OʻzLib elektron kutubxonasi
Бош Сахифа Асарлар Бўлимлар Муаллифлар
Bosh Sahifa Asarlar Boʻlimlar Mualliflar
 
Асарга баҳо беринг


Асарни сақлаб олиш

Асарни ePub форматида сақлаб олиш (iBooks ва Kindle каби ereader'ларда ўқиш учун) Асарни PDF форматида сақлаб олиш Асарни OpenDocument (ODT/ODF) форматида сақлаб олиш Асарни ZIM форматида сақлаб олиш (Kiwik каби e-reader'ларда ўқиш учун) Icon book grey.gif

Асар тафсиллари
МуаллифНаби Жалолиддин
Асар номиТупроқ (ҳикоя)
ТуркумларКутубхона
Xалқлар
   - Ўзбек/мустақиллик адабиёти
Бўлимлар
   - Сараланмаган
Муаллифлар
   - Наби Жалолиддин
Услуб
   - Наср
Шакл
   - Ҳикоялар
Ёзув
   - Кирил
ТилЎзб
Ҳажм38KB
БезатишUzgen (admin@kutubxona.com)
Қўшилган2010/06/20
Манбаhttp://www.ziyouz.com/index...


iPad асбоблари
Bu asarni ePub versiyani saqlab olish


Мазмун
Бу асар Ўзбек электрон кутубхонасида («OʻzLib»да) жойлашган. OʻzLib — нотижорат лойиҳаси. Бу сайтда жойлашган барча китоблар текин ўқиб чиқиш учун мўлжалланган. Ушбу китобдан фақатгина шахсий мутолаа мақсадида фойдаланиш мумкин. Тижорий мақсадларда фойдаланиш (сотиш, кўпайтириш, тарқатиш) қонунан тақиқланади.



Logo.png





Тупроқ (ҳикоя)
Наби Жалолиддин

Пешиндан сўнг дўкондаги юмушларни катта ўғли ва шогирдларига қолдириб, уйига қайтди. Аслида уйда мўлжаллаб қўйган зарур иши ҳам йўқ эдику-я, лекин негадир кўнгли шуни ихтиёр этди. Эҳтимол бироз дам олгиси келдими...

Ҳали поябзалини ечмасидан муслимагина хотини беозор сўзланди:
— Сиз кўнгилчанлик қилиб индамовдингиз, чек(янги берилган томорқа)даги нариги қўшнимиз еримиздан бир метр қўшволиб, уй солувди. Энди беригисиям ашна қилиб бетўн қуйиб қўйибди...

У тўхтаб хотинига ўгирилди:
— Қўйсангчи-эй, онаси, жа унчаликмасдир, — деди, хотини тўғри гапираётганини билиб турганидан кўнгли хижил тортиб.
— Ишонмасайиз, ўтиб бир кўринг: — Мол аччиғи — жон аччиғи бўлганидан беозоргина аёлининг ҳам овозида хиёл зарда сезилди.
— Майли, ўтсам ўтай! — дея аёлининг зардасини сезмаганликка олди-да, салмоқли қадамлар билан ҳовлининг этаги томон юрди.

Ҳовлининг адоғида каттакон зовур бор эди. Унинг устига эски тахтадан омонат кўприк ясаб қўйилган. Зовурнинг нарёғидаги бир неча гектар ерни одамларга томорқа қилиб бўлиб берилганди.

Унинг ҳам икки ўғли бўлганидан, ақлли кишиларнинг маслаҳати билан аллазамонда хўжалик раисининг номига ер сўраб, ариза бериб қўйганди. Яхши қилган экан, шу баҳона ерли бўлиб қолди. Бунинг устига омади чопиб, чек шундоққина уйига яқин жойдан тегди. Ҳар ҳолда тез-тез хабар олиб туради. Қуруқ ернинг нимасига кўз-қулоқ бўлади дерсиз. Йўқ, ер ҳозир қуруқ эмас, мол-ҳол учун маккажўхори экиб қўйган. Бир ёнига уй қуриш учун кўтарма қилиб, қўшниларга соя солмайдиган томонига қатор терак ўтқазган.

Янги чекдаги чап ён қўшниси анча эски савдогарнинг ўғли. Отаси «бақувват» бўлганидан бир йилдаёқ уйни тиккалаб, ўғлини олиб чиқиб қўйди. Ўнг қўшниси эса ўқитувчи. У ҳам бир неча йилдан буён уй қуришга уринмаётган эди. Шунақа, ҳозирги замонда тирикчиликдан орттириб уй қуриш осонми? Ахир бу ҳам туппа-тузук ҳунарманд бўла туриб, катта ўғли вояга етиб қолганига қарамай, уйга орттиролмаяпти-ку. Кичиги ҳам шаҳарда литсейда ўқияпти — ўн олтига кирди. Бўлмаса, ҳунари жуда унақа касод ҳам эмас, дўкондаги ишлари бинойидек юриб турибди. Аслида-ку, яхшиям ота-бобосидан мерос ўлмайдиган шу ҳунари бор, шукронадан толмайди. Ахир не оғир кунлар ўтмади юрт бошидан. Мана, энди-энди уй қуришлар, тўй-томошалар аста-секин кўпаймоқда. Ажабмас, унинг ҳам топганига барака бериб...

У омонат кўприкдан ўтиб, бир нафас тўхталди-да, атрофга назар солди. Ҳа, яқин-яқинларда ҳам бу ерда янги уйлар қарийб йўқ эди. Энди эса яккам-дуккам бўлса-да қаторасига уйлар кўзга ташланади. «Мусулмончилик аста-секин», деганлари шу-да, хаёлидан ўтди унинг. Ўнгга қайрилиб, зовур бўйлаб юраркан, сувга қармоқ солиб ўтирган болага кўзи тушди. Ишқибозлик-да, қаранг, эринмай қармоғига термулиб ўтирибди, ёнидан одам ўтганини сезмадиям шекилли. Тавба, шу зовурда балиқ бормикин-а? Ҳалиги, чавақ-мавақлар бўлса керак-да.

Ўз кўчасига бурилди. Аслида бу номигагина кўча эди, ўйдим-чуқур, четларини ўт-ўлан босган, баъзи жойларида эса ёнбошдаги ариқчадан сув тошиб, кўлмаклар ҳосил бўлган. Ана, уч-тўртта турфа ранг товуқлар тимирскиланиб, нималарнидир чўқилаб юрибди. У ҳали ўз томорқаси рўпарасига етмаёқ ўнг қўшнисининг янги қуйилган бетўн пойдеворига кўзи тушиб, хотинининг гапи рост эканлигига ишона бошлади. Уч-тўрт кун буёғида чекига ўтмаганди, дарров улгуришибди-да. Ўз кўтармаси устида туриб, қўшнисининг ҳали тиргак-тахталари ҳам олинмаган бетўн-пойдеворига тикилди. Чиндан ҳам у томонга ярим метрдан ортиқроқ ўтказиб қўйибди. Унинг бағрида аламга қоришиқ изтироб пайдо бўлди. Юзингда кўзинг борми, демабди-я, тағин ўқиган одам-домла! Сўнг деворлари чиройли оқланган, деразалари бўялган сўл қўшнисининг уйи томонга ўгирилди. Аввал буниси бир метр ерини «уриб« олганди. Индамади, ҳатто писанда ҳам қилмади. Инсоф бериб қолар, ахир ўғлимга қўшни бўлади, деди, қўшнига озор бериш — яхшимас. Кейин-кейин озгина ер билан бирон жойим камайиб қолармиди, деб қўя қолди. Бировнинг еридан бир метрни "уриб" олган қўшни эса пинагини ҳам бузмади. Энди буниси юзсизлик қилибди. Унинг чинакамига жаҳли чиқа бошлади. Кетма-кет истиғфор айтиб, думбул солиб қолган маккажўхориларининг атрофини айландию теракларини кўздан кечирди. »Тавба, бу ўзбек деганлари ерга тўярмикан-а?! — ўйларди у асаблари қақшаб. — Қачон қарама, ер талашади, ер ўғирлайди. Ахир ҳаммамиз бир қулоч ерга бориб, тупроққа қоришиб кетамиз-ку. Ё одам боласи тупроқдан яралиб, охир-оқибат тупроққа аралашиб кетиши рост бўлганлиги учун ҳам шу қадар унга боғланиб қолганмикин-а? Айниқса, бизнинг ўзбеклар. Эҳҳе-э, бу тупроқ!.. Манови қўшнилари тупроқ, она тупроқ не эканлигини билишармикин?!..» Шу пайт беш йил бурун қазо қилган раҳматли отаси ёдига тушди. Отаси ҳам оддий косиб эди. Бироқ диний ва дунёвий илмлардан бохабар, тақволи одам эди. Умуман унинг ота-боболари оддий косиб ўтган бўлсалар-да, шўро замонида ҳам, ундан авваллари ҳам иймонларига асло хиёнат қилмаганлар.

Ўшанда (шўро замонида) у Алихонтўра Соғунийнинг «Туркистон қайғуси» китобининг арабий имлода битилган қўлёзмасини ўқиб ўтирарди. Отаси буни кўриб, ўғлини алқаган ва Ватан ҳақидаги, она тупроқ ҳақидаги ажиб бир воқеани айтиб берган эди.
— Аср бошидаги очарчилик йиллари экан. Косибларнинг ҳам бозори касодга учраган. Бир ёғи оқпошшонинг зулми кучайиб, «мардикор олди« сиёсатини бошлаб юборади. Раҳматли қиблагоҳим ҳам ёш бўлишига қарамай, "хатга" тушиб қолади. Ўшанда энам (отамнинг онаси) раҳматли бир халтачага ҳовлимиздаги тупроқдан солиб, отамнинг бўйнига тумор қилиб осиб қўяди. »Киндик қонинг тўкилган тупроқ омон сақлайди, ҳам юртингга тортиб туради», дейди йиғлаб. Шундай қилиб, отам Ўрусияга жўнаб кетади. Кейинги воқеаларни отам ўша ёқлардан омон қайтиб, биз туғилиб, гап тушунадиган бўлганимиздан сўнг айтиб берган.

Хуллас, қиблагоҳим ўрмон кесиб юриб, қиш чилласида бепоён ўрмон ичида ёлғиз ўзи қолиб кетибди. Қор дегани одамнинг тиззасидан келаркан. Совуққа эса тоқат қилиб бўлмаскан. Қорни оч, егани ҳеч вақо йўқ. Бечора ўрмон четини излаб ўзини ҳар ёққа урибди ва ҳолдан тойиб йиқилиб қолибди. Шу пайт кўксига беозор ботиб турган нарса — тупроқли тумори ёдига тушибди. Увишиб қолган қўлини бир амаллаб қўйнига тиқиб, халтачани олибди. Тана тафтидан иссиқ ҳолга келган тупроқдан бир чимдим олиб, оғзига ташлабди. Отам раҳматли ўшанда кўзларида ёш билан «Тупроқни чайнарканман, жонивор ҳечам ғичирламади. Шунақаям мазали туюлдики, гўё эндигина тандирдан узилган ноннинг таъми келарди...» деганди.

Отаси ҳам ўз ҳикоясининг шу жойига келганда беихтиёр йиғлаб юборди-да, бир муддат гапиролмай қолди.
— Отам бечора тупроқни узоқ чайнабди. Чайнаган сайин танасига иссиқлик югуриб, ўзида қувват сезаверибди. Кейин тупроқни ютиш учун қор ебди. Шундай қилиб, ҳар тўхтаганида бир чимдим тупроқни ямлай-ямлай, одамлар яшайдиган ерга етиб, омон қолган экан. — Отаси сўздан тўхтаб, бир пас ўйга толди, сўнг билинар-билинмас хўрсинди-да, гўё ўзига гапираётгандай деди: — Энди эса ҳаммаси айниб кетди!..

Ўшанда отасининг нима демоқчи эканлигини тушунмади. У она тупроғини ея оладиган одамлар қолмади, демоқчи бўлдими ёки тупроқ айниб, еб бўлмайдиган аҳволга келди, дедими — билолмади.
— Она Ватанини, она тупроғини яхши кўрган одам бунақа китобларни ўқиб туриши керак, — деди кейин. — Фақат эҳтиёт бўл, замон нозик. — Отаси яна бир хўрсинди, энди армонли хўрсинди. У кишининг армонини эса йиллар ўтгач, тушунди — бу юрт, миллат қайғуси экан.

Маккажўхорилар сувсаб қолибди, эртага суғормаса бўлмас. У ортига қайтиб, қўшнисининг янги қўйилган бетўн пойдевори ёнидан ўтаркан, афсус билан бошини чайқади. Ҳай, майли, Оллоҳ дилига солиб, инсофга келиб қолар, дея ўйлади ўзига-ўзи таскин бериб.

Аср намозига ҳозирланаётганда хотини ёдига солди:
— Эртага ўғлимизи мактабида ота-оналар мажлиси бор-а, эсиздами?

Ҳа, дарвоқе, эртага кичик ўғли ўқийдиган литсейда мажлис бўлиши керак эди. Яхшиям эркакларнинг бахтига аёллар бор — бир нималарни ёдга солиб туришади. Бўлмаса эсларини йўқотиб қўйишлари ҳеч гапмас.

Буларнинг авлодида биров бунақа замонавий ўқишларда ўқимаган. Шу кичик ўғли астойдил бўлиб қолди-да. Мактабда яхши ўқиди, инглиз тилини ҳам қойиллатади, ҳам буёқда диний илмлардан, арабий тилдан ҳам бохабар. Тўққизинчини битирдию шаҳардаги академик литсейга кираман, деб туриб олди. Болам, унақа ўқишларга пул бериб кирилса керак, менинг ортиқча пулим йўқ, дея қайтармоқчи бўлди, кўнмади. Қуръон ўргатган домласининг ўша литсейда таниши бор экан, гаплашибди. Ўзбеклар ҳам дунёга чиқсин, чиққандаям зўр бўлиб чиқсин, сен албатта ўқишинг керак, дебди. Барака топсин, мана ўша одам баҳона боласи ўқишга кириб қолди.

Мажлис айтилган вақтдан кечроқ бошланди — ота-оналардан тағин келиб қолишар, дейишди. Чунки ўша пайтгача ҳам кутилганларнинг ярмидан кўпроғи келдилар, холос. Бир хонада жам бўлдилар. Ота-оналарнинг орасида ҳижобдагилардан тортиб шим ва алламбало кийимларни кийган аёлларгача ҳамда махси-калишлию бўйинбоғли эркакларгача бор эди. Мажлисни гуруҳ раҳбари — ёшгина йигит очди. У салом-аликдан сўнг энг аввало болаларнинг баҳоларини ўқиб берди, гуруҳдаги ўрни, хулқи ҳақида гапириб ўтди. Бир боланинг номи тилга олинганда, нариги четдаги қаторда ўтирган, ихчам рўмоли остидан жингалак сочлари чиқиб турган аёл бидиллади.
— Хулқи қанақа, хулқи?
— Хулқи яхши, аммо... — домла бир тўхталиб, жилмайди: — Кўпчилик ўқитувчилар ўғлингизни кўп гапиради дейишади.
— Уйдаям шунақа, — деди аёл домланинг гапига парво ҳам қилмай. — Ҳамма нарсага қизиқади-да. Омма-лекин ўқиши яхши-а?
— Яхши-яхши.

Аёл яна нимадир демоқчи бўлувди, домла гап бошлаб юборди.

Боласи ўзига ўхшаркан-да, хаёл қилди у хиёл жилмайиб, аёлнинг ҳаракатларидан сергаплигини сезиб. Мана, ниҳоят ўғлининг номи тилга олинди — юраги «шиғ» этиб кетди. Нима деркин? Худога шукр, ҳамма баҳоси беш, гуруҳда биринчи ўринда экан. Ҳатто инглиз тилидан бошқа болаларга ёрдам ҳам бераркан. Унинг вужуди эриди, бу гаплар бирам хуш ёқдики.
— Аммо намоз ўқиркан, — деди домла гўё ўта хавфли ва сирли бир гапни айтаётгандай овозда. — Шунга...

Вужудидаги ҳалиги ҳузур таққа тўхтадию чўчиб тушди. Нима десин? Бизнинг уйда ҳамма намоз ўқийди десинми? Унда ваҳҳобийга чиқариб қўйишса-чи? Шундоғам ҳамма унга тикилиб турибди. Ваҳҳобийларни ўлгудай ёмон кўришини, улар туфайли динимизга катта путур етганлигини буларга қандай тушунтиради. Тушунтирмаса-чи? Ахир ҳамма мусулмонлар ҳам унақа эмас-ку?.. Ана, домла унга ҳамон савол назари билан қараб турибди. Ўғлига зиён етмаса бўлди.
— Бўпти, намоз ўқимайди, айтаман, — деб юборди беихтиёр. Дейишга деди-ю, кўксида бир нарса қалқиб кетди. Ахир ёлғон гапирди-ку. У-ку, ўлиб қолса ўғлига бунақа буйруқ бермайди-я, агар берса ҳам ўғли намоздан ҳеч қачон воз кечмайди, буни аниқ билади.
— Йў-ўқ, у замонлар ўтиб кетган, ака, — деди домла мубҳам оҳангда. — Майли, ўқийверсин. Фақат эрталаб-кечқурун ўқиса бўлар.
— Хўп, айтаман, — деди у шошиб.

Гуруҳ раҳбаридан кейин факултет декани сўз олди. У литсейнинг тартиб-қоидалари, ўқитиш ишлари ҳақида анча гапирди.
— Менда бир гап бор, — деб қолди декан гапини тугатар-тугатмас, унинг ортида ястаниб ўтирган оқ-сариқдан келган, пешонасида сочи сийрак одам ўрнидан ҳам қўзғалмай.
— Марҳамат, — деди тик турган декан унинг ялпайиб ўтирганига парво қилмасликка уриниб. Аслида ҳали биронта одам тик туриб гапирмаганди.
— Компютер хонасида шуғулланиш ограниченний экан. Менинг ўғлим компютерда ишлашни яхши кўради. Менимча, компютер хонасини доим откритий қилиш керак.
— Сиз айтган ишни қилишга бизнинг имкониятимиз йўқ. Чунки ўнта компютеримиз бор, холос. Шунинг учун барча гуруҳлар белгиланган муддатда у ерга киришади.
— Яна бир гап, — деди ҳалиги одам бамайлихотир. — Қайсидир домла китоби йўқ болларга папаряд двойка қўйиб чиқибди.
— Бу бўлиши мумкин эмас, — деди декан қатъий. — Масалан, мен тарихдан дарс бераман. Бироқ қарийб тўқсон фоиз болада китоб йўқ. Қимматлик қиляпти шекилли-да.
— Аши китобни тополмаяппиз-да, — гапга қўшилди бояги жингалак сочли аёл. — Ўзийз топиб берсайиз пулини берардик.
— Мен топиб беришга ваъда беролмайман-у, аммо янги шаҳардаги китоб дўконида бу китобни кўрдим.
— Номи нимайди? — аёл қоғоз олиб, ҳафсала билан ёзишга тушди.

Декандан сўнг директорнинг маънавий-маърифий ишлар бўйича ўринбосари бўлмиш аёл гапирди. У ётоқхоналарга ҳам масъул экан. Аммо директор ўринбосари сўзини жуда қисқа қилди. Шу пайт ўрта қаторда ўтирган, бошига дўппи, оёғига махси-калиш кийган у тенги одам сўз сўраб, қўл кўтарди. Рухсат бўлгач, ўрнидан туриб, деди:
— Мен мажлисгача қизим минан бирга ётоқхонасини айланиб чиқдим. Билсам, санузеллар ишламас экан. Қизлар кечаси литсейнинг ҳов чеккасига боришар экан. Кечирасизлару, биз сизларга қизларимизни ишониб топшириб қўйганмиз...

У санузел деганини аввалига тушунмади — радио-падиомикин, деб ўйлади. Кейинроқ гапнинг пайновидан билдики, сўз ҳожатхона ҳақида кетаётган экан. Тавба, одоб, шарму ҳаё билан гапириш учун ҳам ўрис тили керак экан-да, а. Ахир шуни ўзбекча айтса ҳам бўлади-ку! Боринг, ана, ҳожатхона дейиш қўпол туюлса, «ҳовли«, "ҳаложой" ёки "таҳоратхона" деса ҳам бўлар. Майли, ҳар ҳолда андишали одам экан, аммо тилни ҳам... Бир куни дўконига келган ҳожатмандлардан бири бунинг бутунлай тескарисини айтган эди: эмишки, шаҳарлардаги бир-бири билан зино қилмоқчи бўлган эркагу аёллар аввало оз-моз ичимлик ичарканлар ва сўнгра ўрисча гапира бошларкан-да, ўз муддаоларига ҳам ўрис тилида »шартнома» тузарканлар. Яъни бузуқлик йўлидаги бузуқ гапларни ўзбек тилида айтолмас эканлар. Ана, энди бу жумбоқнинг тагига етиб кўринг-чи!..

Хуллас, директор ўринбосари «санузел»ларни ишлатиб қўйишга ваъда берди.

Миқтидан келган инглиз тили ўқитувчиси сўз олганида, мажлис аҳли жонланди. Ота-оналар куйиб-пишиб саволлар ёғдира бошладиларки, гўё ўз фарзандларининг тақдири айнан шу тилни билиш ёки билмасликларига боғлиқдек эди.
— Инглиз тили китоби намунча қиммат? — деди аёллардан бири.
— Бу дарсликлар ўзбек тилидаям чиқадими? — сўради яна кимдир.

Олдинроқда ўтирган, юз-кўзи ва талаффузидан ўрис ёки татарга ўхшаган аёл ийманибгина деди:
— Мининг қизим ўрисча ўқиган. Но ўзбекча ўрганаман деб қизиқади. Ну как?

Гуруҳ раҳбари билан инглиз тили ўқитувчиси бир-бирларига бирров қараб олишганидан, улар бу аёлнинг қизини жуда яхши танишларини англаш мумкин эди. Саволга эса гуруҳ раҳбари жавоб қилди:
— Қизингизнинг ҳаракати яхши, анча-мунча ўзбеклардан тузук гапиради, — дея жилмайди домла.
— Раҳмат, — деб қўйди аёл оҳиста.
— Инглиз тилидан қўшимча ўқишларни кўпайтирса бўлмайдими? — сўради ўғли кўп гапирадиган жингалак сочли аёл.
— Ҳафтада икки кун тўгарагим бор, — деди инглиз тили ўқитувчиси. — Агар қўшимча хоҳловчилар бўлса... — у «буёғи пуллик» демоқчи бўлди-ю, лекин айтолмади.
— Майли, пуллик бўлса ҳам, — деб юборди аёл.

Аммо ҳеч ким унинг гапини маъқулламади.
— Менинг ўғлим рус мактабда ўқиган, — дея тағин гапга тушди ҳалиги оқ-сариқ одам. — Ўзбекчани яхши билмайди. Ну бу нормалний нарса. Силар боладан ҳадеб ўзбекча сўрамай, унинг билимига баҳо қўйинглар. Ёки английски сўранглар. Болани қийнаш яхшимас-да.
— Барча ўқитувчилар, Худога шукур, ўзбекчаниям, ўрисчаниям яхши билишади, — деди инглиз тили ўқитувчиси бамайлихотир. — Болангиз хоҳлаган тилида жавоб бераверсин. Мана, биз инглиз тилидаям эшитаверамиз. — У ўз ҳазилидан мамнун жилмайиб қўйди.
— Тўғри-да, ўзбекчаман ни куда не дайдёт. Вот кўпгина зарубежний или современний фирмаларда еврей, арман боллар уч юз-тўрт юз доллардан пул олиб, маза қилиб ишлашяпти. Ўзбекчада бунақа ишлолмайсиз.

Ота-оналарнинг кўпчиликлари бу гапни маъқуллашиб, ғўнғир-ғўнғир қилиб қўйишди ва ҳатто бу одамнинг ўта «современний»лигига ҳавас қилаётганликларини ҳам яширмадилар.
— Бу гап тўғри, — деди ўз фани обрў топаётганидан ҳузурланган инглиз тили ўқитувчиси. — Замон инглиз ва рус тилларини талаб қилмоқда. Ўзбек тилида ҳеч нарса йўқ (фанга оид адабиётлар демоқчи). Шундай экан, истаймизми-йўқми, шу иккала тилни билмасдан узоққа боролмаймиз.

Унинг бағри ўртаниб кетди. «Ахир биз она тилимиз яна бир тилга муте бўлсин, деб ўрис зулмидан қутилганмидик?! Жон биродарлар, — дерди унинг юраги ловуллаб, — она тилини билмаган, халқини севиш тугул писанд этмаган одамнинг ўз юртига нафи тегиши мумкинми? Бу не кўргулик ахир! Ўз она тилини билмаслик уят бўлмаса-ю!..« Шунча кутди, биронта одам, боламни ватанпарвар қилиб тарбияланг, ўз Ватанини, халқини севсин, она тилини севсин демади-я. Бу нима деган гап ахир?! Ё ўзи гапирсинми? Йў-ўқ, у гапирса, ҳамма кулади, бунақа чиройли гапни ким қўйибди бу қишлоқига, дейишади. Ёки ўғлининг намоз ўқиши эсларига келиб, ҳали диндан гапирувди, энди тилдан тушди, нима бало, бу ростдан ҳам "ҳалиги"ларданмикин, деб қолишлариям мумкин. Унда ўғлига қийин қилиб қўяди. Киприкларининг ости жизилларкан, яна отаси раҳматлининг гапи ёдига тушди: »Eнди эса ҳаммаси айниб кетди».

Ha, bobosi oqposhshoning, otasi bilan, bu esa shoʻroning zulmidan qoʻrqib yashadilar. Xoʻsh, oʻgʻli kimdan qoʻrqib yashasin?  oʻzidanmi? Axir u millati uchun dunyoga koʻz tikkan-ku!..

Шаҳардан дилгир қайтди. Пешин намозини кечроқ ўқиб, муслимагина хотини эсига солмаса ҳам маккажўхориларни суғориш учун чекига йўл олди. Зовурдан ўтиб, ўз кўчасига қайрилибоқ қўшнисига кўзи тушди. Ўша атрофда тимирскиланиб юрган товуқлар у яқинлашаркан, ҳуркиб нарироққа кетишди.
— Ҳорманг, қўшни! — деди ўзини ўзи енгишга уриниб.

Қўшниси бошини кўтариб, у томонга қаради.
— Ие, уста, саломат бўлинг. Бормисиз-эй?.. — У қўлидаги тешани ўша ерда қолдириб, бу ёққа ўтди. — Сизни кутовриб...
— Ҳа, тинчликмиди?..

Кўришдилар.
— Тинчлик-тинчлик. Бетўн қуйишдан олдин ўртамиздаги чегарага ўзиз қозиқ қоқиб беринг девдим-да. Анови савдогар ериздан қўшиб олиб, дилизи оғритовди, шунга...
— Қуйиб бўпсизу, — деди у «ўлиб қолмовдиму» деган оҳангда.
— Ҳа, қуйиб бўлдик, раҳмат. Роса кутдим, чиқоврмовдингиз... Қалай, қозиқни тўғри қоқибманми, чегара жойидами?
— Ҳм-м, — деди у бу юзсизликдан юраги зириллаб.

Сўл ёқда яп-янги қимматбаҳо спорт кийими кийган савдогарнинг ўғли кўринди.
— Шу болани жа ёмон кўраман-да, — дея ғўлдираб қўйди домла.
— Ассаломалейким, — дегач йигит келиб, аввал домла билан қуюқ кўришди.
— Омонмисиз, домла, қурилишларман чарчамай? — У тўйиб мазали таом еганидан кўкрагини кериб, ҳузур билан кекирди. Атрофни ачимсиқ арақ ҳиди тутди.
— Ўзингизам тузукмисиз? — деди домла сохта тиржайиб.

Йигит энди унга қайрилди.
— Сиз қачон уйга уринасиз энди? — дея сўради ҳазиломуз оҳангда.
— Ошинолмаяппиз-да. Худо хоҳласа, янаги йилга.
— Ашна деманг-эй! Косибларда пул кўп бўладию.
— Бўпти, мен ишимни қилай, — домла шошиб томорқаси томон ўтиб кетди.
— Бети йўғди қаранг, — деди у кетиши билан савдогарнинг ўғли шипшиб. — Қанча еризи қўшвопти. Тағин ўқитувчимиш. Домласи шу бўгандан кейин у ўқитган боллар нима бўларди.

«Сизга ўхшаган бўлатта», демоқчи бўлди-ю, деёлмади, кесатиш мусулмон одамга ярашмайди.
— Мени кутибди-ю, чиқоврмаганимдан кейин... —У гапи сохта чиқаётганини сезиб, тўхтади.
— Қаёқда кутади, уста ака, атайлаб йўқ кунийзи пойлаган... Бўпти, мен борай. Юринг, чой қибберай. — Йигит ит қувгандай шошиб уйига кириб кетди.

У эса ариқчадан томорқасига сув очди, сўнг эгат бошларини кўздан кечириб, сув кираверадиган қилиб қўйди. Шу пайт бир сичқон «лип« этиб кўриндию зумда ғойиб бўлди. »Ҳа, маҳлуқ», деб қўйди у бироз кўнгли яйраб. Кейин кўтармасининг устига қайтиб, ўзича нималарнидир чамалади. Кечаги балиқ тутаётган бола қўшнининг бетўн пойдевори ёнида юрарди, чувалчанг ковларди чоғи. Ҳа, ана қўлидаги темир билан ерни ўйди. Бирдан нимадир эсига тушиб, зовур томонга югуриб кетди. Бундан фойдаланган дайди товуқлар бола чиқариб қўйган бир нечта чувалчангни чўқиб қочишди. Бола эса чувалчанг соладиган идишга кетган экан, қайтиб келиб, яна хўрак ковлай бошлади.

У кўтарманинг офтобшувоқ ерига чўнқайди. Яна отасининг гапи ёдига тушиб, оёқлари остидаги қуп-қуруқ тупроқдан бир сиқим кафтига олди. Оқ-сарғиш тупроққа тикилди. Бобом раҳматли шуни еганмикин-а? Мен-чи, мен ея оламанми? Ё бунинг учун оч қолишим керакми? Аввал тупроқни ҳидлади — чучмал туюлди. Тағин қўлини узоқроқ тутиб, тупроққа термулди. Сўнг унга лабларини босди. Қаттиқ босди, тупроқ зарралари лабларига ёпишиб қолди. Кўз олдидан эса бобоси, отаси, катта энаси ва онасининг сиймолари ўтиб, киприкларининг ости ачишди. Юраги симиллаб бўғзига йиғи тиқилди. Шу пайт самода қандайдир мардона қуш «қияғқ« дея қичқирди. У туйқус қайрилиб, ёшланган кўзлари ила осмонга боқиши асносида, қушдан қўрқдими, маккажўхоризордан чиққан бир сичқон савдогарзода қўшнисининг деворидаги ковакка ўзини урганини кўрди. Тепада эса қанотларини баралла ёзиб, улкан бир қуш парвоз этар ва гоҳи-гоҳида "қияғқ" дея ҳайқириб қўярди. У бўйин пайларини охиригача чўзиб, бошини кўтарганча осмонга тикилди. Бу қушнинг номини нима дейишарди-я? Сормиди-эй? Ёки қирғийми? Нима бўлгандаям қушларнинг зўрларидан-да! Бу ёқларда йўқ бўлиб кетувди, тағин қайтибди-да. Ҳа, майли, яхшиликка бўлсин. Энди бу бўстонга қушларнинг зўрлариям керак. Осмонга узоқ тикилганидан, бўйни тортишиб, томоғи қуруқшади. Ютинмоқчи бўлди, аммо ютинолмади. Қушнинг парвозидан кўзларини узгиси келмай, ўша кўйи лабларини қимтиди-да, ич томонини тили билан ялади. Оғзида сўлак тўпланиб, қийналиб, »ғилқ» этиб ютинди. Ё Оллоҳ! Бўғзида ажиб бир тотли таъм пайдо бўлди, худди тандирдан янги узилган ноннинг таъмига ўхшарди у...