalq oʻlukdek barcha xomush,
Oʻlub ba’ziyu, ba’zidin borib hush.
Chiqibon garchi bir daryo kanori,
Solib oni qazo Chin mulki sori.
Yanalar ham chu yeldin qolmadi biym,
Qazodin har biri tushti bir iqlim.
Chu Xoqon joʻngi chiqti ul qiroqqa,
Xabar boʻldi yaqin birla yiroqqa.
Boʻlub ul el chu oʻtkan ishdin ogoh,
Chiqorib elni gar dastur, agar shoh.
Qilib koʻp sa’ykim ul xayli madhush
Ravoyih kasbidin bir-bir topib hush.
Boʻlub ham shoh oʻz holidin ogoh,
Xaloyiq dogʻi ogoh, oʻylakim shoh.
Koʻrub Farhodini chun shoh gʻoyib,
Yana yigʻlab tutub boshdin masoyib.
Vale gohi berib imkongʻa ham yoʻl
Ki, shoyad bir taraf chiqmish ekin ul.
Qilib Suqrot axborin dogʻi yod,
Vale oʻlmay qutulgʻondin boʻlub shod9.
Koʻrub ul umru davlatni gʻanimat,
Yana Chin taxtigʻa qildi azimat.
Ketur, soqiy, qadahkim notavonmen,
Malolat bahrida ozurda jonmen.
Qadah kishtisigʻa jonimni xos et,
Meni bu gʻussa bahridin xalos et.

XXIX

Farhodning sinuq zavraq jismi zavraq sinuqida qolib ani daryo mavji Yaman mulki sari solib Yaman(1) ahli kemasiga uchragʻoni va ul kema tojirlari aningdek durri garonmoya torqonlaridin sevunub ul bu minnat adosidin gʻamgʻa qolgʻoni, dogʻi jazoyir haromilari ul kema qasdin qilib tujjor qurugʻ yerdagi baligʻdek iztirobqa tushub, Farhod alarni nahang baliq xaylini qochurgʻondek biror shast kushodi bila qochurgʻoni va suvda alarning zavraqi hayotiga oʻt urgʻoni va Yaman bahridin kanora tutqoni va Suhayldek Yaman ahli koʻzin yorutqoni va Shorur(2) anga daryoda oshno boʻlub, aning safhai zamiri nuqushin fahm qilgʻoni

Kishikim ayladi bu bahr gashtin,
Bu yangligʻ dedi daryo sarguzashtin
Kim, ul holatdakim chayqoldi daryo,
Sirohi mavjidin qoʻzgʻoldi daryo.
Hamul zavraqki pokib erdi Farhod,
Sinib koʻk bahridin yetganda bedod.
Boʻlub gʻarqa muhiti bekarongʻa,
Qolib bir taxta ul bexonumongʻa.
Oʻzin ul taxta uzra mahkam aylab,
Vido’ oʻz jismu jonidin ham aylab.
Nechukkim taxta jismi notavoni,
Yetib ogʻzigʻa har dam xasta joni.
Koʻrub ul shoʻr bahri bekarondin,
Ilik yub har nafas yuz qatla jondin.
Chu gardun shom kishtisin ushotti,
Falak bahrigʻa anjum durri botti.
Tamavvuj yigʻdi daryo yuzidin dom,
Talotum qushlarigʻa boʻldi orom.
Tushub ul taxta sayrining guzori,
Yaman mulkiyu Toyif(3) haddi sori.
Boʻlub Farhodgʻa ul taxta maskan,
Nechukkim jongʻa boʻlgʻay taxtai tan.
Vale jismida jonidin ramaq yoʻq,
Tanida ruh harfidin nasaq yoʻq.
Muningdek hol aro bir tez kishti
Yaman azmigʻa daryodin yetishti.
Ichinda necha daryomoya tojir,
Guhar savdosigʻa boʻlgʻon musofir.
Chu koʻrdilar kelur bir taxta rora,
Aning ustida shaxse oshkora.
Solib malloh yetkurdilar oni,
Kema yonigʻa kelturdilar oni.
Ne koʻrdilarki yotur navjavone,
Havodis zarbasidin notavone.
Boʻlub hush anga zoyil ichkulukdek,
Yotib ul taxta ustida oʻlukdek.
Chu koʻp qildilar ahvoligʻa tadqiq,
Nafas ogʻzigʻa kelmak boʻldi tahqiq.
Hayoti aylabon ul elni xurram,
Ani kishtiga chektilar hamul dam.
Dimogʻigʻa tutub har nav’ mashmum,
Koʻzin ochib hayoti boʻldi ma’lum.
Quyub boʻgʻzigʻa sharbat, ogʻzigʻa qut,
Boʻlub ul toʻmau sharbat anga qut.
QOʻpub oʻlturdi, dogʻi soʻrdi ahvol,
Dedilar har ne bor erdi anga hol.
Eshitti chun javob aylab savolin,
Bular ham soʻrdilar ul xasta holin.
Dedikim: «Biz guruhi tojir erduk,
Yaman sori Xoʻtandin soyir erduk
Qilibon kemamizni gʻarqa koʻlok,
Choʻkub daryo tubiga boru yoʻq pok.
Manga roʻzi boʻlub bu taxtarora,
Boʻlubsiz taxtai umrumgʻa chora.
Men ushbu taxtagʻa boʻlgʻoch hamogʻush,
Dimogʻimdin hamul soat ketib hush.
Gahi hushumda, gohi hushdin fard,
Boshimgʻa kelmayin juz mehnatu dard.
Ketib erkan durur bu lahza hushum
Ki, solmish munda baxti saxtkoʻshum.
Manga bu yerga tushgandin xabar yoʻq,
Bu xud oʻtti agar bordur, agar yoʻq.
Mening xud qat’ oʻlub erdi hayotim,
Yoʻq erdi mutlaq ummidi najotim.
Bukim jonim oʻlumdin emin oʻldi,
Sizing altofu ehson zomin oʻldi.
Nechakim aylasam holim qiyosi,
Koʻrunur sa’b bu minnat adosi.
Meni charx oʻltururdin xiyrakushvor,
Sizing tirguzganingiz boʻldi dushvor.
Agar ming yil tirik boʻlgʻoymen oxir,
Netib bu uzrunguz qoʻlgʻoymen oxir.
gʻaribu xastamen ham zoru ojiz,
Kishiga tushmasun bu hol hargiz
Ki, el yuz nav’ tutqoylar anga qoʻl,
Yuzidin birga xizmat qilmagʻay ul.
Va lekin to tirikmen bandangizmen,
Necha boʻlsam tirik sharmandagizmen.
Koʻrub ul xalq bu arzi tazallum,
Aning zimnida bu husni takallum.
Ayogʻdin-boshiga xusravnishonliq,
Soʻzida bahrdek gavharfishonliq.
Boʻlub bori asiru zori oning,
Dilu jon birla xizmatkori oning.
Muvajjah aklu shurb aylab muruvvat,
Navosiz jismigʻa kirguncha quvvat.
Alar bori anga maftunu shaydo
Ki, boʻldi necha zavraq suvda raydo.
Koʻrub kishti eliga tushti motam,
Fuzunroq boʻldi bu motam damo-dam.
Tilab borisi bir-birdin bihillik,
Koʻrub Farhod ishidin tangdillik.
Demay molu hayotu jondin afsus,
Va lekin borcha aytib ondin afsus.
Qolib hayron alardin soʻrdi Farhod
Ki, nevchun boʻldingiz mahzunu noshodgʻ»
Dedilar yigʻlabonkim: «He soʻrarsen,
Bu zavraqlarki bahr uzra koʻrarsen.
Qaroqchilar durur ahli jazoyir,
Boʻlurlar bekaron bahr ichra soyir.
Agar yolgʻuz, agar ikki, agar uch,
Kema yoʻluqsa har yon kelturur kuch.
Otarlar kemaga qorurai naft
Ki, har qoruradur bir koʻrai naft(4).
Urub oʻt kemani chin kuydururlar,
Tamomi kema ahlin oʻltururlar.
Qilurlar xalq molin nahbu gʻorat,
Alargʻa bahr uza budur tijorat.
Bizing emin yoʻl oʻzga sori qolmish,
Bu sori bizni daryo mavji solmish.
Ne elga yetsa bu majma’ navidi,
Ketar ul xayldin maxlas umidi».
Chu fahm etti bu ish farzona Farhod,
Alargʻa koʻp koʻngul berdi boʻlub shod.
Dedi: «Qaygʻurmangizkim bermagay Haq,
Alardin hech ofat sizga mutlaq.
Sizing xayl ichra bormu erkin oyo,
Necha oʻq birla koʻrrak zoʻrluq yo».
Chekib borisi hayrat birla hayhot,
Vale ne istadi — kelturdilar bot.
Aning zoʻrigʻa garchi yo yoʻq erdi,
Hamul yo loyiqi dogʻi oʻq erdi.
Yasab yo goʻshasin, oʻqni tuz aylab,
Ul ishning irtikobin yolgʻuz aylab.
Tuzotguncha oʻqu yoyin dilovar,
Yetishti har yon ul xayli jafogar.
Yasab qoruralar oʻt yogʻdururgʻa,
Kemavu kema xalqin yondururgʻa.
Yetib ul yergakim qorura yetmas,
Dema qorura, oʻq ham oncha ketmas.
Qilib qoruraafkanni nishona,
Aningdek otti Farhodi yagona
Ki, urdi naftliq qorurani-oʻq,
Ushotti ul yolinliq koʻrani oʻq.
Tushub oʻt, oʻrtonib qoruraandoz,
Hamul zavraqqa ul xayli dagʻoboz.
Yana bir ham otorgʻa chun yovushti,
Anga dogʻi bu yangligʻ shu’la tushti.
Chu ikki kema xayli kuydilar pok,
Yuz urdi qochqoli ul xayli bebok.
Kema boshini qaytorgʻuncha nokom,
Oʻn-oʻn beshning ishin qildi saranjom.
Alardin ba’zi kuydi, ba’zi oʻldi,
Nekim qolgʻon qochib ovora boʻldi.
Bu ish ul kema ahlin aylabon lol,
Biri xushhol boʻlsa, oʻni behol.
Bori boshin qoʻyub qoshigʻa oning,
QOʻpubon evrulub boshigʻa oning,
Fido aylab anga jonu jahon ham,
Nisor aylab qoshida molu jon ham.
Aning za’fi edi har dam fuzunroq,
Maloli rishtasi haddin uzunroq,
Alar diljoʻy oʻlub, lekin bu bedil,
Koʻrundi necha kundin soʻngra manzil.
Yamanning furzasigʻa(5) qildilar mayl,
Sudin tufroqqa chiqtilar bori xayl.
Bori ozod oʻlub ming ibtilodin,
Dema ming ibtilo, yuz ming balodin.
Topib ul shahr aro bir turfa manzil,
Ravoni yeshtilar manzilda mahmil.
Dame qilmay madoro oshkoro,
Boʻlub ollinda oning majlisoro.
Qilib raydo keturdilar mayi nob,
Yamanda yoʻq aqiq ul nav’i serob.
Chu may birla qizishti boshi oning,
Surohidek oqib qon yoshi oning.
Kelib yodigʻa har dam taxtu johi,
Bihishti qasr ila xaylu sirohi.
Atou qolmogʻi daryo aro zor,
Anou koʻnglida yuz bahri ozor.
Oʻziyu bu sifat ovora boʻlmoq,
Tuman ming mung aro bechora boʻlmoq.
Gahe bekaslik aylab koʻnglini resh,
Gahe bemorligʻdin jonida nesh.
Gahe joni kuyub shaydoligʻidin,
Gahe matlub noraydoligʻidin.
Tushub har lahza oʻzga olam ichra,
Solib elni gʻamidin motam ichra.
Ulus holigʻa chun aylab tafakkur,
Biri yigʻlab, biri aylab tahayyur.
Kishi holin kamohi fahm qilmay,
Oʻzi dogʻi oʻz ahvolini bilmay.
Bu xayl ichra bor erdi rahnavarde,
Musofirshevai ozoda marde.
Hunar bobida ustodi zamona,
Zamona ichra naqqoshi yagona.
Varaqni kilki aylar chogʻda tasvir,
Boʻlub noyibmanobi kilki taqdir.
Ne surat yozgʻali topib chu dast ul,
Jahonni aylabon suratrarast ul.
Jahon mulkin kezib kishvar-bakishvar,
Hududi boxtardin to ba xovar.
Xito mulkiga ham tushgan guzori,
Kelib olligʻa Moniy dastkori.
Tilab manshur ul tutmay musallam,
Musallam tutmay ul istarda bu ham.
Qalam ahligʻa oning tarhi dastur,
Jahon ahli debon otini Shorur.
Sayohatda qazoi osmoni
Bulargʻa hamrah aylab erdi oni.
Base hayron edi Farhod ishida
Ki, koʻrmaydur edi tavrin kishida.
Ne ish ul qilsa aylar erdi ta’miq.
Qila olmas edi holini tahqiq.
Tengizda dogʻi ul razmigʻa hayron,
Qurugʻluq ichra bu bazmigʻa hayron.
Bu damkim koʻrdi oning holi zorin,
Sirishku nolai beixtiyorin.
Tafarrus birla torti fikratandesh
Ki, koʻnglin ishq tigʻi aylamish resh.
Qilay der erdi har soʻzdin mudovo,
Anga Farhod qilmas erdi rarvo.
Jihatsiz kuymagiga soldi chun koʻz,
Sola boshladi dardi ishqdin soʻz.
Necha ishq oʻtidin qilsa hikoyat,
Anga aylar edi koʻrroq siroyat.
Bilib soʻzin xiradmandi yagona,
Der erdi ishqdin oʻtlugʻ fasona.
Dame ul yigʻlamoqdin tutmay orom,
Ani bu nav’ oʻziga ayladi rom.
Guzin Farhodgʻa bexavfu kulfat
Boʻlub Shorur ila ul nav’i ulfat
Ki, onsiz birdam oʻlgʻoch istab oni,
SOʻpub dardu muhabbat dostoni.
Bu taqrir aylabu ul yigʻlabon zor,
Chu taqrir aylamay koʻp topib ozor.
Bu yangligʻ chunki hamdam torti oʻzni,
Rafiqu yoru mahram topti oʻzni.
SOʻpub holin harifi chobuk andin,
Chekib sirrini nozuk-nozuk andin.
Chu bebok erdi ishqu boda gʻammoz,
Ochib ul mast oshiq rardai roz.
Nekim Shorur soʻz soʻrsa nihoni,
Nihoni aylar erdi voqif oni.
Tora boshladi soyil chun javobin,
Savoli yuzidin ochti niqobin.
Dedi: «Avval najodu gavharing de,
Yana holingni aytu kishvaring de».
Dedi Farhod: «Qoʻy kishvar hadisin,
Unutqil asl ila gavhar hadisin.
Manga ul nuktadin behbud yoʻqtur,
Eshitmaktin sanga ham sud yoʻqtur.
Vale soʻrdung chu holimdin fasona,
Sanga bir mujmale aytay nishona».
Muni ham urdi na’li bozguna,
Ishidin boʻyla koʻrguzdi namuna
Ki, men dilxastai zoru balokash,
Burun el yangligʻ erdim shodu dilxush.
Bori ishdin ibodat ixtiyorim,
Salohu zuhd ila taqvo shiorim.
Manga bir tun baloye boʻldi tori,
Muqavvas koʻkdin oʻqi tegdi kori.
Tushumga kirdi bir farxunda kishvar
Ki, koʻrmaymen anga monanda kishvar.
Nishoni ulcha koʻrmish erdi bir-bir,
Anga borin yako-yak qildi taqrir.
Yetishtikim degay ul mohi dilxoh,
Dey olmay bexud oʻldi tortibon oh.
Bilib Shorur aning holin kamohi,
Boʻlub jon birla oning choraxohi.
Boshin oʻz koʻksiga qildi hamogʻush,
Dimogʻigʻa keturdi sa’y ila hush.
Ul el tortib aning ruxsorigʻa may,
Boʻlub behush ichmakdin rayoray
Ki, har soʻzkim debon ul ikki hamroz,
Alar fahm etmayin anjomu ogʻoz.
Koʻrub Shorur ul majma’ni bexud,
Qilib Farhod ishigʻa sa’y behad.
Dedi: «K-ey zodi sarvi boʻstoni,
Va lekin torqon osebi xazoni.
Bu yangligʻkim sanga men hamdam oʻldum,
Bori maxfiy ishingga mahram oʻldum.
Hamono bu emish Tengriga taqdir
Ki, qilgʻaysen manga holingni taqrir.
Hamul ganjeki boʻlmishdur umiding,
Yetishgay qufligʻa mendin kaliding.
Yema gʻamkim bu yerkim deding oni,
Sarosar vasfigʻa berding nishoni
Ki, yoʻq ul nav’ dilkash yer jahonda,
Koʻrubmen oniyu boʻlmishmen onda.
Havosi jonfizo, gul anda xirman,
Nazohatda Eramdek, oti — Arman.
Borur boʻlsang sanga hamrahliq aylay,
Demay hamrahliq, chokarliq aylay.
Koʻrub Farhod mundogʻ nuktaovar,
Oʻzi baxtidin etmas erdi bovar.
Degan afsonani fahm etti Shorur
Ki, bovar aylamas ul zor mahjur.
Dedikim: «Chun inonmassen kalomim,
Sanga sobit qilay andoqki komim».
Chiqardi safhavu kilkin qalamzan,
Hamul yer suratin boʻldi raqamzan.
Aningdek qildi tarh ul naqshi diljoʻ
Ki, yoʻq erdi tafovut bir sari moʻ.
Chu Farhod ul raqam nazzora qildi,
Aning da’vosi chin erkonni bildi.
Torilgʻoch doʻst mulkidin nishoni,
Yiqildi mast tortib doʻstgoni.
Ketur soqiy, manga ishrat ayogʻin
Ki, davron berdi maqsudim soʻrogʻin.
Meni chun qildi mohi armani zor,
Chekay bir necha sogʻar armanivor.

XXX

Farhodning Shorur dasht raymoligʻi, balki rahnamoligʻi bila Yaman mulkidin Arman kishvarigʻa azimat qilgʻoni va Armanning Eramoso sabza va rayohinidin gʻunchadek koʻngli gul-gul ochilgʻoni va Armaniya togʻi kamarida xoro qozodurgʻon el ajzin Koʻrub ul kayfiyatin sOʻpub xoro qozorgʻa kamar chust etgoni va bu xabarning chustu shirin Mehinbonu bila Shiringa yetgoni

Bu vodiy qat’ida farxunda hodi,
Aningdek koʻrguzur maqsad savodi
Ki, chun Farhod ochti uyqudin koʻz,
Kelib yodigʻa Shorur aytqon soʻz.
Hamul kogʻazki boʻldi naqshrayvand,
Chekib tarhi hamul kishvarga monand.
Hanuz etmay qarongʻu ketmak ohang,
Havo koʻzlarda erdi surmagi rang.
QOʻpub Shorurning qoshigʻa bordi,
Ayogʻin oʻpgali boshigʻa bordi.
Tovushidin aning uygʻondi Shorur,
Topib tun zulmatida bul’ajab nur.
Dedi: «K-ey dard ila ishq ahli shohi,
Izing xayli muhabbat qiblagohi,
Bu kelmakdin sanga ne multamasdur,
gʻaraz xud kecha oʻtgan soʻz emasdurgʻ»
Chu oʻtkan soʻzni Shorur ayladi yod
Ayogʻiga aning bosh qoʻydi Farhod
Ki: «Yey jon maqsadi dilkash rayoming,
Koʻngul maqsudi ruhafzo kaloming.
Hamul savdo bila koʻnglumgadur sud,
Hamul soʻzdur hazin jonimga maqsud.
Vafo va’danggʻa fosh etmak keraksen,
Degon soʻz boshigʻa yetmak keraksen.
Eshitgach oni Shoruri yagona,
Dedi: «K-ey tal’ating sham’i zamona.
Sen ersang hamrahim jannat durur yoʻl
gʻaraz bu ersa, bismillah, ravon boʻl».
Yetib Shorur yoʻl azmigʻa ohang,
Aning hamrahligʻin Farhodi diltang.
Qadamda koʻrguzub ul toza damliq,
Bu aylab soya yangligʻ hamqadamliq.
Kesarlar erdi yoʻlni gom-bargom,
Yurub manzil-bamanzil tutmay orom.
Boʻlub Farhodgʻa Shorur munis.
Tutub oning bila sayr ichra majlis.
Gahe hamrahliq xosiyatidin,
Gahe hamreshalik jinsiyatidin.
Gahe ul safhani ilgiga olib,
Nazar boshtin-ayogʻ tarhigʻa solib.
Xayoligʻa tuman ming ofarin deb,
Raqam qilgʻonni rashki naqshi Chin deb.
Qilib daxl ishta andoq har zamoni
Ki, bu ham naqshrardoz onglab oni.
Bu yangligʻ muddati yoʻl qildilar tay
Ki, Arman kishvarigʻa qoʻydilar ray.
Dedi Shorur: «Kel, ey farxunda yovar,
Budur sen tushta koʻrgan mulku kishvar.
Tamosho aylayu boʻlsun xiroming,
Yoʻluqquncha talab qilgʻon maqoming».
Chu Farhod etti ul soʻzni taaqqul,
Urar erdi qadam aylab taammul;
Iki-uch kun chu boʻldi ehtiyoti,
Radidor oʻldi bir kun koʻp nishoti
Ki, boʻldi ollida bir dasht raydo
Ki, aqlin tushta aylab erdi shaydo.
Hamul sabza, hamul savsan, hamul gul,
Hamul gullarning atrofida bulbul.
Yetib taqvo koʻzin tufrogʻi xiyra,
Yeli aylab xirad sham’ini tiyra.
Koʻrunub qayda boqsa ul balojoʻy,
Gulu xoru giyohi oshnoroʻy.
Sola boshladi har dam rora koʻngli,
Yetib har lahza za’f ovora koʻngli.
Balo vodisigʻa solib qadamni,
Malolat avjigʻa tortib alamni
Dedi Shorurgʻa: «K-ey yori hamdam,
Sanga hamdamliq oyini musallam.
Hamul vodiyu gardunsoy xoro
Ki, koʻrmish erdim oʻldi oshkoro.
Yaqinroq manga hamrah boʻlgʻil emdi,
Mening holimdin ogah boʻlgʻil emdi».
Hamul xayleki gʻavgʻo aylamishlar,
Qozargʻa tosh alolo aylamishlar.
Tilar ul sori yetgay joni mahjur,
Ravon mayl ayladi ul sori Shorur.
Yetishtilar ul ikki oshnovash,
Anga tegruki ul xayli jafokash
Guruhe erdi dardu dogʻ ichinda,
Arigʻ qozmoqqa shogʻil togʻ ichinda.
Aningdek xorani kesmakda ojiz
Ki, koʻrmay kimsa andoq ajz hargiz.
Iki yuz xorabur ilgida tesha,
Urub ul tesha tosh uzra hamesha.
Va lekin oʻyla qattiq erdi xoro
Ki, gar yuz tesha tegsa bemadoro.
Kesilmay bir naxudcha tosh chogʻliq,
Naxudcha demakim, xashxosh chogʻliq(1).
Iki yuz ustod uch yil qilib kin,
Zamone tinmayin urmoqta metin.
Qozilib ikki-uch yuz qori(2) xora,
Qolib oning koʻri ham nimkora.
Alar qon yigʻlabon mundogʻ anodin,
Vale sarkorlar tinmoy jafodin.
Nazar qildi chu ul holatgʻa Farhod,
gʻamin oʻldi Koʻrub ul nav’ bedod.
Kirib ul xayli mazlum ichra gʻamgin,
Hiloliy qoshlarigʻa gʻussadin chin.
Dedi: «K-ey men kibi xayli balokash,
Falakdin koʻnglungiz mendek mushavvash!
Bu mehnatkim chekarsiz rozin ayting,
Hamul anjom ila ogʻozin ayting
Ki, nevchundur bu ranju ibtilongiz,
Qachondindur falakdin bu balongizgʻ
Koʻrub sizni tutun boshimgʻa oshti,
Tutun nekim, ichimgʻa oʻt tutoshti».
Koʻrub ul xayl aning farrux jamolin,
Eshitib boʻyla ruhafzo maqolin.
Shukuhidin boʻlub hayronliq elga,
Maqolotida sargardonliq elga.
Oʻpub yer, dedilar ul xayli gʻamnok
Ki: Ey Ruhul-amindek(3) gavharing pok.
Yaqin ermas malaksen yo basharsen,
Xudo yoringki, bas oliy guharsen.
Malak xorijda gar koʻrmaydurur biz,
Seningdek xud bashar koʻrmaydurur biz.
Vujudung koʻrmasun gʻam ranju tobi,
Nekim soʻrdung budur oning javobi
Ki, bu kishvardakim rashki jinondur,
Bukun ismatranohe hukmrondur
Ki, Afridun sari borur nasabda,
Erur Jamsheddin ortuq hasabda.
Agarchi soya solmas boshigʻa toj,
Va lekin tojvarlardin olur boj.
Belin garchi kamar tormay kamohi,
Vale zarrin kamarlardur sirohi.
Bu yangligʻdurki fahm etting sifotin,
Mihinbonu debon davr ahli otin.
Bu kishvar ichra oʻttuz-qirq qoʻrgʻon,
Bori koʻk hisnidin(4) burjin oshurgʻon.
Aning hukmidadur bemehnatu ranj,
Toʻlo har yerda Qorun ganjidek ganj.
Tajammul xaylida imkondin ortuq,
Necha yil fikrat etsa ondin ortuq.
Jahondin xotiri ozodasi bor
Ki, bir gulchehra xoharzoda(5)si bor.
Harimi iffat ichra shoh ul ermish,
Sirehri ismat uzra moh ul ermish.
Ani ham vasf etardin bahramiz yoʻq,
Otin dogʻi tutargʻa zahramiz yoʻq.
Yuzin koʻrmaydur oning odamizod,
Magar bir necha gulrux sarvi ozod.
Kim oni koʻrsa gashtu sayr koʻrmas,
Ani koʻrgan kishini gʻayr koʻrmas.
Yuzi gul, kirpigi derlar tikandur,
Ne bor andoqki hargiz bor ekandur.
Mihinbonu koʻp aylab ehtiromin,
Yasabtur jon uyi ichra maqomin.
Yuzi birla qilur bazmini gulshan,
Aning birla koʻrar olamni ravshan.
Bu togʻekim aning vasfidadur tul
Ki, bordurbiz ani qozmoqqa mashgʻul.
Kelibdur bir boshi sharqi shamoyil,
Yana bir boshi gʻarbi sori moyil.
Oqar sharqisida bir chashma holi,
Suyi ul nav’kim hayvon ziloli.
Debon «Ayn ul-hayot»(6) ul chashmani xayl
Ki, oʻlgon ichsa aylar jon sari mayl.
Gahi ul hur bu sori qoʻyar gom,
Pari sarchashmada tutqondek orom.
Parilar birla aylab azmi ishrat,
Tuzarlar anda gohi bazmi ishrat.
Erur gʻarbida ul mahvash makoni
Ki, holo Armaniya derlar oni.
Yeridur nazhat ichra jannatoso,
Aning yonida togʻi charxfarso.
Erur bu nav’ ul mahvash xayoli
Ki, ul manzilda solgʻoy qasri oliy.
Muhayyo borcha rangu boʻyi oning,
Vale ustida yoʻqtur suyi oning.
Muhandislar nechukkim charxi sayyor,
Yugurtub chashma suyi sori tayyor.
Topibkim bir arigʻ qozilsa diljoʻ,
Yetar ul hur qasri oligʻa suv.
Vale ul chashma to bu qasri ofat,
Topibdur oʻn yigʻoch(7) chogʻliq masofat.
Bu jadvalkim chekibdurlar apoda,
Ariq qozmoq qilibdurlar ipoda.
Buyurmishlar bu xayli notavongʻa,
Balo togʻida jam’i xasta jongʻa
Ki, aylab chok metin birla xoro,
Ariq qilgʻoylar andoq oshkoro —
Kim, ul oriqqa har kim suv keturgay,
Suv ul ayvongʻacha turmay yugurgay.
Bu xoro tesha birla boʻlmas afgor,
Nechukkim tesha, metin aylamas kor.
Erur uch yilki jon tortib hamesha,
Usholmoy qolmadi metinu tesha.
Mashaqqatdin yigitni el qori der
Ki, qozilmish iki-uch yuz qori yer.
Bu yangligʻ birla umri Nuh torsoq,
Badanda koʻrrak ondin ruh torsoq.
Chu mehnatning hadu royoni yoʻqtur,
Tuganmaklik bu ish imkoni yoʻqtur.
Gahi faryodu afgʻoni chekarbiz,
Gah ish qilmoq uchun joni chekarbiz.
Emas bu tesha urmoq ishga darxurd,
Kecha-kunduz qoqarbiz ohani sard9.
Nechakim zohir etsak uzri ma’qul,
Alar ollinda ermas uzr maqbul.
Bu erdi holimizkim torti ta’vil,
Bu ham ijmol birla, yoʻqki, tafsil».
Chu kayfiyatni ma’lum etti Farhod,
Alar holligʻa koʻngli boʻldi noshod.
Dedi: «Bu necha mazlumi sitamkash,
Falak bedodidin boʻlgʻon alamkash
Ki, vayronligʻlarida yuz xalaldur,
Agar qilsam madad voqe’ mahaldur.
Hunarni asrabon netkumdur oxir,
Olib tufroqqamu ketkumdur oxirgʻ!»
Temurchidin tilab dam birla koʻra,
Beliga bogʻlabon charmin tanura10.
Dam uchin koʻragʻa chun mahkam etti,
Ravon toʻkti koʻmur, dogʻi dam etti.
Koʻmurni qildi chun axgar nekim bor,
Tilab metinu tesha harnekim bor.
Solib axgar aro borin qizitti,
Necha afzor qildi chun eritti.
Har oʻn-oʻn beshni bir metin qilib rust,
Yana ham onchani bir teshai chust.
Necha gurza, necha sunboda aylab,
Kamar qozmoq ishin omoda aylab.
Nihoniy borchagʻa andogʻ su berdi
Ki, Qorandin nihon oʻrganmish erdi11.
Taraddudgʻa solib oni bu ahvol,
Ulusni girdida hayrat qilib lol.
Savole aylay olmay kimsa bir soʻz,
Shukuhidin tikib bori anga koʻz.
Chu xoli ayladi afzordin el,
Ravon xoro kesarga bogʻladi bel.
Kirib oriqqa qozmoq ayladi mayl,
Qozoboshladi qumni oʻylakim sel.
Kesib har teshasi qilgʻoch xaroshi,
Falak rili yukidek rora toshi.
Chu metin zarbidin aylab siteza,
Qatiq xoroni aylab reza-reza.
Aningdek teshadin sekrib ushoq tosh
Ki, nozir bir yigʻochdin qochurub bosh.
Uchub yetkanda zarbi dasti oning
Ki borib oʻn yigʻoch farrasti oning12.
Hamul kun-oʻq daleri xorabur gov,
Muhayyo qildi xoro ichra bir nov
Ki, uch yil ikki yuz xorobur ustod,
Ola olmay ham oncha xoradin dod.
Hunar mundogʻ chu zohir ayladi koʻb,
Tushub ul togʻ aro el ichra oshub.
Boʻlub ham korgar, ham korfarmoy,
Mihinbonu qoshigʻa dashtraymoy
Ki, qilgʻaylar bu ishkim koʻrdilar naql,
Inonmas garchi oni koʻrmayin aql.
Ketur soqiy, manga ul la’li rangin
Ki, tushti gʻam yuki koʻnglumga sangin.
Aningdek mayki, chun ogʻzimgʻa yetkay,
Ichimda dardu gʻam toshin eritkay.

XXXI

Farhodning teshasi toshni pora-pora qilmogʻ bila togʻ bagʻrigʻa kov-kov solgʻon sadoni Shirin eshitgoni va quyosh togʻdin tulu’ qilgʻondek ul koʻhi balo sarvaqtigʻa yetgoni va aning metini lam’asining barqi munung xorodek koʻngliga asar etgoni va quyosh tufroqqa nur sochqondek ul xokiyga mehr zohir qilgʻoch, aning tufrogʻdogʻilardek oʻzidin ketgoni va umri quyoshi boshigʻa kelgach aning hayoti sham’i oʻchgʻoniga Shorurning sham’dek kuyub yigʻlab boshigʻa oʻt chiqorgʻoni va oʻlukni mahdgʻa solgʻondek ul quyosh oni tufrogʻdin koʻtarib bihisht oso manziligʻa olib borgʻoni

Xabar berguchi sarrofi guharrosh,
Bu yangligʻ ayladi naqdi xabar fosh
Ki, chun ul xaylni hayrat qilib dang,
Qilibon Armaniya sori ohang.
Boqib Farhodning kesgan toshigʻa,
Xabar yetkurdilar Bonu qoshigʻa
Ki, mundogʻ navjavone boʻldi raydo
Ki, boʻldi koʻrmokidin xalq shaydo.
Bu yangligʻ xora kesmak qildi bunyod
Ki, qilmoq mumkin ermas odamizod.
Jahon ahlidek ermas vaz’u tavri,
Bir andoq koʻrmagan aflok davri.
Malakvash odamidur koʻhmonand,
Kesakdur teshasigʻa koʻhrarkand.
Nekim koʻrganni kelganlar yako-yak,
Turub arz ettilar beshubhau shak.
Mihinbonu eshitgach hayrat etti,
Inonmay bir zamone fikrat etti.
Xabargʻa chun ayon boʻldi tavotur,
Ishondi, lek oni eltib tahayyur.
QOʻpub gulrux harimin qildi ma’vo.
Nechukkim ravzai jannatni Havvo(1).
Dedi: «K-ey bogʻi umrum sarvi nozi,
Harimi xilvatim sham’i Tirozi.
Koʻngul mehri uzoring birla xursand,
Soching har torigʻa jon rishtasi band.
Eshitkim, turfa roze kelturubmen,
Hadisi dilnavoze kelturubmen.
Seni Haq xoʻblardin qildi chun fard,
Erur bori ishing oʻzungga darxurd.
Arigʻ qozmoqnikim hukm aylamishsen,
Qatiq toshlarni qozsunlar demishsen.
Bu ham bir ish dururkim qilmamish xalq,
Muningdek ish qilurni bilmamish xalq.
Agarchi sa’b edi boshtin-ayogʻi,
Qazo sahl etkon ermish oni dogʻi.
Birov, derlarki, raydo boʻlgʻon ermish,
Qiyomat oshkoro boʻlgʻon ermish».
Eshitgandek ani tavru shiorin,
Eshitturdi Pari raykargʻa borin.
Ki uch yilda ne ish butmish sarosar,
Oʻzi bir kunda qilmishdur barobar.
Mihinbonu chu bu roz etti ifsho,
Parivash ayladi mayli tamosho.
Dedi: «Ul yon janibat(2) surgulukdur,
Bu ish gar voqe’ oʻlsa koʻrgulukdur.
gʻanimatdur ani koʻrmak kishiga,
Tamosho aylamak qilgʻon ishiga.
Erur alhaq ajoyib mehmone
Ki, Tengri bizga yetkurmishdur oni.
Bu qushkim mubtaloyi dom oʻlubtur,
Bu gulshanda anga orom oʻlubtur.
Balo ichra farogʻi birla kelmish,
Tuzoqqa oʻz ayogʻi birla kelmish.
Zaruratdur anga qilmoq rioyat
Kim, ul bizga keraklikdur bagʻoyat.
Arigʻkim muzdigʻa yuz ganj berdim,
Suyi kelmay ilik ondin yub erdim(3).
Bihamdillahki, Haq yetkurdi komim
Ki, mundoq kimsa boʻldi saydi domim».
Tilatti noʻshlab ta’jil ila ot,
Ravon boʻldi Mihinbonu dagʻi bot.
Sumanbar xizmatida toʻrt yuz qiz
Ki, otlanmas edi hargiz bularsiz.
Bor erdi bodroyi rangi gulgun,
Qolib andin yururda xingi gardun.
Anga pokib hamisha ul Parivash,
Boʻlub ul devraykar ham Parikash(4).
Oʻzi gulrangu gul monand zoti,
Boʻlub Gulgun(5) xaloyiq ichra oti.
Jahon bogʻida yoʻq ul bodrodek,
Boʻlub gul bargin elturga sabodek(6).
Keturdilar bu xingi(7) bodraymoy,
Ravon mindi shafaq gulguniga oy.
Xiromon boʻldi ul yon sarvi ozod,
Rikobida hamul xayli Parizod.
Surub ul sori xushvaqtu tarabnok
Ki, Farhod aylar erdi xorani chok.
Mihinbonu dogʻi hamrahligʻ aylab,
Sumanbar holidin ogahligʻ aylab.
Keyindin qavm ila xayli shitobon,
Qilib har soridin qat’i biyobon.
Parivash devzodin surdi chun tez,
Gul uzra sarsar oʻldi shabnamangez.
Yetishti raxsh uza ul nav’ cholok
Ki, gardun tavsanida mehri aflok.
Tushub har yon musalsal zulfi bandi(8),
Boʻlurgʻa xoraafkanlar kamandi.
Kamand oʻlmayki, ikki shomi dayjur,
Apoda farq etib bir xatti kofur.
Boʻlub me’jarda ul mushki siyahtob,
Qaro shomiki yorqay oni mahtob.
Yuzi atrofida durri laoli,
Quyosh davrida axtarlar misoli.
Ne durkim sekretib bu charxi gardon,
Quyoshning chashmasidin qatra har yon.
Iki qoshi hiloli fitnaangez,
Yozilgʻon koʻp ul oy boshida xunrez.
Mudom aylarga qon toʻkmak kengoshi,
Boʻlub ikkisining rayvasta boshi.
Bu xunrez ittifoqigʻa qilib jahd,
Yuzidin mushaf ochib qilgʻoli ahd.
Koʻzi islom eliga topibon dast,
Yotib mushaf yuziga kofiri mast.
Boʻlub sihhat olurda goh ranjur,
Boʻlub gah ayni usruklukta maxmur.
Koʻzi behol xoboludliqdin,
Labi maygun sharoboludliqdin.
Ne ikki anbaroso zulf vah-vah,
Ne ikki jonfizo lab, Alloh-Alloh.
Shakardek lab, vale yoʻq tuz kam anda,
Tuzekim qandi olam-olam anda.
Bu yangligʻ qand ila tuz kimsa bilmay
Kim, ul hayvon suyi ichra ezilmay.
Savodi xoli oʻgʻriliqqa monand,
Kelib kunduz kuni eltur uchun qand.
Olib shirinliq, ammo avd etar dam,
Ayogʻlari boʻlub shakkarda mahkam.
Oʻgʻurlarda tuzu shakkar nihoni,
Shakar tutmish va yo tuz tutmish oni.
Yengi gulzorida koʻp rang ila boʻ,
Labi ayn ul-hayotidin ichib suv.
Ravonrarvar yuzining toza vardi
Ki, hayvon chashmasidur obxoʻrdi.
Ogʻiz ustida burni turfa timsol,
Tutub yonida manzil hinduyi xol.
Qoʻyub ul hinduyi tojir sifoti,
Shakar tungida(9) Hinduston naboti.
Naboti Hind yoʻqkim, gʻunchai gul,
Qilib devona Aqli Kullni bilkul.
Kumushdek rangi nasrinfomi oning,
Kumushdin gʻunchadek andomi oning.
Boʻlub har kirriki bir noʻgi xoma,
Qorortib qatl uchun yozmoqqa noma.
Varaq aylab anga lavhi uzorin,
Qorortib olam ahli roʻzgorin.
Qadi ozoda jannat savsanidek,
Yuzi gul, lek oʻzi gul xirmanidek.
Harorat otashin la’lidin oshib,
Hamul gul xirmanigʻa oʻt tutoshib.
Sharar qilgʻoch ul oʻtdin mayli aflok,
Quyosh boshdin-ayogʻin oʻrtabon pok,
Zaqan davrida andoq xatti mavhum
Ki, qilgʻay oni solim savq ma’lum.
Nechukkim mehr yonida hiloli,
Koʻrunur yo koʻrunmasdin xayoli.
Bu davrikim ani tasvir etib vahm,
Ogʻizni nuqtasi taqdir etib vahm.
Quloqda durri nobi gavhari ham,
Qamar davrida Zuhra, Mushtari ham.
Qadu oraz bila shamshodu gulfom,
Ne shamshodu ne gul, sarvi gulandom.
Qadi ruh ofati chobukluk ichra.
Beli jon rishtasi nozukluk ichra.
Boʻyu jismin deyolmon quchqu yangligʻ,
Paridek chustluqdin uchqu yangligʻ.
Labidin jon tomib bisyor-bisyor,
Soʻzidan shahd oqib xirvor-xirvor.
Labidin tomibu oqib latofat,
Yuzidin oqibu tomib malohat.
Boʻyida hullalardin ruh olib qut,
Vale alvonidin yuz aql mabhut.
Qilib kirrik oʻqidin tiyrboron,
Nechukkim togʻ aro abri bahoron.
Labining har soʻzi yuz jongʻa ofat,
Sochi har tori ming imongʻa ofat.
Bu yangligʻ qotiloso kelsa koʻzga
Yoʻq ish oh urmoqu oʻlmoqdin oʻzga.
Yururda raxshi aylab togʻni rast,
Oʻzi ot uzra jomi husnidin mast.
Falak raxshida mehri xovaridek,
Ne raxshu mehr, dev uzra Paridek.
Qayonkim tavsanin aylab ravona,
Yiroqtin alhazar aylab zamona.
Bu yangligʻ surdi xopokoʻb tavsan,
Anga tegruki erdi xoraafkan.
Biyikrak chiqtiyu har sori boqti,
Zamin birla zamonni oʻtqa yoqti.
Ne koʻrdigʻ Xora ichra xorakove,
Qozib xopoda metin birla nove.
Dema nove, ne nove qaysi xoro,
Boʻlurcha oʻn tegirmon suvgʻa majro.
Qilib xorogʻa barnoye siteza,
Urub zarb aylar erdi reza-reza.
Ne barnozod(10), sarvi boʻstoni,
Koʻrub davrondin osibi xazoni.
Shukuhidin boʻlub xoro haroson,
QOʻpub metinining ollidin oson.
Muqavvas qoshida chin, ogʻzida band,
Qadin gʻam togʻi aylab qavs monand.
Biyikrak haykali ahli zamondin,
Fuzunroq shavkati rili damondin.
Boshida tojvarlik farri raydo,
Yuzida saltanat nuri huvaydo.
Ayogʻigʻa sinib xori mazallat,
Boshini sindurub sangi mashaqqat.
Jabinida muhabbat dardi zohir,
Uzori uzra gʻurbat gardi zohir.
Tanida benavoligʻdin asarlar,
Yuzida oshnoligʻdin xabarlar.
Qoʻlida teshaye, yoʻq teshakim, gurz,
Boʻlub tufroq aning zarbidin Alburz.
Koʻrub Shirinni hayrat lol qildi,
Taajjub bir yoʻli behol qildi.
Koʻrungach koʻzga mundoq chehri oning,
Ichiga soldi shoʻrish mehri oning.
Gahe ashki yugurdi shiddatidin,
Gahe koʻngli buzuldi mehnatidin.
Ochilmasdin burunroq rardai roz,
Yaqinroq surdiyu soʻz qildi ogʻoz.
Labi la’lini gavharrosh qildi,
Bu yangligʻ nukta durrin fosh qildi
Ki: «Yey nodir yigit ofoq ichinda,
Yagona charxi nili toq ichinda.
Ayon holingda koʻr-koʻp bulajabliq
Ajabdin ham ajab ranju taabliq.
Ne sen oʻxshab jahonda bir kishiga,
Ne qilgʻon ishing oʻxshar el ishiga.
Bu ishkim, biz demay bunyod etibsen,
Bagʻoyat koʻnglumizni shod etibsen.
Boʻlur erduk husuli ichra ojiz,
Hunar ermas, qoʻlung koʻrguzdi mu’jiz.
Agar yuz qarn uzroyin boʻloli,
Netib bir kunchilik uzring qoʻloli.
Ishing uzrida yuz bizdek oʻtongay,
Ne bizdin, Tengridin ollinggʻa yongʻay».
Tilatti bir tabaq birla javohir,
Dedi: «Muzdung emas, ey ishda mohir!»
Qoʻlub uzr ul tabaq boshini ochti,
Javohirni aning boshigʻa sochti.
Parivash bu fasohat birla maftun,
Oʻzidin bexabar Farhodi majnun.
Yiqib jismini anfosi shitobi,
Teshib koʻksini koʻngli iztirobi.
Tani titratmadin orom tormay,
Bu beoromliq anjom tormay.
Dedi: «Jonrarvar anfosingdin oʻldum,
Unungdin, umr ranjidin qutuldum.
Ne anglaykim, qayu mahroʻ ekansen,
Ichim qon aylagan senmu ekansengʻ
Meni gʻurbat aro bechora etkan,
Diyoru mulkdin ovora etkan.
Chiqib jonim unungdin boʻlgʻoch ogoh,
Yuzungni koʻrmay oʻldum oh, yuz oh!»
Aningdek oh toʻfonin chiqordi
Ki, mahvashning niqobi yelga bordi.
Koʻrungach ul jamoli olamoro,
Aning matlubi boʻldi oshkoro.
Hamul erdiki maftun boʻlmish erdi,
Koʻrub koʻzguda majnun boʻlmish erdi.
Birovkim aks koʻrgach hushi ketsa,
Oʻzin koʻrgach ne tong, jon tarkin etsa.
Birovkim boʻlsa mayning zikridin mast,
Ne tong, ichkanda boʻlsa yer uza rast.
Chu Farhod ul Pari erkonni bildi,
Chekib oʻtluq figʻon andoq yiqildi
Kim, ul holatda Shirin koʻrgach oni,
Kimon qildi magarkim chiqti joni.
Aningdek chekti ohi otasholud
Ki, oyni abr aro yoshurdi ul dud.
Chu ul sham’i vafoda qolmadi nur,
Yetib rarvonadek boshigʻa Shorur.
Boshin qoʻynigʻa oldi yigʻlabon zor
Ki: «Yey yoʻq qismating juz ranju ozor!
Bas ermas erdi gʻurbat dardu dogʻi
Ki, oʻchti bejihat umrung charogʻi.
Vafo yoʻlida ul manzilgʻa yetting
Ki, bir koʻrmak bila jon tarkin etting.
Kamolu fazlu oyiningdin afsus,
Hayovu aqlu tamkiningdin afsus.
Zamiru ra’yi pokingdin darigʻo,
Figʻoni dardnokingdin darigʻo.
Qoʻlungdin hayfu shastingdin dogʻi hayf,
Shukuhu zoʻrdastingdin dogʻi hayf.
Qani farru shukuhu zoʻrdasting,
Tavonoligʻ aro yuz ming shikasting.
Bashar xaylida sen boʻlmay malakson,
Nedin boʻlmas bori yer birla yakson.
Ne shah boshigʻa afsar erding ekin,
Qayu afsargʻa gavhar erding ekin.
Ne kishvar tushti erkin motaminggʻa,
Qayu el qoldilar erkin gʻaminggʻa.
Ne Xoqon soʻgung ichra qoldi, oyo,
Qayu iqlim eli qoʻzgʻoldi, oyo.
Chekib ranjing manga gʻam boʻldi rodosh
Ki, hargiz koʻrmagay erdim seni kosh!»
Debon Shorur bu yangligʻ fasona,
Sumanbar aylabon ashkin ravona.
Chu bu oshubigʻa yuzlandi taskin,
Ani chorlab Mihinbonu va Shirin.
SOʻpub Farhod holidin hikoyat,
Ul aylab bilgan ahvolin rivoyat.
Debon ul zor, Shirin zor yigʻlab,
Mihinbonu dogʻi bisyor yigʻlab.
Ani mahd ichra solib xusravoyin,
Yonib oʻrdularigʻa zoru gʻamgin.
Olib egniga mahdin nozaninlar,
Yurub ollida giryon mahjabinlar.
Solib bir borgah kunjida taxte,
Toʻshab ul taxt uza shohona raxte.
Ani taxt uzra qoʻydilar chekib oh,
Ne ul eldin, ne oʻz holidin ogoh.
Ketur, soqiy, sharobi bexudona
Ki, bexudluq bila boʻldum fasona.
Ajab behush oʻlubmen ishq aro bil,
Meni bir jom ila behushroq qil.
Avvalgi
I- qism