OʻzLib elektron kutubxonasi
Бош Сахифа Асарлар Бўлимлар Муаллифлар
Bosh Sahifa Asarlar Boʻlimlar Mualliflar
 
Asarga baho bering


Asarni saqlab olish

Asarni ePub formatida saqlab olish (iBooks va Kindle kabi ereader'larda oʻqish uchun) Asarni PDF formatida saqlab olish Asarni OpenDocument (ODT/ODF) formatida saqlab olish Asarni ZIM formatida saqlab olish (Kiwik kabi e-reader'larda oʻqish uchun) Icon book grey.gif

Asar tafsillari
MuallifOʻlmas Umarbekov
Asar nomiSoʻnggi safar (hikoya)
TurkumlarKutubxona
Xalqlar
   - Oʻzbek/sovet adabiyoti
Boʻlimlar
   - Saralanmagan
Mualliflar
   - Oʻlmas Umarbekov
Uslub
   - Nasr
Shakl
   - Hikoyalar
Yozuv
   - Lotin
TilOʻzb
Hajm26KB
BezatishUzgen (admin@kutubxona.com)
Qoʻshilgan2010/06/20
Manbahttp://www.ziyouz.com/index...


iPad asboblari
Bu asarni ePub versiyani saqlab olish


Mazmun
Bu asar Oʻzbek elektron kutubxonasida («OʻzLib»da) joylashgan. OʻzLib — notijorat loyihasi. Bu saytda joylashgan barcha kitoblar tekin oʻqib chiqish uchun moʻljallangan. Ushbu kitobdan faqatgina shaxsiy mutolaa maqsadida foydalanish mumkin. Tijoriy maqsadlarda foydalanish (sotish, koʻpaytirish, tarqatish) qonunan taqiqlanadi.



Logo.png





Soʻnggi safar (hikoya)
Oʻlmas Umarbekov

Iste’fodagi mayor Nizomiddin aka Nazarov xotini qabrini ziyorat qilib qaytayotgan edi, birdan yuragiga sanchiq turdi, nafas olishi ogʻirlashdi, uzun goʻshtdor quloqlariga tiralib turgan antiqa telpagi ostidan muzdek ter xuddi mingoyokdek ikkala chakkasidan oʻrmalab tusha boshladi. Yurak sanchigʻidan koʻra Nizomiddin akani ana shu ter choʻchitdi. Dastroʻmol olishga ham sabri chidamay, kaftlari bilan terni sidirib tashladi. Yurak sanchigʻi toʻrt-besh yildan beri bor edi. Sovuq ter nimadan boʻldiykin? Nizomiddin aka beixtiyor chakkalarini siladi. Kaftlari yana hoʻl boʻldi. Nima qilsa ekan? U shunday oʻyladi-yu, qabristonga kelganiga achindi. Qabriston sogʻ odamni ham kasal qiladi, yurakni oʻynatib, xayolga ming xil noxush fikrlar keltiradi, deb oʻylardi u. Shuning uchun ham xotinining yilini oʻtkazganidan beri oʻtgan besh yil ichida — bugungisini hisoblamaganda — ikki yoki uch marta kelgan edi.

Bugun ham kelishni oʻylamagan edi. Tongga yaqin tush koʻrdi. Ishdan qaytsa, xotini hovli supurayotgan emish. «Kasal odam nega turding?» — deb qoʻlidan supurgini olmoqchi boʻlgan edi, xotini bermadi: «Qoʻying, urishib qolamiz», dedi.

Nizomiddin aka bu kalta, yuluq tushdan koʻngli xira tortib uygʻondi-yu, qizi Vazira ishga ketishi bilan qabristonga yoʻl oldi. Ularning xilxonasi qabriston etagidagi koʻrgʻoncha yonida edi. Bir hafta burun tun boʻyi yoqqan qor, sovuqning nafasi ancha bosilganiga qaramay, hali erimagan, qabriston goʻyo oq koʻrpa ostida edi. Faqat oftobroʻya joylardagi ba’zi qabrlarning ustigina guvaladek qorayib turardi.

Nizomiddin aka qoʻrgʻonchaga kelib, kimning qabri qaerdaligini taxminangina esladi. Onasining qabri qoʻrgʻonchaning shunday oldida edi. Undan keyin ketma-ket otasi, ikkita amakisining qabri. Xotini onasining chap tomonida edi. Nizomiddin aka buni taxminsiz ham bilardi. Xotini qabriga yil oʻtishi bilan qabriston yonidagi ustaxonada katta marmar tosh buyurtirib, oʻzi qoʻydirib ketgan edi. Tosh salobatli sargʻish edi. Faqat Nizomiddin akaga yoqmagan joyi — bu, familiyaning ostiga oʻyib solingan gul edi. Bu ham mayli. Rassom yigit uning «chiroyli boʻlsin» degan gapini oʻzicha tushunib, gulning bir shoxiga kichkina qushning rasmini ham oʻyib qoʻygan edi. Shu bachkana qush, xotinini eslaganda, yo qabristonga kelganda doim ta’bini xira qilardi. Bir buzdirib tashlab, yangi tosh qoʻymoqchi ham boʻldi, lekin Vazira koʻnmadi. Negadir unga xuddi shu gul bilan qush yoqib qolgan, hazil aralash mening qabrimga ham shunday rasmli tosh qoʻydirasiz, degan edi.

Qor yopishib un sepilgandek yozuvlarni ham, rasmlarni ham bekitgan tosh oldida allavaqt turib, Nizomiddin aka koʻchaga yoʻl oldi. Jimjit qabriston, oppoq qor, mehribon kishilar, ayniqsa, xotinining qabri, ilk bahor nafasini olib kelib dimoqqa urgan iliq shamol ertalabdan beri dilini qamrab olgan gʻashlikni koʻtarib yubordi, oʻzini qandaydir musaffo sayrgoxda yurgandek his qildi, nimjon, kasalmand, ammo shikoyatni bilmaydigan, shu tufayli dardini ichiga solib oʻlib ketgan xotini ham, butun mahallada polvon deb nom chiqargan basavlat otasi, jikkakkina, umri tinim bilmay oʻtgan onasi ham, hazilkash, jahllari burnilarining uchida turadigan amakilari ham hozir tirikdek tuyulib ketdi, xotini oʻlimidan soʻng birdan-bir azobi bilan yuragiga oʻrnashib olgan qarilik kayfiyati koʻtarildi. «Juda yaxshi qildim kelib, — xayolidan oʻtkazdi u. — Tez-tez kelib turaman endi».

Shu xayol, shu koʻtarinki kayfiyat qabristonning panjarali, baland temir darvozasiga yetganda ham uni tark etmadi. Darvozadan chiqdi-yu, negadir yuragi sanchib ketdi. Agar sovuq ter chiqmaganda bunga uncha e’tibor bermasdi. Mingoyoqdek badanini junjikib chakkalaridan oʻrmalagan ter uni xavotirga soldi. «Dam olish kerak bir joyda oʻtirib»,— dedi xayolan u.

Qabriston darvozasidan yuz qadamcha narida ariq boʻyida choyxona bor edi. Xotini qabriga tosh qoʻydirgani kelganda kirgan edi. Qabriston yonida boʻlgani uchunmi, choyxonaning qandaydir tushunib boʻlmaydigan osoyishtaligi, tekis, sokin suv, uzun taxta soʻri yonidagi tanasi quchokqa sigʻmaydigan, yarmi qurib, kallaklangan, qolgan yarmi seroftob kunlari butun choyxonaga soya berib, salqin qilib turadigan keksa majnuntol uni oʻshanda ogʻir xayollardan xalos qilgan, koʻngliga taskin bergan edi. Nizomiddin aka shu choyxonaga borishga, faqat sekin, yurakni aldab bitta-bitta qadam bosib borishga qaror qildi va yengil tortgandek boʻldi.

Choyxonada hech kim yoʻq edi. Pastak yogʻoch panjarali devor yoniga yupqa kul bosgan qor uyub qoʻyilgan, hovli boʻm-boʻsh. Suvga qaragan peshoynalik chorsi ayvonda ham paxtalik chopon ustidan kalta oq xalat kiyib olgan choyxonachi choldan boshqa hech kim koʻrinmasdi.

Nizomiddin aka ayvonga kirib deraza tagidagi koʻrpacha ustiga oʻtirdi. Telpagini yechib, peshanasi, quloqlarining orqasini artdi. Oppoq batist roʻmolcha jiqqa hoʻl boʻldi. «Nimadan boʻldi ekan bu?» — yana oʻyladi u va shu oʻy bilan boʻlib, choyxonachi yostiq, tunuka laganchada qand, konfet va choy olib kelib qoʻyganini sezmadi. Hoʻl roʻmolchani chakkasiga tutar ekan, yuz-qoʻli muzlab ketayotgandek boʻldi. Nahotki, bu oʻlim boʻlsa? Beixtiyor xayolidan oʻtkazdi u. Ilgari shunday fikr xayoliga kelsa, darhol biron narsaga unnab, oʻzini chalgʻitishga harakat qilardi. Hozir esa bunday qilmadi, aksincha shu, toʻsatdan kelgan xayolga ixtiyor berib, koʻzlarini yumgan edi, choyxonachining yoʻgʻon ovozini eshitdi:
— Mazangiz yoʻqmi? Nizomiddin aka boshini koʻtardi.
— Yoʻq, bir oz ter bosdi...
— Charchagansiz, — ishonch bilan dedi choyxonachi. — Issiq choy iching qand bilan. Oʻtib ketadi. Keksaygandan keyin odam shunaqa boʻladi! Goh oʻti ogʻriydi, goh boʻti.

Parvo qilmang. Kecha manam oʻlib qolamanmi devdim, yuragim sanchib. Mana, otdayman. Parvo qilmang. — Choyxonachi kuldi. — Hisob-kitob ham qilib oʻtiribman.
— Hisob-kitob? — tushunmadi Nizomiddin aka.
— Ha. Kimda nimam bor, kimga nima berishim kerak. Oʻlimni oʻylagan odam tinch boʻlishi kerak-da. Haytovur hamma ishlarim saranjom ekan...

Nizomiddin aka «mening ham yuragim sanchib turibdi», demoqchi edi, choyxonachining soʻnggi gapi xayolini olib kochdi. «Darvoqe, mening ishlarim qalay? Saranjommi?» — dedi xayolan u va yurak sanchigʻi ham, sovuq ter ham bu savol oldida hech gap emasligini angladi, faqat nima uchun shu kungacha bu haqda oʻylamayganiga, umuman, nima uchun odam bu hakda keksayib, oʻlim eshik qoqib kelgandagina bosh qotirishiga afsuslandi. Masalan, uning oʻzi ilgariroq, kuchga-gʻayratga toʻliq, qoʻli uzun paytida bu haqda oʻylaganida hayoti boshqacharoq boʻlarmidi? Tagʻin kim biladi, balki hayot qonuni shundaydir? Odam umrining oxirida shu savolga javob qidirishida, bosib oʻtgan yoʻliga nazar solishida qandaydir mantiq bordir?

Nizomiddin aka shularni oʻylar ekan, yurak sanchigʻini unutdi, mingoyokdek oʻrmalab gʻashini keltirgan sovuq ter xayolidan koʻtarildi, turmushi, oltmish besh yil ichida boshidan kechirganlari suv toʻlqinlaridek beshik-beshik boʻlib koʻz oldidan oʻta boshladi.

U koʻpchilik qatori yashadi. Birovni nohaq urishmadi, oʻzi ham birovdan nohaq urish eshitmadi. Yoshligi shaharda oʻtgan boʻlsa ham, esini tanib, institutga kirgunicha sigir-buzoq ichida oʻsdi, ota kasbi — ot-arava haydadi. Albatta, erta saharda shirin uyquni buzib, yem-xashak keltirgani qishloqqa joʻnash, ayniqsa bolaligida ogʻir botardi, oʻpkasi toʻlib, otasiga bildirmay yigʻlab ham olardi. Lekin na iloj, uyning toʻngʻichi, bormasa boʻlmasdi. Shuning uchunmi, katta boʻlganida sut-qatiqni yomon koʻrib qoldi, ichmaydigan boʻlib ketdi. Institutga kirdi-yu, ot-arava, sigir-buzokdan qutuldi. Shaharda mol boqishning oʻzi ham qiyinlashib ketdi. Bir kuni oʻqishdan qaytsa, otasi bilan onasi ichkari xonada derazalarning pardalarini tushirib olib, pul sanab oʻtirishibdi. Nima boʻlganini u darhol tushundi. Yugurib ogʻilxonaga kirdi. Ovqatga toʻymay, doim uning gʻashiga tegadigan fildek targʻil sigir ham, ogʻilxonani boshiga koʻtarib, hech kimga tinim bermaydigan toʻrt oylik ola buzoq ham yoʻq edi. Ulardan qutulishni bolaligidan istab kelgan boʻlsa ham, Nizomiddin akaning oʻshanda koʻngli allanechuk boʻlib ketdi. Uyga kirib, bekor qilibsizlar, dedi. Nazir karvon indamadi. Faqat kechki ovqat payti, hammaning xomush oʻtirganini koʻrib:
— Mol boqish qiyin endi, — dedi boʻgʻilib.

Urush yillari kuygan bugʻdoyzor, joʻxorizorlar ichida, yo oʻrmon etagidagi oʻtzorlarda bitta-yarimta egasiz qolgan sigir yoki buzoqni koʻrar ekan, Nizomiddin aka oʻsha huvillagan ogʻilxonasini eslab ketardi, koʻzlaridan nimqorongʻi xonada pul sanab oʻtirgan ota-onasi oʻtardi va dilini qandaydir iliq oʻksinish qoplardi, erta saharda turib, koʻzlarida otasi sezmagan yosh bilan uydan arava haydab chiqish, hali deyarli uyquda boʻlgan shaharning osoyishta salqini, har bir oʻt-oʻlani tanish boʻlgan mol boqadigan joylar, qulupnay, bodring, yalpiz hidini anqituvchi qishloq, shudring bosgan polizlardagi xayol qochgan paytlari, yurakni yorgudek tars-turs ovozlar — endi uni hayajonga solar, bolaligi, umuman, yaxshi oʻtganligini, koʻzlarida yosh moʻltiragan damlarni endi daryo yosh bilan ham qaytarib boʻlmasligini achinib eslardi.

Institutni bitiradigan yili Toʻqimachilik kombinatiga ishga kirdi va shu yili uylandi. Toʻy unga quvonch keltirmadi. Toʻy kuni otasi qazo qildi. Hovlida bazm, oʻyin-kulgi, idish-tovoqning taqir-tuquri, ichkarida esa aza... Buni toʻy tarqab, kelin bilan goʻshangaga kirganda bildi. Katta amakisi aytdi. Toʻy buzilmasin, deb ilgariroq aytmagan ekan. Nazir karvon ozgina nafasim qisilib turibdi, deb karavotga chuzilibdi. Suyuq ovqat tarqatishayotganda, xabar olishsa — Oʻlib yotgan emish. Shu sabab boʻldimi, Nizomiddin aka xotinini xush koʻrmay qoldi. Xafa qilgani yoʻq, qattiq gapirmadi, lekin er boʻlib bir marta erkalatmadi ham. Mastura opa ayollik lazzatini bilmay begonadek kelib, begonadek ketdi. Nizomiddin aka oʻzi koʻmdi. Xotinining yosh (ellik birda) oʻlganiga achinsa ham, yigʻlamadi, yosh kelmadi koʻziga. Ular uchta farzand koʻrishdi. Toʻngʻich oʻgʻillari — Bahriddin Bekobodda injener, keyingisi — Badriddin Olmaliqda zavod direktori. Ikkalovi ham oila qurib, oʻzlaridan tinchib ketishgan. Qizlari — Vazira faqat ularning ichida omadsiz chiqdi. ToshMIda oʻqib yurib, turmush kurdi. Oʻqishni bitirmay, erining ketidan chet elga ketdi. Yil oʻtmay yolgʻiz qaytib keldi. Shu-shu otasi bilan birga. Nizomiddin aka nima uchun qizi eridan ajraganini bilmasdi. Vazira ham yorilib aytmasdi. Oʻzi yaxshi koʻrib tekkan edi, shuning uchun alami ichida edi. Eridan gap ochilib qolsa, koʻzlari gʻazabdan chaqnab ketar edi. Nizomiddin aka qizidan tashvishda emas edi. Hali yosh, baxtini topib ketadi, deb oʻziga taskin berardi. Vazira uyga qaytib kelgan yili Nizomiddin aka onasidan ajradi. Eridan soʻng oʻttiz yil yashab, turmush qurmay oʻtgan onasi uning uchun mehr-sadoqat bulogʻi edi. Hech kimning oʻlimi Nizomiddin akani bunchalik qaqshatib ketmagan edi. Uzoq vaqt u oʻziga kelolmay yurdi, uydagi har xonadan onasining mayin, mehribon ovozi eshitilib turdi. Qizining borligi, oʻzining ancha yoshga borganliligina uni tinchitdi. Yaqin odamlarning oʻlimi, yolgʻizlikni nazarga olmagan-da, Nizomiddin akaning oilaviy ishlari, choyxonachi aytganidek, saranjom edi. Uni ba’zan kiynaydigan narsa — xotiniga munosabati edi. Otasining bevaqt oʻlimiga xotini mutlaqo daxldor emasligini u bilardi. Xotinining aybi shuki, u qaynata oʻlgan kuni kelin boʻlib tushdi va Nizomiddin aka oʻzi sezmagan holda buni umr boʻyi kechirmadi. Agar muhabbat qoʻyib uylanganda, kim biladi, turmushlari boshqacha boʻlarmidi? Bir kuni ishdan qaytganda koʻrpa qavib oʻtirgan onasining yonida bir qizni koʻrdi. Qiz oyoklarini bir tomonga yigʻishtirib, tizzalarini berkitib turgan atlas koʻylagini torta-torta boshini yerdan koʻtarmay nimanidir gapirardi. Nizomiddin aka salom berib, oʻz xonasiga oʻtib ketdi. Yechinib chiqqanida, qiz yoʻq edi. U qizning kimligi bilan qiziqmadi ham. Onasining oʻzi soʻradi.
— Mastura qalay? Yoqdimi?
— Qaysi Mastura? — tushunmadi Nizomiddin aka.
— Boyagi qiz-da, Obid togʻaning kenjasi. Anchadan beri koʻrmagan edim, ochilib ketibdi loladay boʻlib.

Nizomiddin aka yelkalarini qisdi. Ana shu harakati masalani hal qildi. Oʻsha yiliyoq toʻy boʻldi. Toʻygacha u beparvo yurdi. Toʻyning ertasi, otasini koʻmib kelishganda, hovlini boshlariga koʻtarib yigʻlayotgan onasi, singlisi, qarindosh-urugʻlariga aralasholmay, koʻylagi singari qora peshanabogʻining bir uchini tishlab nima qilishni bilmay bir chekkada jonsarak boʻlib turgan xotinini koʻrdi-yu, unga uylanganiga pushaymon yedi. Yillar oʻtdi, lekin bu pushaymon tarqalmadi, kanadek yopishdi-qoldi. Faqat bir marta Nizomiddin aka xotiniga nisbatan mehri tovlchnganini biladi. Urush tugab, uyga qaytgan edi oʻshanda u. Oydin kecha edi. Ular hovlida, baland taxta soʻrida yotishardi. Nizomiddin aka nimadandir choʻchib uygʻonib ketdi. Tun jimjit edi. Tikkaga kelgan toʻlin oy butun hovlini yoritib turardi. Mastura opa osmonga qarab tinchgina uxlardi. Uning hatto nafas olishi ham eshitilmasdi. Yostiq bilan bitta boʻlib yotgan qora sochlari oy shulasida zulukdek tovlanardi. Boʻynigacha tortilgan yupqa choyshab ostida nozik, xushbichim badani aniq sezilib turardi. Nizomiddin aka beixtiyor tikilib qoldi, bagʻriga bosgisi, uzun, quyuq qoshlari, kichkina quloqlari aralash yuz-koʻzlaridan oʻpgisi kelib, yonboshiga agʻdarilganda, xotini koʻzlarini ochdi.
— Nima qilyapsiz? — soʻradi xavotirlanib.
— Senga qarayapman.
— Yomonmanmi?

Nizomiddin aka boshini qimirlatdi.
— Yaxshisan... chiroylisan...

Xotini kasal odamdek ohista jilmaydi, koʻzlarida yosh yiltirab ketdi.

Bu voqea ularni yaqinlashtirgan boʻldi, lekin bari-bir Nizomiddin akaning dilidan sovuqlik koʻtarilmadi. Yolgʻiz qolibgina, unga achina boshladi. Avvalo, uylanmasligi kerak edi. Uylandimi, unga yaxshi qarashi kerak edi.

Buni u endi, qariganda tushundi. Undagi xotiniga boʻlgan sovuqlik, toʻgʻrirogʻi, befarqlik boshqa ayollarga ham tarqaldi. Shuning uchun u xotiniga xiyonat qilgani yoʻq. Faqat bir marta bir ayolga nisbatan koʻnglida iliqlik paydo boʻlgan edi. Buni ham u endi, qariganida, hayotini bir-bir koʻz oldiga keltira boshlaganida angladi.

Bu voqea Belorussiyada boʻlgan edi. Puxovichi degan joyda uning rotasi dushmanni quvib borayotib, Gorin daryosi oldida toʻxtab qoldi. Nemislar koʻprikni buzib ketishgan edi. Nizomiddin aka shu koʻprikni, uning yonidagi qogʻoz yopishtirilgan derazalari daryoga qaragan boloxonali yogʻoch uyni butun tafsiloti bilan esladi. Uy suv yuvib qiyalashgan silliq qirgʻokdan besh-olti qadamgina narida boʻlib, undagi ilon izidek yolgʻiz oyoq yoʻl daryoga chuzilib tushgan edi.

Mogʻor bosgan payraha tom, uning tepasida chirigan, don choʻqilayotgandek egilib, tumshugʻi tomga tegib turgan tunuka xoʻroz, uyning koʻcha tomonida qirqib tashlanganidanmi yo koʻprik portlaganida uzilganidanmi, yerga tegay-tegay deb osilib turgan elektr sim, zinapoyali ostona yonida nam tortib yotgan arava shotisi hozirgina koʻrgandek koʻz oldidan oʻtdi.

Yangi koʻprik solish haqida endi buyruq bermoqchi boʻlib turganida uy tomondan ayol kishining ovozi keldi. Nizomiddin aka yoniga oʻgirildi. Ostona oldida bola koʻtargan bir yosh ayol turardi. Qirgʻoqqa yaqinlashib uning gaplarini eshitdi. «Daryo chuqur emas, agar uyning toʻgʻrisidan tushil-sa oʻtib ketish mumkin», — dedi ayol.

Nizomiddin aka u koʻrsatgan joydan daryoga tushib, narigi sohilga oʻtdi. Suv belidan keldi. Tanklar oʻtishi mumkin edi. Lekin bu joyning bir qaltis tomoni bor edi. Daryodan koʻtarilayotganda tanklar uyga tegib, buzib ketishlari mumkin edi. Yogʻoch uyning bir joyi buzildi — butun uy buzildi, degan gap. Nizomiddin akaning boshi qotdi. Xuddi uning xayolini sezgandek:
— Oʻylamang, uy buzilsa buzilar, — dedi ayol. — Men... — uning yupqa lablari titrab ketdi, — roziman...

Nizomiddin aka unga minnatdorlik bilan qaradi-da, daryo tomon yugurib ketdi. Oʻtish haqida buyruq berib, yana ayol yoniga qaytib keldi.

Ayoldagi nimadir, uzun, toʻpigʻiga tushib turgan rangsiz koʻylagimi, onasiniki singari koʻm-koʻk koʻzlarini shovqin-suron bilan daryodan oʻtayotgan tanklar, soldatlarga kattalardek vazmin tikib, oʻrta barmogʻini soʻrib turgan oriq bolami, unga yoqib qolgan, bir daqiqa boʻlsa ham tinchlik huzurini bagʻishlagan edi...

U kutgandek, birinchi tank oq uyning burchagini sidirib ketdi. Ayol beixtiyor qichqirib yubordi. Ammo uy mustahkam ekan, bir qimirladi-yu, joyidan qoʻzgʻalmadi. Boshqa mashinalar ehtiyotlik bilan shu yerdan oʻta boshladi.
— Erim qurgan, — dedi oʻzini bosib olib ayol.
— Qaerda u? — beixtiyor soʻradi Nizomiddin aka.
— Halok boʻlgan... Oʻtgan yili... — dedi ayol va bolasini mahkamroq bagʻriga tortdi.

Nizomiddin aka oʻzini noqulay sezib, bolaning boshiga qoʻlini qoʻydi.
— Kak tebya zovut, malыsh?

Bola boshini olib qochib, onasining yelkasiga yopishdi.
— Vanya... Ivan... — dedi ayol ma’yus kulimsirab.
— Mening ham oʻgʻlim bor...
— Kattami? — soʻradi ayol.

Nizomiddin aka hisoblay boshladi:
— Toʻrt yosh boʻlib qoldi. Lekin koʻrganim yoʻq. Tanimasa kerak meni...
— Taniydi... Omon boʻlsangiz boʻldi...

Ikkalovi jim qolishdi.

Butun rota oʻtib boʻlgach, Nizomiddin aka ayolga qoʻlini uzatdi.
— Rahmat. Katta yordam berdingiz...

Nizomiddin aka uning ozgʻin qoʻlini qoʻllari orasiga olar ekan, yuragini nimadir timdalab ketdi. Vujudini rahm, minnatdorlikdan ham yuksak bir his, iliq bir hayajon qoplab oldi va nima deyishini bilmay iljaydi. Noqulay vaziyat ancha davom etdi shekilli:
— Kutib qolishdi, — dedi ayol qoʻlini tortib. Uning mayin, mehr toʻla ovozi uni oʻziga keltirdi.
— Ismingiz nima?
— Tanya... — dedi ayol va yer ostidan unga qarab qoʻydi.
— Tanya, uyingizni tuzatib beramiz. — Nizomiddin aka bolaning peshanasidan oʻpdi. — Albatta tuzatib beramiz!

Ayol ohista boshini qimirlatdi.

Minsk shahri ozod qilingach, Nizomiddin akalar polki rezervga oʻtdi. Imkoniyatdan foydalanib, Nizomiddin aka ikkita soldatiga Puxovichiga borib kelish uchun ruxsat oldi. Ular bir hafta ichida uyni tuzatib qaytishlari kerak edi. Rotada elliklarga borgan chimkentlik Sheken Omonkulov degan soldat bor edi. Nizomiddin akaning bu, harbiy ishga uquvi yoʻq odamga rahmi kelib yurardi. «Oqsoqol», — der edi ham hurmat, ham hazil aralash uni doim. Oqsoqolning beshta farzandi boʻlib, hammasi qiz edi.
— Shiraq, — derdi oqsoqol ham oʻzini yaqin tutib Nizomiddin akaga. — Meni nemis az jerge solsangshi. Oʻlib-netib ketsam, beshov qiz ne qiladi?

Nizomiddin aka Puxovichiga shu oqsoqol bilan sibirlik bir polvon yigitni joʻnatdi. Ayolga yarim qop oziq-ovqat ham berib yubordi. Ammo ularni keyin koʻrish nasib qilmadi. Brest yaqinida Nizomiddin aka sonidan yarador boʻlib, Minskka joʻnatildi. U yerdan uiiga qaytdi. Lekin harbiy xizmatdan uni boʻshatishmadi. Oblast harbiy komissariatida ishladi. Shu yerdan iste’foga chiqdi.

Nizomiddin aka daryo labidagi voqeani eslar ekan, koʻz oldidan Puxovichiga joʻnatilgan soldatlar oʻtdi. Uyni tuzatib berishdimikan ular? U shunday oʻyladi-yu, hayotidagi eng nosaranjom ishi shu ekanini tushundi. Oqsoqol ham, sibirlik yigit ham ishonchli odamlar edi. Buning ustiga ular soldat edi. Buyruqni bajarmasdan ilojlari yoʻq. Ammo urushda nimalar boʻlmaydi? Shu fikr butun vujudini boʻshashtirib yubordi. Keyin ayol xayolidan oʻtdi. Tanya... Tatyana... Tirikmikin u? Tirik boʻlsa, qanday ekan hozir? Nizomiddin aka qancha harakat qilmasin, oʻshanda hali oʻttizlarga bormagan, oltin soch, zangori koʻz ayolni boshqacha tasavvur qila olmadi. Buning zarurati ham yoʻq edi. Uning uchun hozir eng muhimi kechikib yodiga tushgan qarzidan kutulish, uyi buzilgan bevani va uning oʻgʻlini baxtli koʻrish edi.

U shunday qarorga keldi-yu, tunuka laganchaga choʻntagidagi bor tangalarini tashlab, choyxonadan chiqdi. Ertasiga ertalab esa aeroportga yoʻl oldi. Oqshom payti u Minskka koʻndi. Qancha oshiqmasin, Puxovichiga qorongʻida kirib bo-rishga oyogʻi tortmadi. Koʻngli negadir notinch boʻlib ketdi. Shu notinchlik bilan mehmonxonada yotolmay koʻchaga chiqdi.

Urush vayronalaridan Minskda asar ham qolmagan edi. Televizorda urushdan keyin qad koʻtargan yangi Minskni koʻp koʻrgan boʻlsa ham, koʻz oldida paydo boʻlgan baland binolar, keng, kaftdek tekis koʻchalar, turna qator oʻtib turgan mashinalar uni hayratga soldi. Yangi Minsk bunchalik deb, u kutmagan edi.

Erta tongda taksi yollab Puxovichiga joʻnadi. Tushga yaqin shofyor keldik, dedi. Ammo u tushgan joy eski Puxovichi emas, butunlay oʻzgargan, katta shahar edi. Bu joy Puxovichi ekanligini yoʻl yoqasidagi oʻrmondan va shaharni qoq belidan kesib oʻtgan daryodan bildi. Gorin edi daryoning nomi.

Nizomiddin aka shaharga kirmay, mashinani katta yoʻlda qoldirib, oʻrmon tomon yoʻl oldi. Koʻprik shu oʻrmonning etagida edi. Oʻrmon oʻzgarmabdi. Faqat daraxtlar katta boʻlib ketibdi. Buniu qayinlardan bildi. Oʻshanda ular yosh edi, himoyasiz edi... Oʻrmondan chiqqanda bitta arava sigʻadigan tor yogʻoch koʻprik koʻrindi. Ular dushmanni quvib kelgan asosiy yoʻl shu yerdan oʻtardi. Endi esa arava yoʻli boʻlib kolibdi. Nizomiddin aka koʻprikka keldi-yu, yuragi birdan shuvillab ketdi. Daryoning narigi sohilida hech qanday uy yoʻq edi. Uning oʻrniga yosh qayinlar oʻtkazilgan edi. U oʻz koʻzlariga ishonmay, koʻprikdan oʻtdi. Uy yoʻq edi. Ming xil fikr xayoliga keldi. Avval soldatlarni kelishmagan, deb oʻyladi. Ammo bunga ishonmadi. Keyin Tanyani oʻrmonning narigi tomonida qad koʻtargan yangi uylardan biriga koʻchib chiqqan, deb faraz qildi. Koshki edi shunday boʻlsa? U shunday oʻyladi-yu, shuncha yil ichida xat yozmaganiga achindi. Lekin Tanyaning ismidan boshqa hech narsa bilmaganini eslab oʻzini koyidi.

Nega oʻshanda familiyasi, adresini yozib olmadi? Nega oqsoqolga xat yozmadi? Axir uning familiyasini bilardi-ku?!

Shu xayollar bilan koʻprik ustida ancha turib qoldi. Olisda otlik arava koʻrindi. Nizomiddin aka uni kutdi.

Arava koʻprikka yaqinlashganda, ustida oʻzi tengi moʻysafid oyoqlarini osiltirib oʻtirganini koʻrdi.
— Kechirasiz, shu yerlikmisiz? Moʻysafid otning jilovini tortdi.
— Nima edi?
— Manavi yerda yogʻoch uy bor edi... Moʻysafid uni gapirgani qoʻymadi.
— Bilaman, Gilovichlar turishardi. Oʻtgan yili buzib tashlashdi. Kim kerak edi?
— Tanya, — sekin, koʻrquv aralash soʻradi Nizomiddin aka.
— E, Tatyanami? Oʻldi u. Ikki yil boʻldi.

Nizomiddin aka boʻshashib ketdi. Tomogʻiga kelib tiqilgan yigʻini zoʻrgʻa tutib, koʻprik panjarasiga suyandi.

— Tirikligida shuncha iltimos qilishdi, yangi uyga koʻchib oʻt, deb. Oʻtmadi, — gapida davom etdi moʻysafid. — Yaxshi ayol edi marhuma. Shu yerda oʻlaman, deb turib oldi. Shu yerda oʻldi.
— Oʻgʻli-chi? Oʻgʻli bor edi-ku? — soʻradi Nizomiddin aka.
— Bor hali ham. Ivan Fedorovich, — dedi moʻysafid. — Harbiy uchuvchi. Uylangan. Qizi bor, Tanya. Onasining hurmati uchun shunday ism qoʻygan. Har yili kuzda kelib ketadi.
— Qabrini bilmaysizmi?
— Nega bilmas ekanman? Bilaman. Hov anavi, qayinzorning etagida qabri. — Moʻysafid daryoning oʻng sohilidagi kichik oʻrmonni koʻrsatdi. — Gʻalati ayol edi marhuma. Qabriston bu yoqda qolib, ikki soldat koʻmilgan joyga koʻmasizlar, deb vasiyat qilgan ekan. Oʻsha joyga koʻmdik.
— Ikkita soldat? — hayron boʻlib soʻradi Nizomiddin aka.
— Ha, uyini tuzatib bergan ikkita soldat.
— Ular oʻlganmi?
— Halok boʻlishgan. Uyni tuzatib ketishayotganda minaga duch kelishgan. Ikkalovi ham oʻsha zahoti oʻlgan. Tatyana oʻzi koʻmgan ularni. Hov ana. Qabrlari shu yerdan ham koʻrinib turibdi. Mana endi oʻzi ham yotibdi ularning yonida. Siz kim boʻlasiz?
— Men... men ham shu yerda jang qilganman, — dedi boʻgʻilib Nizomiddin aka va boʻshashganicha moʻysafid koʻrsatgan oʻrmon tomon ohista yurib ketdi.

Yaqinda qad koʻtargan kichkina qayinzor etagida uchta qabr yonma-yon turardi. Chetda oqsoqol — Sheken Omonqulov qabri, oʻrtada — sibirlik polvon Ivan Starodub, uning yonida Tanya... Tatyana Gilovich... Uchalovining qabri ustida qizil rangga boʻyalgan temir yulduz. Nizomidtsin aka koʻzlaridan yosh quyilib lablariga tushganini sezmadi. Uzoq turdi qabrlar yonida. Hazilkash oqsoqolni koʻz oldiga keltirdi, sibirlik polvon yigitni... Achindi ularga, ayni vaqtda koʻngli gʻurur bilan toʻldi. Va’dalarining ustidan chiqishibdi, uni yolgʻonchi qilib qoʻyishmabdi. Keyin Tanyani koʻz oldiga keltirdi. U uyi yonida bolasini koʻtarganicha mehr va umid bilan hamon unga tikilib turgandek edi...

Belorussiyada u besh-olti kun qolib ketdi. Brestda boʻldi, Minskda. Jang bilan bosib oʻtgan yoʻllarini bir boshdan esladi. Urushning barcha kulfatlari, jangchilarning matonati aks etgan Xatinda boʻldi. Qaerga bormasin, hamma yerda Tanyaning moviy koʻzlari xayolidan koʻtarilmadi. Bu koʻzlarni u endi mutlaqo unutmasdi.

Hayotining soʻnggi damlarigacha endi bu koʻzlar soldatlik va odamiylik burchiga sodiq qolgan jangovar oʻrtoqlari — oqsoqolni, sibirlik polvon yigitni eslatib turardi.

«IL-18» samolyoti xirmonga yoyilgan paxtadek bulutlar ustidan Toshkent tomon uchib borar ekan, Nizomiddin akaning vujudi alam va ayni vaqtda cheksiz gʻurur bilan toʻla edi. Shu alam va gʻurur bilan u olis safar oldidan dilini xira qilgan sanchiqni ham, siyrak sochlari orasida mingoyoqdek oʻrmalagan sovuq terni ham unutib yubordi.

1975