OʻzLib elektron kutubxonasi
Бош Сахифа Асарлар Бўлимлар Муаллифлар
Bosh Sahifa Asarlar Boʻlimlar Mualliflar
 
Asarga baho bering

1 / 5 (1ta baho berilgan)


Asarni saqlab olish

Asarni ePub formatida saqlab olish (iBooks va Kindle kabi ereader'larda oʻqish uchun) Asarni PDF formatida saqlab olish Asarni OpenDocument (ODT/ODF) formatida saqlab olish Asarni ZIM formatida saqlab olish (Kiwik kabi e-reader'larda oʻqish uchun) Icon book grey.gif

Asar tafsillari
MuallifTohir Malik
Asar nomiMurdalar gapirmaydilar (II- bayon)
TurkumlarKutubxona
Xalqlar
   - Oʻzbek/mustaqillik adabiyoti
Boʻlimlar
   - Saralanmagan
Mualliflar
   - Tohir Malik
Uslub
   - Nasr
Shakl
   - Kitoblar
Yozuv
   - Lotin
TilOʻzb
Hajm371KB
BezatishUzgen (admin@kutubxona.com)
Qoʻshilgan2010/12/12
Manbahttp://forum.ziyouz.com/ind...


iPad asboblari
Bu asarni ePub versiyani saqlab olish


Mazmun
Bu asar Oʻzbek elektron kutubxonasida («OʻzLib»da) joylashgan. OʻzLib — notijorat loyihasi. Bu saytda joylashgan barcha kitoblar tekin oʻqib chiqish uchun moʻljallangan. Ushbu kitobdan faqatgina shaxsiy mutolaa maqsadida foydalanish mumkin. Tijoriy maqsadlarda foydalanish (sotish, koʻpaytirish, tarqatish) qonunan taqiqlanadi.



Logo.png





Murdalar gapirmaydilar (II- bayon)
Tohir Malik

Ikkinchi Bayon: Farjom

Dunyo Manzilining Oxiri

Nafisani qargʻadilar:
— Oʻynashi bilan yotgan ekan, sharmanda! Oʻldirgan odam savobga qolibdi...

Sanjarni la’natladilar:
— Suyuqoyoqqa ilakishib yurgan ekan, yigit oʻlgur. Toʻrt bolasi koʻziga koʻrinmabdi-da...

Bu gaplarga, xulosalarga hali fursat bor.

Hozir esa... militsiya telefoni jiringlaydi. Navbatchi leytenant qulogʻiga tutadi. Soʻng xirildoq ovozli odam «Allo, qizimni oʻldirib ketishibdi», deydi-yu, hoʻngrab yigʻlaydi. Oʻzini yigʻidan toʻxtatolmagan tarzda manzilni arang ma’lum qiladi.

Jinoyatga oid qidiruv boʻliminig inspektori kapitan Omonullo Yigitaliev tish ogʻrigʻidan ezilib oʻtirganida unga ikki odamning oʻldirilgani haqidagi xabarni yetkazdilar. «Doʻxtirga kirib kelaversam boʻlarkan», deb oʻyladi u ma’lumotlarni yozib olgach. Omonulloning ayrim harakatlariga qarab hayron qolish mumkin. Qurolli jinoyatchiga yuzma-yuz boʻlishdan, otib tashlar yoki pichoq urar, degan xavotirdan yiroq bu odam em ignasidan qoʻrqardi. Tish tabibi-ku uning koʻziga Azroil kabi koʻrinar, nazarida u tishni emas jonni sugʻurib oladiganday boʻlardi. Ikki kundan beri jagʻ tishi zirqiraydi. Ikki kundan beri moʻ‘jiza kutadi: ogʻriq oʻz-oʻzidan toʻxtar, deb umid qiladi. Bu tun ogʻriq zabtiga olganda «tong otishi bilan borib shartta sugʻirtirib tashlayman», deb qasd qildi. Tong otdi. Ahdiga vafo qilib tish tabibiga bordi. Ammo uning shijoati, dadilligi tabib xonasining ostonasiga qadar yetdi. «Birpas nafasimni rostlay», deb oʻzini oʻzi aldab, oromkursiga oʻtirdi. U kabi «botir»lar hali tabibga yetib kelmagan, qabulxonada uning oʻzi tizzasi qaltiragan holda oʻtirardi. Tabib qiya ochiq eshikdan qarab-qarab qoʻyib, oxiri ostonaga keldi-da, «menga kirmoqchimisiz?» deb soʻradi. Omonullo beixtiyor ravishda bosh chayqab, «yoʻq» dedi. Soʻng ajablangan tabibga qarab «oʻrtogʻimni kutyapman», deb izoh berdi. Nazarida tabibni koʻrishi bilan tish ogʻrigʻi toʻxtaganday boʻldi. Tabib joyiga qaytishi bilan u oʻrnidan turdi. Xuddi tabib yana qaytib, «qani bu yoqqa yurchi», deb zoʻrlaydiganday tez-tez yurib tashqariga yoʻl oldi. Ishxonasiga yetib kelishi bilan ogʻriq yana oʻz zulmini oʻtkaza boshladi. Ana shu paytda telefon jiringlab uni qotillik sodir boʻlgan manzilga da’vat qildi.

Omonullo prokuratura vakili bilan uy yoʻlagida uchrashdi. Dum-dumaloq koʻzlari kibr bilan boquvchi, sochlari silliq taralgan, sargʻish qaldirgʻoch moʻylovi oʻziga yarashmagan bu yigitni shahar prokuraturasida dastlab koʻrganida «ish bilan kelgan ashulachi boʻlsa kerak», deb oʻylagan edi. Ikkinchi marta koʻrganida kim ekan, deb surishtirib, kimning oʻgʻli ekanini bilgach, «ishqilib shunga roʻpara boʻlmay», deb niyat qilgan edi. Oʻshanda farishtalar teskari duo qilishganmi, mana, bugun unga roʻpara boʻlib turibdi. Omonullo oʻzidan ancha yosh boʻlgan bu yigitdan salom kutib yanglishdi. Unga yaqinlashib, oʻzini tanitdi.
— Men shahar prokuraturasidanman. Mels Abdullaevich Xoʻjaev, — dedi yigit qoʻl uzatib.
— Taniyman sizni, — dedi Omonullo iltifotsiz ohangda.
— Ishni mening nazoratimda yuritasiz, — dedi Mels unga buyruq ohangida.

Agar tishi zirqirab turmaganida ensasi qotganini yashirmay, odatiga xilof qilmagan tarzda «qulingiz boʻlayin», degan mazmunda piching toshi otishi tayin edi. Hozir bu oliftaga shu pichingni ham ravo koʻrmay qoshini chimirib qoʻya qoldi.

Zinadan koʻtarilishgan sayin dimoqlariga yomon hid urilib, koʻngillarini behuzur qila boshladi. Omonulloga bunday hid tanish. Sasib yotgan murdalarni birinchi koʻrishi emas. Mels Xoʻjaevning esa koʻngli behuzur boʻlib choʻntagidan roʻmolcha chiqarib burnini berkitdi. «Bunaqa ishga endi roʻpara boʻlishidir, — deb oʻyladi Omonullo. — Lekin bu oliftaligiga qaraganda yuzinchi marta roʻpara boʻlsa ham burnini jiyiraveradi. Bunaqa yigitlarga doʻkonda qizlarning siynabandini sotib oʻtirish yarashadi.»

Omonullo oʻz aqli, bilimi bilan oʻqib, ishda ham oʻz farosati, tajribasiga suyanib yurgani uchun «falonchining oʻQliman yoki jiyaniman», deb tirgovichlar yordamida oʻqigan, suyanchiqlar koʻmagida ishlab, «nodir mutaxassis» sifatida amal poQonalariga koʻtariladigan nusxalarni yoqtirmas edi. Mels Xoʻjaevni shu toifadan deb bilib, hali uning aqli farosatidan xabar topmayoq, ensasi qotdi. Bepisand tarzda «ishni mening nazoratimda yuritasiz», deyishi farosat darajasini oʻlchash uchun kifoya qildi. Iriy boshlagan murdalar yotgan xonaga kirayotib Omonullo «Ey Xudo, shu dumbulboyvachchaga roʻpara qilguncha qolgan oʻttizta tishimni ham oQrita qolsang ming marta yaxshi edi», deb qoʻydi.

Erkakning murdasi hammom eshigi ostonasida, ayolniki esa oshxonada yotardi. Mels Xoʻjaev erkakning murdasi ustidan hatlab oshxonaga oʻtdi-da, suratga olayotgan kishiga qarab:
— Murdalarni joyidan jildirmadingizmi? — deb soʻradi.

Bu savoldan ajablangan suratchi yelka qisib qoʻyib, Omonulloga qaradi. Uning ajablangani bejiz emas: shu sohada qirq yildan beri ishlayotgan boʻlsa hali biron marta murdani yotgan joyidan jildirmagan, boshqalardan bu kabi tanbehnamo savolni eshitmagan ham edi. Omonullo «xoʻp deyaverasiz-da, endi» deganday koʻz qisib qoʻydi.
— Har bir buyumdagi barmoq izlarini olinglar. Qoʻshnilarni soʻroq qiling. Sinchiklab ishlanglar. Men oʻzimda boʻlaman, kirib oʻtarsiz.

Mels Xoʻjaev shunday deb koʻrsatmalar bergach, tez-tez yurib chiqdi. Turli jinoiy ishlar boʻyicha Omonullo bilan birga ish yuritadigan guruh a’zolari uning bu qiligʻidan noroziliklarini yashirmay bir-birlariga savol nazari bilan qarab qoʻydilar. Omonullo «e’tibor bermanglar», deganday qoʻl siltab, ayol murdasi ustiga choyshab yopayotgan tibbiy ekspertga yuzlanib soʻradi:
— Oʻldirilganiga uch kun boʻlgandir?
— Ha, ikki-uch kun orasida. Ikkovi ham bir xilda pichoqlanibdi.
— Bir xilda?
— Ha, aniqroq xulosani yorib koʻrganimizdan soʻng aytaman. Hozir olib ketaveraylikmi?

Omonulloning ruxsati bilan murdalar choyshabga oʻralib olib chiqib ketildi. Shundan soʻng Omonullo «depara militsiyasidanman», deb oʻzini tanishtirgan yigitdan «kim xabar qilibdi, bildingizmi?» deb soʻradi.
— Marhumaning otasi. Ichkari uyda oʻtiribdi. Alamdan kuyib ketyapti.
— Bolasi boʻlgandan keyin kuyadi-da. Otamlatsang otamlatgin, boʻtamlatmagin, — Omonullo shunday deb beixtiyor jagʻini ushladi.
— Nima dedingiz, tushunmadim? — dedi yigit.
— Shunaqa maqol bor, — dedi Omonullo ogʻriqdan aftini burishtirib.
— Tishingiz ogʻriyaptimi? Bugun oʻzi gʻalati kun boʻldi. Mening boshim ogʻriyapti.
— Tishim ogʻriganda oldirib tashlovdim, — dedi Omonullo, yigitning izidan katta xonaga kirib.

Deraza tokchasiga tirsagini tiraganicha boshini changallab oʻtirgan Toshbolta Omonulloning ovozini eshitib, orqasiga qaradi.
— Bandalik ekan, otaxon, Xudo sizga sabr bersin,— dedi Omonullo u bilan koʻrisha turib.

Toshbolta yaqin odamidan hamdardlik soʻzlarini eshitganday avval lablari titradi, soʻng hoʻngrab yubordi. Omonullo uni yelkasidan quchib, «bardam boʻling», deb qoʻydi.

Toshbolta ovunguniga qadar xonaga nazar tashladi: televizor ustidagi surat uning diqqatini tortdi. Goʻzal juvon yonidagi malla odamdan nari qochmoqni ixtiyor etib, oʻng tomoniga surilmoqchiga oʻxshab oʻtiribdi. Koʻzlariga baxtiyorlik emas, loqaydlik muhrlangan. Malla odam esa goʻzal juvonga yaqinlashish istagida boshini u tomon sal egib olgan. «Bular kim boʻldi? — deb oʻyladi Omonullo. — Oʻldirilgan juvonmi? Yonidagisi-chi? Oʻlgan erkak malla emasdi, yoshroq ham edi...»
— Qizingizmi bu? — deb soʻradi Omonullo, Toshbolta yigʻidan toʻxtagach.
— Ha, — dedi Toshbolta xoʻrsinib.
— Yonidagi-chi?
— U... kuyov, eri...
— Eri? Qaysi? — Omonullo shunday deyishga deb, nojoʻya savol berganini darrov fahmladi. Yaxshiki Toshbolta garangsib turgan edi. Yoʻqsa, bu savolni eshitib «nima demoqchisan? Qizimning oʻnta eri bormi?!» deb bobillab berishi tayin edi. Omonullo chalgʻimaslik uchun gapni maromiga toʻgʻriladi:
— Demak, bu kishi kuyovingiz. Oʻldirilgan-chi? U kim?
— Tanimayman u buqachani! — dedi Toshbolta zarda bilan.

«Buqacha? Nega unaqa deyapti? Qizining oʻynashimi u? Balki bu odam faqat qizining oʻlimidangina emas, nomus azobidan ham ezilayotgandir? Bechora...»

Shu fikrda Toshboltaga astoydil achindi. Oʻlim — haq. Rizq qirqilgan ekan, iloj yoʻq. Ota bir kunmi, bir yilmi kuyar, oqibat dard sovib, taqdiriga tan berar. Oʻz umri shomining ham yaqinlashib qolganini fahm etib, farzandi bilan u dunyoda koʻrishmoq orzusida yashar. Lekin «oʻynashi bilan birga oʻldirilibdi», degan isnod oʻti sovumas, to joni chiqquniga qadar yurak-bagʻrini kuydirib xarob qilar.

Shunday fikrdagi Omonulloning unga rahmi kelardi.

O, gʻofil banda! Oʻz qiziga oʻlim eshiklarini ochib bergan zot aynan ana shu odam ekanini bilsami edi, unga achinmas, bil’aks, nafrat oʻqlarining barini unga sochgan boʻlardi.

Dunyodagi odam zotining qarichi bir-biriga mos kelmaydi. Barmoq izlarining ham oʻxshashi yoʻq. Shu kabi baxt haqidagi tushunchalar ham bir-biriga oʻxshamaydi. Agar baxt oʻlchovli narsa boʻlsa edi, uni har kim oʻz qarichi bilan oʻlchaydi, demoq mumkin edi. Agar baxt koʻzga koʻringuvchi narsa boʻlsa edi, uni har kim oʻz koʻzi bilan koʻradi, desak yanglishmas edik. Ayrim odamlar rangni farqlay olmaganlari kabi baxt bilan baxtsizlikning chegarasini bilmaydilar. Mashoyixlar «senga asal boʻlib tuyulgan asli zahardir, zahar boʻlib tuyulgani esa asaldir», deb bejiz ogoh etmaganlar.

Bani Odam faqatgina baxt yoki baxtsizlik nima ekanini farqlay olmasa, unchalik ajablanmasa ham boʻlar, «farosatsiz, adashgan banda», deb qoʻyilar. Ammo oltmish yilga yaqin umr koʻrgani holda nima uchun odam boʻlib tugʻilganini, nima uchun yashayotganini, kaltakesakdan yoki suvarakdan nimasi bilan farqlanishini fahm etmasa, qanday xulosa qilmoq mumkin? Balki bunday kimsalar yorugʻ jahonda ozdir? Oz boʻlsa-da, shularning biri — hozirgina hoʻngrab yigʻlab, boʻzlayotgan ota — Toshboltadir. Balki olam aro yagonadir. Agar shunday boʻlsa, oʻsha bittaginasi ham shuning oʻzidir.

Omonullo uning ichini qandaydir dard, qandaydir pushaymon kemirayotgandir, deb xayol qildi. Kishida dard, pushaymon boʻlmogʻi uchun ham iymon lozimligini esa fahm etmadi. Ilohi bandaman, bechoradurman,
Havoyi nafs ila ovoradurman.
Erurman barcha nuqsonimgʻa iqror,
Musulmon oʻgʻli qilmas ishlarim bor...
Bunday demoqlik uchun, bu iqror va tavba uchun Odam bolasiga nechogʻlik iymon zarur?

Omonullo buni bilmaydi. Aniqroq aytilsa, bunday tushunchadan u ham yiroq.

Toshboltadagi iymon darajasini aniqlashga banda ojiz. Bu balki qabrga kirganda, balki qiyomatda aniq boʻlar, vallohi a’lam...

Ayni choqda u kuyib yigʻladi. Shu oqibatga olib keluvchi muqarrar boʻlgan yoʻlni oʻzi tanlaganini esa oʻylamasdi. «Hozir dard ichida shundaydir» dersiz? Balki... Ammo haqiqat shuki, dard sovuganidan soʻng ham oʻylamaydi buni. «Qizimga oʻzim oʻlim hukmini yozganman», demaydi.

Tursunalining osh-ovqatini pishirib yursa ham kam boʻlmas edi. Qoʻshmachilik qilishiga balo bormidi? Oʻz qizining nomusini nafsi uchun qurbon qiluvchi otalarni nima uchun yer yutmaydi ekan? Bundaylarni yer bagʻriga olmoqdan hazar qilar, oqibatda bundaylardan hatto doʻzax olovi ham nafratlanar...

Toshbolta xojasining nafsi buzuqligidan foydalanib, uni qizining nomusi evaziga jilovlab olishni xayol qilgan edi. Bunga erishganday boʻldi ham. «Bir isqirtga xotin boʻlib koʻylak-ishtonlarini yuvib yurgandan koʻra, direktorning oʻynashi boʻlib, zebu-zarga burkanib yallo qilib yashagan afzal» — Toshboltaning hayotdagi falsafasi shu boʻldi. Ajabki bu «falsafa» qiziga ham ma’qul keldi. Tursunalining xumor qarashlariga mast boʻlgan qiz otasi koʻrsatgan yoʻlga osongina kirdi.

Jilva bilan chorlagan bu yoʻlning oxirida yuragiga pichoq sanchilajagini, qarovsiz iriy boshlagan murdasini choyshabga oʻrab olib chiqib ketajaklarini oʻshanda oʻylab koʻribdimi?

Endi diydiyodan ne foyda? Hukm ijro boʻldi — qilmishga yarasha ajr berildi.

Omonulloga bu xonadon ahlining hayoti qorongʻu. Xonadagi horij jihozlarining koʻrkamligiga qarab turib «yomon yashashmas ekan», degan dastlabki xulosaga keldi, xolos.

Murdalarga koʻzi tushganida «er-xotin ekan-da», deb oʻylagan edi. Darvoqe, unga xabar berib, bu yerga yoʻllaganlarida «erkak-xotin oʻldirilgan», deyishgan, Omonullo esa buni «er-xotin» deb tushungan edi. Bu odam esa «Buqacha» deb turibdi. «Demak, oʻynashmi? Unda qotil kim? Erimi?.. Xotinini birov bilan aysh qilib yotganini koʻrib... Balki mana shu otaning oʻzidir? Qizining qiligʻidan isnodga qolib... Ular oʻynashganmi?.. Ikkovi ham kiyimda... Hatto ayol uy kiyimida emas... Balki endi boshlashmoqchi boʻlishganda...»

Omonullo oʻng tomondagi eshik balki yotoqxonadir, degan fikrda oʻsha tomon yurdi. Uning maqsadini anglagan Toshbolta «Bu yer mening xonam», deb izoh berdi. Bu izohning zamirida «bu xonaga kirmaganingiz ma’qul» degan maqsad ham mavjud edi. Omonullo bu maqsadni fahmlagan boʻlsa ham, e’tiborsiz tarzda eshikni ochib, ichkariga bir qadam qoʻydi: deraza yonida javon. Guldor gilam xonani enlab turibdi. Oʻrtada uchta katta jomadon, ikkita boʻgʻcha...
— Bular siznikimi? — deb soʻradi Omonullo ostonaga yaqinlashgan Toshboltaga oʻgirilib.
— Ha... bugun yoʻldan keldim.
— Yoʻldan?— Omonullo ajablandi.— Qaysi yoʻldan?
— Oshna-ogʻaynilar bilan qoʻshilib, Irkutskka boruvdim.
— Oʻynaganimi?

Omonullo bu yoshdagi odamlarning Sibir tomonlarga oʻynagani bormasligini bilsa ham atay shu savolni berdi. Lekin oʻzi kutgan «Ha», degan javobni olmadi. Toshbolta jomadonlarga xavotir koʻzi bilan boqdi-da:
— Ozgina pamadori olib bordik. Tomorqadan...— dedi.
— Tomorqadan? Tomorqa... shu uydami?
— Bu uyda tomorqa nima qiladi? Men bu yerda muqim turmayman. Asli choʻlda yashayman. Bu buyumlar meniki emas. Sheriklarimniki. Ichida nimalar borligini ham bilmayman.
— Sheriklaringiz kim edi?

Toshboltaning rostdan ham sheriklari bor edi, ularni nomma-nom aytdi. Omonullo yon daftar chiqarib yozib oldi. Yoza turib «ishiga pishiq bu odam. Qizi oʻlib yotgan boʻlsa ham, jomadonlarini olib kirib joylashga oʻzida kuch topibdi. Qoyilman... Balki boshqa narsalarni ham joylab tashlagandir?..» — deb oʻyladi.
— Sheriklaringiz uygacha birga kirishdimi?
— Yoʻq, ular shahar aylangani ketishuvdi.
— Demak, biror soatlardan keyin kelib qolishadimi?
— Kim biladi? Balki kelishmas, qishloqqa joʻnavorishar.
— Buyumlari-chi?
— Buyumlari tursa turaveradi, sasib ketarmidi?
— Poezdda keldinglarmi yoki samolyotdami?
— Samolyotda bosh aylanadi, ham qimmat. Bizlarga poezd durust.
— Biletni tashlab yubormagandirsiz?
— Biz qishloqi odam, bilet-miletni bilmaymiz. Paravodnik bilan kelishib kelaverganmiz. Ketishda ham shunaqa boʻlgan.
— Pravodnikning otini bilasizmi? Nechanchi vagon?
— Nima, mendan gumon qilyapsizmi? Oʻz qizimni-ya?!
— Kimdan gumon qilishimni oʻzimga qoʻyib bering. Eshikni birinchi boʻlib siz ochib kirgansiz, xabarni ham siz bergansiz. Mening odatim shunaqa, ishni shu birinchidan boshlayman. Qaysi vagonda kelgansiz?
— Yettinchi.
— Kuyovingiz qaerda?
— Kuyovim... ishda boʻlsa kerak?
— Ishda? Bular oʻldirilganiga uch kun boʻlgan. Kuyovingiz uch kundan beri ishdami? Kasbi nima kuyovingizning?
— Kuyovim olim. Yoz paytlari bir kun uyda boʻlsa oʻn kun togʻda yuradi.
— Geologmi?
— Unisini bilmadim. Lekigin toʻgʻri Maskovning oʻzi bilan gaplashadigan bola. Tagida vertoleti bor.
— Farzandlari... yoʻqmi?
— Yoʻq...
— Turmush qurishganiga qancha boʻldi?
— Ikki-uch yil boʻldi... Qizim uning ikkinchi xotini. Avvalgisidan ajralib, ancha vaqt xotinsiz yurgan ekan.

Omonullo katta xonaga, undan dahlizga qaytdi. Oshxonaga qaradi. Hamma yoq sarishta. Yaqin orada birov bunda choy ham ichmagan. Omonullo chap tomondagi eshikni ochdi. Yotoqxona ham sarishta. Oʻrin usti hatto gʻijimlanmagan. Omonullo oshxonadagi ekspertni yoniga chaqirdi:
— Oʻrin ustini, piyolalarni tekshirish esdan chiqmasin. Eshik qulfini ham koʻrish kerak. Begona kalit tushgan-tushmaganini menga aniqlab berasiz.

Ekspert «xoʻp» deb iziga qaytgach, Omonullo yana Toshboltaga yuzlandi:
— Uyga kirib hech narsaga tegmadingizmi?
— Nimaga tegaman? Oʻzim bu ahvolda... — dedi Toshbolta yigʻlamsirab. — Uka, shu yoshga kirib bir roʻshnolik koʻrmagan odamman. Mening boshimga tushganlar itning boshiga tushmasin. Shu yoshga yetganimda menga ilmang bu qotillikni.

Omonullo bu gapdan achchiqlandi.
— Kim sizga ilyapti?— dedi ovozini balandlatib.
— Hozir-ku ilmassiz... keyin jinoyatchini topolmasangiz men siz uchun tappa-tayyor goʻshtman. Bilaman, hali mening hayotimni ham kavlashtirasiz. Qamalib chiqqanimni bilganingizdan keyin osongina menga ilib qoʻya qolsiz. Xudodan qoʻrqing, uka, bunday qilmang.

«Nima qilay: soʻkib beraymi yo tushuntiraymi?» deb oʻyladi Omonullo. Keyin soʻkish ham, tushuntirish ham foydasiz, degan toʻxtamga kelib, xuddi hech qanday tuhmatni eshitmaganday soʻroqni kelgan joyidan bir maromda davom ettirdi:
— Uyga kirganingizda yozugʻliq dasturxonni koʻrgandirsiz. Yoki piyolalar yuvuqsiz boʻlgandir. Shularni yigʻishtirmadingizmi?
— Hech narsaga tegmadim, faqat tilpon qildim, — dedi Toshbolta zardali ovozda.
— Leytenant! — Omonullo shunday deb dahlizda turgan yigitni chaqirdi. Depara vakili chaqiriqqa mahtal turganday shu zahotiyoq ostonada paydo boʻldi: — Murdalarning shaxsi aniqlandimi?
— Bittasi aniq: Nafisa Boltaeva. 1959 yilda tugʻilgan. «Umid» kooperativida hisobchi boʻlib ishlaydi. Yigitning choʻntagidan faqat shu guvohnoma chiqdi, birga ishlashar ekan.

Leytenant shunday deb koʻk muqovali guvohnomani uzatdi. Omonullo guvohnomadagi suratda boqib turgan chehraga qarab «koʻrkam yigit ekan, oʻynash boʻlishga arziydi», deb qoʻydi. Soʻng yozuvlarni ovoz chiqarib oʻqidi: — «Faoliyati cheklangan «Umid» kooperativi. Sanjar Ibrohimov, Bosh direktor oʻrinbosari...» Tanirmidingiz bu odamni?
— Yoʻq,— deb javob qildi Toshbolta toʻnglik bilan.
— Leytenant, kooperativga borib xabar qiling. Marhumlarning shaxsini aniqlab, natijasini oqshomda menga yetkazasiz.

Leytenant itoat bilan chiqqach, Omonullo Toshboltadan kuyovi ishlaydigan joyning telefonini soʻradi. Toshbolta avvaliga yelka qisdi, soʻng qizil muqovali daftarni varaqlab «O» harfli sahifani ochdi-da, yuqoriga katta-katta qilib yozilgan raqamlarga barmogʻini bigiz qilib koʻrsatdi:
— Shu boʻlishi kerak. Lekin oʻzi tilponda oʻtirmaydi, chaqirib berishadi. Qizim shunaqa deganday boʻluvdi.

Omonullo choʻntagidan olgan roʻmolchasi bilan goʻshakni ushlab koʻtardi-da, daftarchadagi raqamni terdi. Dam oʻtmay «Eshitaman, gapiring», degan ayol ovozi keldi.
— Menga Samandar Ochilov kerak, — dedi Omonullo.
— Kim soʻrayapti, nima ishingiz bor?

«Olim odam ishlaydigan joyda ham shunaqa qoʻpol gaplashishadimi?»

Shunday deb oʻylagan Omonullo savolga keskinroq javob qildi:
— Men militsiyadanman. Nima ishim borligini oʻziga aytaman.
— Ochilov safarda.
— Qaerda, qachon ketgan?

Ayol darrov javob qaytarmadi. Omonulloning nazarida u kim bilandir gaplashib olganday boʻldi.
— Iltimos, oʻzingizni tanitsangiz, — dedi ayol bir daqiqalik sukutdan soʻng.

Omonullo kimligini aytgach, yana bir necha nafas jimlik hukm surdi. Soʻng goʻshakdan erkak ovozi eshitildi:
— Oʻrtoq kapitan, zarur gapingiz boʻlsa, kelib gaplashing. Telefonda aytib boʻlmaydigan ma’lumotlar ham boʻladi, oʻzingiz bilasiz.

Erkak shunday deb manzilni qisqa tarzda tushuntirgach, xayr-ma’zurni nasiya qilib aloqani uzdi.

Omonullo ularning gap ohangidan «toʻgʻri Maskov bilan gaplashadigan bola»ning ishi Davlat siri majmuasiga aloqador ekanini fahmladi. «Tagida vertolyoti» bor odamni topib gaplashish oson boʻlmasligini ham angladi.
— Qizingizning, turmushi yaxshimidi? Eridan hech nolimasmidi? — deb soʻradi Omonullo goʻshakni joyiga qoʻygach.
— Nimaga noliydi? Uyi bor, usti but, qorni toʻq...
— Farzand-chi?
— Farzandmi?.. Kuyovning ishlariga halaqit berar ekan. Bu ishlari ham toʻgʻri: itvachchalarni koʻpaytirishning nima keragi bor?

Omonullo bu gapni eshitgach, etlari jimirlashib ketdi. «Bu asli odammi yo molmi? — deb oʻyladi unga tikilib qarab. — Mol ham nasl qolirishga oʻzida tabiiy ehtiyoj sezadi. Oʻziga nabira boʻlishi mumkin goʻdakni «itvachcha» deyishi... Yo «shu kuyovdan tugʻilgan bola «itvachcha» boʻladi», demoqchimi? Kuyovni yoqtirmaydimi?»
— Qizingiz yosh, chiroyli ekan, — dedi Omonullo undan koʻz uzmagan holda. — Kuyovingiz rashk qilmasmidi?
— Bilmadim... Qizim siz oʻylagandek chakki yurmagan.
— Men oʻylagan? — Omonulloning tishi zirqirab, jagʻini ushladi. — Men hali bunaqa oʻyga kelmadim.
— Savollaringiz gʻalati-ku? Surishtirishingiz ham... Qizimning chiroyli boʻlgani bilan nima ishingiz bor?
— Bilib qoʻying, — dedi Omonullo unga qoʻlini bigiz qilib, — qizingizga aloqador gap — kattami, maydami farqi yoʻq — ishimiz boʻladi. Sizning ishingiz esa, mening savollarimga toʻgʻri javob qaytarish, menga tanbeh berish emas. Tushundingizmi? Avval qamalgan boʻlsangiz bunaqa gaplarni yaxshi bilishingiz kerak. Ana endi ayting: kuyovingiz bilan qizingiz qaerda, qay tarzda tanishishgan?
— Bilmayman. Qizimni qaerdadir koʻrib yoqtirib qolgan ekan. Sovchi qoʻydi. Oʻrtada nozik odam turgan edi, xoʻp, dedik.
— Sovchi kim edi?
— Sovchimi?... U hozir yoʻq.
— Oʻlganmi?
— Nega oʻlarkan? Qamoqda u. Sovxozimizning direktori edi, tuhmat bilan ketdi.

Omonullo Tursunalining ismi-nasabini yozib olish chogʻida koʻz qiri bilan Toshboltaga qarab unda yengil sarosima sezdi. «Harholda bularning nikohida bir sir bor, — deb oʻyladi u. — Yosh, goʻzal qizning bunaqa taviyaga ikkinchi xotin boʻlib tegishi qiziq...»

Omonullo Tursunalini surishtira boshlaganida Toshboltaning ovozida hadik sezildi, barmoqlari esa yengil titradi. «Hali bu «bechora ota» bilan koʻp otamlashamiz, bugunga shu ham yetar», degan fikrda daftarchasini yopib choʻntagiga soldi-da, «Endi bardam boʻlaverasiz, Xudo sizga sabr bersin», deb yana bir marta ta’ziya bildirdi. Soʻng doktiloskopistning ishini birpas kuzatgan boʻlib, tashqariga chiqdi. Zina panjarasiga suyanib pichirlashib turgan uch ayol bilan qaytadan salomlashdi.

Omonullo «xotinlar bor joyda bizga ham, sudga ham hojat yoʻq», deb hazillashardi. Bu hazil bejiz emas. Jinoyat yuz bergan yerda kim birinchi paydo boʻladi? Militsiyami yoki xotinlarmi? Militsiya jinoyatchini haftalab yoki oylab qidirib topadi. Sud ishni haftalab oʻrganadi. Xotinlar esa bu yumushlarni bir necha daqiqada, nari borsa bir soatda ogʻizlari bilan boplab bajarib qoʻyishadi. Hamisha qosh-qovoqqa qarab yashovchi ma’suma ayol ham bunaqa paytda «siz aralashmang!» deb erini uyiga kiritib yuboradi. Oʻzi esa norasmiy sud hay’ati a’zosi sifatida faoliyatini boshlaydi. Bu safar ham yozilmagan qoida amal qilgan, guvoh sifatida faqat xotinlar toʻplanishgan edi.

Omonullo ostonada paydo boʻlishi bilan koʻrinishi King Kongning uzoq qarindoshlarini eslatuvchi xotin ovozini sal balandlatib «Otish kerak, — dedi. Soʻng qanday otish lozimligini ham aniqlab berdi: — Stadionga yuz ming odamni toʻplab, peshonasidan otish kerak. Televizorga ham olib berish kerak».

Omonullo suhbatni ana shu ogʻzi botir xotin bilan boshladi:
— Qaysi xonadonda yashaysiz, opa? — deb soʻradi u choʻntagidan daftarcha chiqarib.
— Mening uyim bu yerda emas, magazinning tepasidagi doʻmda turaman, — dedi ayol.
— Oʻlganlarni tanirmidingiz?
— Yoʻq-a, men nonga chiquvdim. Xotinlar gapirayotgan ekan, kelaverdim-da.
— Oʻldirgan odamni koʻrdingizmi?
— Voy, nega men koʻrar ekanman?
— Kimni peshonasidan otmoqchisiz?
— Oʻsha oʻldirgan odamni-da.
— Kim u?
— Bilmayman.
— Non oldingizmi?
— Non? Nimagaydi?
— Eringiz nonsiz och oʻtiribdi. Boraqoling.
— Voy, savil, meni tergaydigan ham, och oʻtiradigan ham erim yoʻq, Xudoga shukr. Haydamasangiz ham ketaman. Sassigʻini hidlab turishga koʻzim uchayotgani yoʻq! — Shunday deb mingʻirlaganicha zinadan pastga tusha boshladi.
— Biz bilganlarimizni yordamchingizga aytdik, — dedi ayollardan biri.
— Biz guvoh ekanmiz, ismlarimizni ham yozib oldilar, — dedi ikkinchisi.
— Nimalarni bilasiz? Nimalarni aytdingiz?

Ularning bilganlari: Nafisa qoʻni-qoʻshnilarga uncha aralashmaydigan «yovvoyiroqmi» yoki «kibrli- mi» ayol. Ishga borish-kelishida yoʻlakda yoki koʻchada koʻrishsa koʻrishardi, boʻlmasa yoʻq. Bozor-oʻchar qilganini, qoʻllari tolib sabzi-piyoz koʻtarib kelganini yoki doʻkondan non olganini birov koʻrmagan. Er-xotinning urishganlari u yoqda tursin, gap talashishganini ham eshitishmagan. Faqat ikki oymi, uch oymi avval bitta xotin kelib janjal qilganday boʻlibdi. Mana shu soʻnggi xabarda, Omonulloning nazarida, jon borday sezildi.
— Qanaqa xotin edi? — deb aniqlamoqchi boʻldi.
— Biz tengi, oʻrta yosh,— dedi Omonulloga yaqin turgan ayol. Soʻng «chiroylikkina» deb alohida izoh berdi.
— Kimligini bilmaysizmi?
— Yoʻ-oʻq, tanimaymiz u xotinni. Oʻsha kuni men qizimni kuzatgani chiquvdim. Shu yerda roʻpara boʻlib qoldim. Yonida bir erkak ham bor edi. Erkagini sal tanidim. Oldingi eri bilan kelib turardi.

Keyingi gap Omonullo uchun kutilmagan boʻldi:
— Oldingi eri? — deb har ikki ayolga bir-bir qarab oldi. — Samandar Ochilov ikkinchi erimi?
— Oldingisini erimas, devdingiz? — dedi gapga qoʻshilmay turgan ayol.
— Bir pas jim turing, endi, — deb jerkidi Omonullo bilan gaplashayotgani. — Oʻlgan odamlar haqida yomon soʻz aytilsa gunoh boʻlarkan. Erimi yo boshqasimi, kimligini ukamning oʻzlari ajratib oladilar. Bu uyni olishganiga ancha boʻlgan. Avval muqim yashashmas edi. Birinchi eri bilan kelib-ketib yurishardi. Bir marta suv toshirib yuborib, pastdagilarning rasvosini chiqarishgan. Birinchi eri mard ekan, chiroyli qilib tuzatib berdi.
— Birinchi erining otini bilmaysizmi?
— Kim soʻrabdi, deysiz. Ikkinchisi bilan muqim yashayotgani uchun sal-pal taniymiz. Lekin bu ikkinchi erining ham yoʻq boʻlib ketadigan odati bor.
— Janjal qilgan xotinni kundoshi devdingiz, a? — deb gapga qoʻshildi nariroqda turgan ayol.
— Unaqa demaganman.
— Voy, devdingiz-ku...
— Demadim, oʻxshatuvdim. Nafisaning anavi baqiroq otasi gapirib qoldi-da, «Bu yerda ering yoʻq, ering Sibirda», dedi. Qizimni kuzatib kelayotsam yana shu xotinga roʻpara boʻldim. «Men tilanchi emasman!» deb eshikni qarsillatib yopdi. Yuragim chiqib ketay dedi.
— Sherigi-chi? — deb soʻradi Omonullo.
— Qaysi sherigi? Ha, anavi erkakmi? Uni koʻchada koʻrdim. U uyga kirmagan shekilli.
— Keyingi bir haftami, oʻn kundami notanish odamlar kelib-ketishmadimi?
— Buni biz bilmaymiz, oposi. Bizning gap poylaydigan odatimiz ham, vaqtimiz ham yoʻq. Bu doʻmga, roʻparadagi doʻmga kim kelib-ketayotganini bilsa, Abduqayum biladi.
— Kim u?
— Tepadagi qavatda bitta bola bor. Belidan pasti ishlamaydi. Uzzu-kun aravachasida oʻtirib olib, koʻchaga qaragani qaragan. Bir xil paytda suratga ham oladi.
— Samandar Ochilovni oxirgi marta qachon koʻrdingiz? Oʻn kun boʻldimi yo yigirma kunmi?
— Voy, nega oʻn kun boʻlarkan? Uch kun yoki... ikki kun boʻldi. Yoʻlakdan chiqaverishda roʻpara kelib qoldim. Salom bersam alik olmadi. Men ranjimadim. Shunaqa telba-teskari odati bor odam-da u. Bir hil paytda oʻzi salom beradi, bir xil paytda xoʻmrayib oʻtib ketadi.
— Oʻsha kuni Nafisanimi yo oʻldirilgan yigitnimi koʻrmadingizmi?
— Yoʻ-oʻq koʻrmadim...

Narida turgan ayolning yerga qaraganini sezgan Omonullo undan alohida soʻradi:
— Siz ham koʻrmadingizmi?

Ayol unga qaramagan holda past ovozda «yoʻq», deb qoʻydi. Undagi oʻzgarish Omonulloning diqqatidan chetda qolmadi. «Vaqti kelganda oydinlashtiraman», degan maqsadda sir boy bermadi.

Uning sezgisi aldamagan edi: ayol uch kun oldin Nafisani bu yigit bilan koʻrgan, «juvon oʻlgur eri yoʻgʻida oʻynashini boshlab keldi», deb sirdosh qoʻshnisiga aytgandi. Hamma gapni aytaverib keyin balolarga qolmaslik uchun ikkovi ham jim qolishni ma’qul koʻrishdi.
— Oʻldirgan odamni topsangiz otiladimi? — deb soʻradi Omonulloning savollariga javob berayotgan gapdon ayol.
— Siz otilsin, desangiz, otildai.
— Voy, menga nima, battar boʻlmaydimi! Endi ketaveraylikmi?
— Yana ozgina turing, iltimos. Ekspertlarning ishi chiqib qolishi mumkin.

Omonullo shunday deb ayollar aytgan bola bilan uchrashish niyatida yuqoriga koʻtarildi. Eshik qoʻnQiroQi tugmasini bosishga ulgurmay ichkaridan:
— Kiravering, eshik ochiq, — degan ingichka, ammo jarangli ovoz eshitildi.

Omonullo bu taklifga binoan eshikni ochib, ostona hatlashi bilan oʻsha ovoz «poyabzalni yechish lozimligini» eslatdi. Bir necha nafaslik sukutdan soʻng esa, «Endi toʻgʻridagi xonaga kiravering», deb taklif etdi.

Toʻgʻridagi xona eshigi lang ochiq edi. Omonullo ostona hatlay turib beixiyor oʻng tomonga qaradi: enli deraza yonidagi kichkina karavotda boshi katta odamlarniki kabi, boʻynidan boshlab to oyogʻining barmoqlarigacha toʻrt yashar goʻdakni eslatuvchi, bola desa bolamas, yigit desa yigit deyish mushkul boʻlgan, qoʻllariyu yelkalari chandib bogʻlangan bir odam yostigʻiga suyanib, chordona qurib oʻtirardi. U salom bergach, koʻz ishorasi bilan stulni koʻrsatib «Marhamat, oʻtiring», deb iltifot qildi. Soʻng:
— Abduqayum Mahkam, — deb oʻzini tanitdi. — Uzr, siz bilan qoʻl berib koʻrisholmadim. Falokatni qarang, suyaklarim sal ezilibdi. Chiqib kelayotganingizni oyoq tovushlaridan bildim. Xudo menga gavda bermagani bilan quloq bergan. — U shunday deb kuldi. Uning kulgisi begʻubor, koʻz boqishlarida esa mas’udlik bor edi. Qorachadan kelgan bu yigitchaning yuzlarida Omonulloni ajablantirgan bir nur zohir edi. «Ajablantirgan» deyilishining boisi — bu nur «iymon nuri» deyilarki, bu marhamatga, bu ajrga qanday amallar evaziga yetishmoq mumkinligini Omonullo hali bilmas edi. Shu bois ham «bunaqa ahvoldagi odam ham baxtiyor boʻluvi mumkinmi?» degan fikr xayolini bir yoritib oʻtdi.
— Oʻtgan kuni fotoapparatni sozlayman, deb yiqilib tushdim. Falokatni qarang-a!

Omonullo deraza tokchasidagi teleob’ektivli foto-apparatga nazar tashlab qoʻydi. Buni sezgan Abduqayum:
— Bu mening ovunchogʻim, — deb izoh berdi. Soʻng mehmondan nigohini uzmagan tarzda: — kelishingizni bilardim, — dedi.
— Qiziq... qanday bila qoldingiz? Folbinlik ham qoʻldan keladimi?
— Yoʻ-oʻq, — Abduqayum yana kuldi. — Bunaqa gunoh ishlardan Xudo asrasin. Diqqat qiling-a, atrofimizda sodir boʻlayotgan yoki endi boʻluvchi har bir voqea bir-biri bilan mantiqan bogʻlangan. Biz faqat bunga e’tiborsiz yuramiz. Mantiqan bogʻlanuvchi voqeani biz koʻpincha tasodif deb bilamiz. Sizning bu uyga kirishingiz tasodifmi yoki mantiqan bogʻlangan voqealar zanjirining bir halqasimi? Yoki: siz tekshirayotgan qotillik tasodifmi yoki bir umrning mantiqiy yakunimi? Siz bilan men uchun bu fojia kutilmagan tuyuladi. Aslida-chi? Olloh hamma narsani mantiq iplari bilan bogʻlab tashlagan.

Omonullo bu gaplarni eshitib lol qoldi. «Gavdaning oʻrniga quloq bergan, deydi. Quloq emas, aql bergan ekan-ku», deb oʻylab, uning gaplarini jimgina tinglayverdi. Abduqayum esa jiddiylashib borayotganini anglab, shirin jilmaydi:
— Mana, qarang, ajal tigʻi ikki kishini oʻt oʻrganday oldi-ketdi. Kasallik bilan jon berishsa birovning, ayniqsa, sizning ishingiz boʻlmas edi. Ular oʻldirilibdi. Aslida ularning rizqi tugagan. Olloh ularning jonini alohida, alohida, biron xastalik bilan olinishini ixtiyor etishi mumkin edi. Yoʻq, Yaratganning xohishi aynan shu boʻldi. Balki ular shunga yarasha gunoh qilgandirlar. Balki Robbimiz ularning bu holatini boshqalarga oʻrnak qilib koʻrsatmoqchi boʻlgandir. Buni bilmaymiz. Bilganimiz — zulm sodir boʻldi. Zulm boʻlgach, militsiya keladi. Militsiya kelgach, albatta, qoʻshnilar bilan gaplashadi. Qoʻshnilar kim? Albatta, hamma narsadan xabardor boʻlishni istaydigan mening mehribon opoqilarim. Ular esa, bilgan-bilmaganlarni qalashtirib aytib tashlashgach, oxirida mening ismimni tilga olishadi. «Bilsa shu bola biladi», deyishadi. Opoqilarim tushmagurlar meni koʻchani kuzatishdan boshqa tashvishi yoʻq, deb oʻylashadi. Bozor-pozorga tushib chiqishgandan soʻng «Biznikiga hech kim kelmadimi?» deb soʻraydigan odatlari bor. Militsiyaga ham menga oʻxshagan odam kerak. Toʻgʻrimi? Ana endi siz «uch kun oldin begona odam koʻrinmadimi?» deb soʻraysiz.

Omonullo «Hozirgi yoshlar urdi-surdi kinolarni koʻraverib, kitoblarni oʻqiyverib, hammalari izquvar boʻlib ketishgan», deb oʻylab, jilmayib qoʻydi.
— Ha, soʻramaysizmi? — dedi Abduqayum uning jim turganidan ajablanib.
— Soʻramasam-chi? — dedi Omonullo kulimsiragan holda.
— Unda mantiq zanjiri uziladi: soʻramasangiz bu uyga kirmas edingiz. Siz mening qoshu koʻzimni koʻrgani kirmagansiz, toʻgʻrimi?
— Toʻgʻri. Lekin men sizdan boshqa narsani soʻrayman: uch kun oldin pastdan shovqin eshitilmadimi?
— Qanaqa shovqin?
— Masalan, erkak-ayolning janjalimi...
— Yoʻq.
— Avvalroq-chi?
— Avval?.. Yoʻq. Qotillik er-xotinning janjali oqibati desangiz yanglishasiz. U yer sokin xonadon edi.
— Lekin begona odamlar kelib turishgan ekan?
— Siznikiga kelishmaydimi? Mantiqning ildizi qaerda? Gap begonalarning kelishida emas, qanday maqsadda kelishida!
— Aytaylik... maqsad fahsh boʻlsin.
— Fahsh? Oshirib yubordingiz. Nafisa opa fohisha boʻlganida opoqilar adabini berib qoʻyishardi.
— Lekin ular gaplarida shunga shama’ qilishdi.
— Birinchi eri bor, deyishgandir yoki oʻynashi deyishgandir? Bilaman bu gaplarni. Oʻsha odamni taniyman. Lekin u anchadan beri koʻrinmay qoldi. Uch kun oldin kelgan yigit oʻynash boʻlmasa kerak.
— Demak, ularni koʻrgansiz? Bu odamni tanirmidingiz?

Bu savolni eshitib Abduqayumning chehrasi yorishdi:
— Baribir soʻraysiz, dedim-a! — Shunday deb kuldi. Soʻng jiddiylashib bosh chayqadi: — Yoʻq, uni tanimadim.
— Unda nimaga asoslanib oʻynash emas, deyapsiz?
— Yurishlari xotirjam edi. Hech qayoqqa alanglamay toʻgʻri yurib kelishdi. Oʻynash boʻlsa, «birov kuzatmayaptimi, tanishlarim koʻrib qolmasin ishqilib», deb xavotirlanadi. U yoq-bu yoqqa qarayveradi. Hech boʻlmasa, yoʻlakka kirishdan oldin orqasiga oʻgiriladi. Yo boʻlmasa, ayol kirib ketadi, sal oʻtmay oʻynash kiradi.
— Siz bu gaplarni qaerdan bilasiz? Xuddi butun umr oʻynashlarni kuzatib yurgan izquvarga oʻxshab gapiryapsiz?
— Bularni bilish uchun unchalik koʻp aql zarur emas.
— Boshqacharoq holat ham boʻlishi mumkinmi?
— Albatta-da! Siz bilan biz begona koʻzlarni chalgʻitishning mingta usulini sanab oʻtirganimizda qaysi bir uyda oʻynashlar bizning xayolimizga ham kelmagan ming birinchi usulda ishlarini boshlayotgandirlar.
— Ha, fikringiz mantiqan toʻgʻri. U holda, ayol eri yoʻq paytda begona erkak bilan nima maqsadda kelishi mumkin?
— Bunisini bilmadim. Bu faqat oʻzlariga ma’lum edi. Afsus shuki, oʻliklar gapirishmaydi.
— Ha, ayniqsa, biz uchun afsus aynan shunda, — deb Abduqayumning fikrini tasdiqladi. Omonullo. — Ular oʻzlari bilan juda koʻp sirlarin olib ketadilar.
— «Qabr — dunyo manzilining oxiri. Oxirat esa, manzilning boshidir. Modomiki, barchamiz qabrga kirar ekanmiz, qanday qilib kayfu safoga berilib, rohat-farogʻatda yuribmiz?»

Omonullo «Bunchalar aqlli ekan, bu yigitcha», deb oʻyladi. Abduqayum unig fikrnii oʻqiganday kulimsiradi:
— Aka, bu mening gaplarim emas. Bir valiulloh aytib oʻtgan ekanlar. Shoshilmayotgan boʻlsangiz, yana bir fikrimni aytaman. Faqat bekorchi gap deb oʻylamang. Shu ishingizga aloqador boʻlgani uchun aytmoqchiman. Demak, gap bunday: dunyo nimadir? Dunyo — oʻtkinchi bir mehmonxonadir. Dunyodagi eng ulugʻ boylik nimadir? Dunyoga berilmaslikdir. Dunyo boyligini afzal bilgan kishi zillatga, xorlikka, mol-dunyo toʻplagan kishi esa qashshoqlikka giriftor boʻladi. Dunyo nimaga oʻxshaydi? Dunyo — yasatilgan kelinchakka oʻxshaydi. Koʻzlar unga termulgan, qalblar esa mushtoqdir. Yasatilmish kelinchakka kimlar oshiq? Shubhasiz NAFS oshiqdir. Bu kelinchak oshiqlarning barchasini halok etadi. Hayotdagi tiriklar oʻliklardan, keyingilari oldingilaridan ibrat olmayaptilar. Uch xususni unutmaslik kerak: dunyoning oʻtkinchi ekanini, ne’matlarning ham oʻtkinchi ekanini, muqarrar oʻlimning haq ekanini.

Abduqayum «bu gaplar ta’sir qildimi, maqbul boʻldimi?» degan savol nazari bilan Omonulloga tikilib qaradi. Uning gaplariga mos ravishda nazari ham oʻtkir edi. Omonullo unga tik qaray olmadi.
— Yaxshi gaplarni aytgan ekan.
— Lekin... — Abduqayum kulimsiradi. — Hozir bu gaplarni eshitishga fursatingiz yoʻq. Koʻnglimni ogʻritmaslik uchun indamay tinglayapsiz. Balki menga rahmingiz kelayotgandir? Sizdan iltimos, rahmingiz kelmasin. Men oʻzimning shu taqdirimdan ham roziman. Harholda koʻryapman, eshityapman, gaplashyapman. Axir koʻrmaydigan, eshitmaydigan, tili aylanmaydiganlar ham koʻp-ku, toʻgʻrimi? Tan olaman, bir oz ezmaroqman. Lekin laqma emasman. Soʻrang, soʻrayvering.
— Oʻsha kunimi, oldinmi yo keyinmi Samandar Ochilov kelmadimi?
— Keldilar. Oʻsha kunning oʻzida bir koʻrindilar. Novvotrang «Volga»da keldilar. Shoshib tushib, shoshilib yoʻlakka kirdilar. Mashinada bitta harbiy odam ham bor edi. Pogoni koʻk, polkovnik. Ular ham shoshib turishgan ekan.
— Buni qaerdan bildingiz?
— Haydovchi uch marta signal berdi. Uchinchisida polkovnik eshikni ochib pastga tushdi.
— Ochilov taxminan qancha vaqt qolib ketdi?
— Taxminan yarim soatcha.
— Boltaeva bilan Ibrohimov bu paytda uyda boʻlganlar, shundaymi?
— Shundayga oʻxshab qoldi.
— Ochilov shoshib kirgan ekan, qaytishda-chi? Qanaqa ahvolda qaytdi, kiyim-boshlarida oʻzgarish bormidi?
— Kiyimlarida oʻzgarish sezmadim. Lekin sekin-sekin yurib chiqdilar. Qoʻllarida diplomat bor edi. Polkovnik bir nima devdi, unga javob qaytarmasdan indamay mashinaga oʻtirdilar. Mashina yurishidan oldin derazalariga bir qarab oldilar. Lekin siz bundan darrov bir xulosa chiqarmang.

Abduqayumning keyingi gapi Omonulloga malol keldi.

«Qimmatli maslahatingiz uchun rahmat, uka», deb piching qilmoqchi edi, tishi zirqirab, gapirtirmay qoʻydi. Mehmonning afti burishganini koʻrgan Abduqayum chegaradan chiqqanini fahmlab, uzr soʻradi:
— Gaplarimdan xafa boʻlmang, aka, mantiqan olib qaralsa, «er qotil» degan xulosa kelib chiqadi. Lekin bunaqa olim odamlarda rashk kuchli boʻlmaydi. Ular odam oʻldira olishmaydi. Nari borsa bir shapaloq urib, toʻnni yelkaga tashlab chiqib ketishadi.

Abduqayumning gaplarida jon boʻlsa ham Omonulloga malol keldi. Bir yigitchaning yoshi ulugʻ odam kabi fikr yuritishi, unga aql oʻrgatishi gʻashini keltirdi. Abduqayumning tugʻilib, tilga kirganidan beri oʻz tengdoshlari bilan oʻynab-kulolmay, yotgan yerida faqat kattalar bilan suhbatlashishi oqibatida shunday sergap, shunday maslahatgoʻy boʻlib qolganining fahmiga yetmadi. Bu xonadonga kirib Abduqayum bilan suhbatlashgan har bir odam istasa-istamasa uning koʻngliga qarashga majbur boʻlar edi. Omonullo garchi gʻashi kelgan boʻlsa-da, bu yozilmagan qoidaga beixtiyor boʻysundi. Oʻzini kulimsirashga majbur etib:
— Sizdan xafa boʻlgan — oʻgʻri, — deb hazil qildi. Soʻng jagʻini ushlab, izoh berdi: — Tishim ogʻriyapti.
— Tishingiz ogʻrisa doʻxturga bormang. Men sizga davolashning osongina yoʻlini oʻrgataman. Tish nimaga ogʻriydi? Sovuq tekkani uchun. Sovuqni qanday haydaysiz? Bitta piyolani olib, ichiga yogʻ surasiz-da soʻng qizdirasiz...

Hozirgina yigitchaning oʻta dono ekanligidan gʻashlana boshlagan odam endi bu gaplarni jon qulogʻi bilan eshitdi. Maslahat soʻngiga yetguniga qadar nima maqsadda bu yerga kirganini unutdi. Yigitchaning maslahati bu safar moydekkina yoqdi. Afsuski, hozirgi tashvish bilan yaqin soatlarda uyiga borolmaydi. Kechasi ham borish nasib etadimi yo yoʻqmi — Xudo biladi. Ishdan holi boʻlganida hoziroq borib shu yigitcha aytganday piyolani qizdirib, chap qulogʻini qoʻyib yotarmidi, ogʻriq qaytib koʻzlari moshdek ochilarmidi...

Omonullo maslahatlar uchun rahmat aytib, oʻrnidan turdi.
— Telefoningizni ayting, qoʻlim tuzalsa qoʻngʻiroq qilaman. Balki yangi gaplar esimga tushib qolar?

Omonullo yon daftarchaga telefon raqamlarini yozayotganida Abduqayum yana donoligini boshladi:
— Amerikada shunaqa jinoyat yuz bersa «qotilni topgan odamga yoki xabar bergan odamga shuncha ming dollar mukofot» deb televizorlarida e’lon qilinadi. Shuning uchun ularda jinoyatchi tez topiladi.

«Xuddi Amerikada yashaydigan odamday gapiradi-ya!» deb oʻyladi Omonullo. Abduqayum esa davom etdi:
— Sizlar esa hammasini tep-tekinga bajarmoqchi boʻlasizlar. Shuning uchun odamlar sizlardan qochadi. Ish yolgʻiz oʻzlaringizga qolib ketadi. Bunaqa ishda sizga nisbatan guvohlarga qiyin. Guvoh jonini garovga qoʻyib aytadi aytadigan gaplarini. Yo notoʻgʻrimi?
—Toʻgʻri, — dedi Omonullo daftarchasidan sahifani yirtib olib unga uzatar ekan. — Mana shu ishni yumaloq-yostiq qilaylik, keyin ikkalamiz Amerika politsiyasiga borib ishlaymiz. Topganimiz — oʻrtada, kelishdikmi?

Bu gapni eshitib Abduqayum kulib yubordi. Uning kulgisi yosh bolaning kulgisiday jarangdor va samimiy edi.

Omonullo bu xonadondan dastlabki gumoniga quvvat olgan holda chiqdi. Qotil qiznig otasi boʻlishi ham mumkin, degan yana bir gumoni olinajak ma’lumotlardan soʻng haqiqatga yaqinlashganday boʻladi. Bugun esa qora roʻyxatga birinchi boʻlib Nafisaning eri Samandar Ochilov yozildi.

Odatda biron ayol qoqilib tushib jon bersa ham «eri urib oʻldirgandir» deb gumon qilinadi. Shunday ekan, Samandarning gumon oʻqiga nishon boʻlmogʻi tabiiy hol. Agar tibbiy ekspert qotillik ikki yoki toʻrt emas, aynan uch kun oldin yuz bergan deb tasdiqlasa, unda Samandarning boshiga balo toshlari yogʻilishi tayin.

Qonli Girdob

Abduqayum yanglishmadi: Samandar oʻsha kuni uyiga kelgandi. Aslida uning uyga kelish niyati yoʻq edi. Rejasi boʻyicha, Nafisa ta’tilga chiqmoQi, u esa vertolyotni shaharga joʻnatmoQi lozim edi. Odam yetib kelishi mushkul boʻlgan, ammo tabiatning mavjud goʻzalliklarini oʻzida mujassam etgan bu darada Nafisa uzoQi bilan bir hafta chidab yashay olardi. Choʻlda oʻsgan bu juvonni goʻzal manzaralar ham, tongda bulbullarning sayrashi ham, pokiza buloq suvlari ham maftun qila olmasdi. Bir necha olimu xizmatkorlardan iborat bu «shaharcha»ga dastlab kelganidayoq «zindonning oʻzi-ku, bu yer» deb baho bergan, uch kunga arang chidagan edi. Samandarning birinchi xotini ham toqqa toqat qila olmasdi. U chodir atrofida oʻrmalab yurgan ilonni koʻrganidayoq chinqirib olamni buzgan, shu-shu bu yoqqa qadam bosmay qoʻygan edi. Samandar Nafisada ham birinchi xotinining qiliqlaridan bor ekanligini sezib gʻashlandi-yu, keyin oʻz ishlari bilan andarmon boʻlib e’tibor bermay qoʻydi.

Tursunali qamalgach, Nafisa bir necha hafta garangsib yurdi. Hatto eriga qaramay ham qoʻydi. Samandar «juda yaxshi koʻrar ekan-da», deb oʻyladi-yu, ammo xayoliga kelgan gaplarni tiliga chiqarmadi. Aksar odamlar tish faqat ovqat chaynash uchun mavjuddir, deb hisoblaydilar. Samandarning tishlari esa, ikkinchi vazifasini — tilga qoʻriqchilik yumushini ham bajaradi. Uning tili bekordan bekorga tish hatlamaydi. Samandarning fe’lini yaxshi bilgan kishi «bu malla odamni tashqariga sochilmay, ichiga yutilgan dardlari sargʻaytirib yuborgan», degan xulosaga keluvi tayin edi.

Samandar indamay qoʻya qolgani bilan qaynotasi jim turmadi: qizi Nafisani obdon siquvga oldi. Otasining gaplari ta’sir qildimi yoki sogʻinch dardi qarib, kuchdan qoldimi, harholda Nafisaning eriga boʻlgan munosabati yaxshi tomonga oʻzgardi. Ikkovlari chinakam er-xotin martabasiga yetishganday edilar. Samandar uchun kutilmaganda Nafisa bu yerga kelish ixtiyorini bildirib, sogʻinganini ma’lum qildi.

Ertalab nonushtada Samandar vertolet uchuvchisiga «tayyorlan, shaharga tushib, yangangni olib kelasan», deb tayinladi. Vertolet uchishga ulgurmay uning oʻzini markaz chaqirtirdi. Buyruq qisqa, ayni choqda tushunarsiz edi: «Soʻnggi ma’lumotlar masalasida tezda Moskvaga yetib keling».

Vertolet harbiy aerodromdagi oʻz maydonchasiga qoʻngach, novvotrang «Volga» yonida turgan polkovnik uni qarshilab, oʻzini tanishtirdi-da, «Sizni kuzatib borish menga topshirilgan», deb vazifasini bayon qildi. Soʻng markazni nima qiziqtirayotganini aytdi.
— Men uyga kirib-chiqishim kerak, ba’zi hisob-kitoblarim uyda, — dedi Samandar.

Polkovnik avvaliga norozi boʻldi. Samandar bu qogʻozlarsiz Moskvaga borish foydasiz ekanini aytgach, noiloj koʻndi.

Samandar uyga kirdi-yu, nima uchun kelganini unutdi.

Abduqayum yanglishmagan edi:

... yarim soatcha qolib ketdi...

Toʻgʻri, buning orasida tashqariga bir chiqdi. Oʻsha onda qoʻshni ayolga yoʻliqdi. Zinadan pastga tushayotib, nima uchun kelganini esladi-da, iziga qaytdi. Uning bu harakatini kuzatgan qoʻshni ayol «jinni-pinni boʻlib qolganmi yo mastmi?» deb oʻyladi. Ziyrak nigohi «bu telbaning» panjalari qon ekanini ham ilgʻadi. «Bir balo boʻldi» dedi-yu, oʻzini tezda ichkariga oldi.

Samandar uyiga qaytib, garangsigan bir ahvolda xonasiga kirdi-da, poʻlat javondan kerakli qogʻozlarini oldi. Qoʻlidagi qon yuqini yuvib tashlash xayoliga ham kelmadi. Faqat mashinaga oʻtirganida polkovnik «qoʻlingizga nima qildi?» deb soʻragach, panjalariga qarab ajablandi. Beixtiyor ravishda «shisha tilib ketdi», dedi. Yaxshiki polkovnik «qanaqa shisha? Qanday tarzda?» deb ezmalanmadi. Buning oʻrniga haydovchidan «aptechkang bormi?» deb soʻradi. Rad javobini olgach, choʻntagidan roʻmolcha chiqarib, Samandarga uzatdi-da, «Bogʻlab oling, samolyotda aptechka boʻlishi kerak», dedi.

Samandar roʻmolchani qon tekkan panjalari ustiga tashlab, holsizlanayotganini his qildi. Koʻngli aynidi. Oʻrindiqqa suyanib, koʻzlarini yumdi. Koʻz oldini qoplagan qora parda birdan qizil rang oldi. Samandar goʻyo qon girdobida qolganday boʻldi. Bu qon girdobi orasidan behisob qonli panjalar koʻtarilib uni boʻgʻa boshladi. Nafasi qaytib, baqirib yuboray dedi. Shoshilib koʻzlarini ochdi.

Uchoqqa chiqqunlaricha koʻngli behuzur boʻlib ancha toqatsizlandi. Uchoq oʻrnidan qoʻzgʻolmay turib polkovnik ensiz doka, dori koʻtarib kelib, «yarangizni bogʻlab qoʻyay», dedi. Garang boʻlib oʻtirgan Samandar «qanaqa yara?» deb yuborishiga sal qoldi. Yaxshiki qoʻlini «shisha tilib yuborgani» esiga tushdi. «Oʻzim yuvib, bogʻlayman», deb doka, dorini olib hojatxonaga oʻtdi, Qoʻlini yuvdi. Uchoq chayqala boshlagach, oʻzini tutolmay qayt qildi. Soʻng yuzlarini yuvib, koʻzguga qaradi. Koʻzguda uning aksi emas, Nafisaning «gunohim nima?» deb baqraygan koʻzlarini koʻrib, qoʻrqib ketdi. Beixtiyor orqasiga tisarildi. Koʻzgudagi baqraygan nigoh yoʻqolib, oʻzining aksi koʻrindi. Malla rangi oqarib oʻlik tusini olganday tuyuldi oʻziga. Yuzlariga asta shapatiladi. Soʻng panjasini doka bilan betartib ravishda bogʻlab joyiga qaytdi. Polkovnik uning bogʻlangan qoʻliga ajablanib qaradi-yu, «adashdim shekilli», deb oʻylab indamadi. Yoʻq, polkovnik yanglishmagandi: Samandar uyidan chiqib kelganda uning oʻng panjasi qon edi. Hozir esa chap qoʻlini bogʻlab olgandi.

Samandar polkovnik gapga tutmasin, degan maqsadda oʻzini ish bilan band qilib koʻrsatish uchun qogʻozlarni varaqladi. Bir oz vaqt oʻtgach, «ish bilan band» ekanini ham unutib, koʻzlari bir nuqtada qotdi. Askar yigit yaqinlashib, qahva uzatganini ham sezmadi. Polkovnik uning bilagiga qoʻlini astalik bilan qoʻyib:
— Oʻrtoq Bosh konstruktor, — dedi.

Samandar yengil seskanib, unga qaradi.
— Qahva iching, yengil tortasiz, — dedi polkovnik kulimsirab.

«Yengil tortasiz» — deb ajablandi Samandar. — Bir nimani sezdimi bu odam? Oʻzimni tutib olishim kerak. Uyda hech nima boʻlgani yoʻq, hech nima... Bu tush edi, vahimali tush...»

Qahva hoʻplayotib shu tarzda oʻzini oʻzi ovutib, «tush koʻrayotgani»ga ishontirmoqchi boʻldi.
— Qondan qoʻrqar ekansiz, — dedi polkovnik kulimsirab.
— Yoʻgʻ-e, — dedi Samandar aybi oshkor boʻlgan boladay.
— Ha, rangingiz aytib turibdi. Siz hijolat boʻlmang, ayrim odamlar shunaqa boʻlishadi. Qonga koʻzi tushishi bilan hushidan ketib qoladiganlar ham bor. Koʻnglingiz ayniganini mashinadayoq sezgan edim. Tagʻin ham chidadingiz.

Samandar bu lutfni qabul qilganday oʻzini zoʻrlab kulimsiradi.
— Bir oz dam oling, oʻtib ketadi, — dedi polkovnik, mehribonlik bilan.

«Oʻtib ketadi? Qani edi oʻtib ketsa!.. Oʻtib ketadigan manzara emas bu...» deb oʻyladi Samandar. Polkovnikning taklifi unga ma’qul keldi: bekorchi suhbatdan qochishning yaxshi yoʻli — dam olish. U qahvani ichib boʻlgach, suyanchiqni tushirdi-da, yotib, koʻzlarini yumdi.

Samandar shu boʻyi to uchoq Moskva yaqinidagi harbiy aerodromga qoʻnguniga qadar qaddini koʻtarmadi. Polkovnik taomga taklif qilganida koʻzlarini yarim ochib, «yoʻq» ishorasini qilib, bosh chayqab qoʻya qoldi.

Koʻzlarini yumib yotgani bilan uxlamadi. Aslida bu holda yotish ham uning uchun azob edi. Biroq, polkovnik bilan suhbatlashgandan koʻra shu alfozda azob chekish ma’qulroq tuyuldi.

U ikki toʻlqin iskanjasida edi. Biri — qon tusida, uyidagi dahshat manzarasi, ikkinchisi — bir necha soatdan soʻng boʻlajak suhbatlar. Samandar birinchi toʻlqinni yengishga, Nafisaning baqraygan koʻzlarini haydashga, girdobdan koʻtarilayotgan qonli panjalarni nari surishga intildi. Bir necha muddat bunga erishganday ham boʻldi. Biroq, nari ketgan manzaralar yana shiddat bilan oʻz oʻrniga qaytaverdi.

Samandar turli tashvishlar nahrida bearmon suzgan, ammo bu kabi kuchli toʻlqinlarga bandi boʻlmagan edi. Yaratganiga banda boʻlolmaganlarning ajri balki shudir — tashvishu alamlarga bandi boʻlishdir...

U keyingi ma’lumotlarga kattalarning ishonishlari qiyin, balki siyosiy tus ham berilar, degan tahminni diliga tugib yurgan edi. Uning kashfiyotiga asoslangan qurilmalar dunyodagi yadro poligonlarining har biridagi eng kuchsiz sinovni ham aniqlab, bilib berishi mumkin edi. Ammo oʻn ikki kun avval kutilmagan holat yuz berdi: qurilma zaminning kuchsiz tebranganini xabar qildi. Zaminning tebranishi yangilik emas, ammo tebranish markazi sira kutilmagan yerda edi. Ulardagi xarita boʻyicha bu joyda yadro poligoni yoʻq edi. Samandar hisob-kitoblarni qayta-qayta tekshirdi, solishtirdi. Raqamlar bari-bir oʻjarlik bilan aynan oʻsha joyni koʻrsatib turaverdi.

Samandar ma’lumotlarni bir kun kechikib yubordi.

Markaz tanbeh berar, deb oʻylayotgan edi. Shoshqich chaqiriluvi u uchun kutilmagan boʻldi. Ayniqsa, uydagi voqea...

Uchoq yerga qoʻnib, belgilangan maydonchada toʻxtagach, Samandar qaddini koʻtardi. U goʻyo uchoqda uchmadi, balki tanklar zanjiri ostida ezilandi. Uchoq uni uyidagi voqeadan uzib olib, necha ming chaqirim nariga olib kelgani bilan xayoliga boQlangan tashvish iplarini uza olmagan edi.

Uchoq zinapoyasida ularni ikki qora «Volga» kutib turardi. Polkovnik hamkasbi bilan salomlashib «vazifa ado etilgani»ni ma’lum qilgach, Samandar mashinaga oʻtirdi. «Vazifasini bajargan» polkovnikka «alohida buyruq boʻlgunicha kutinglar», — deyilgach, mashinalar oʻrnidan qoʻzgʻoldi.

Samandar Moskva koʻchalarini yaxshi bilardi. Shu bois Mudofaa vazirligi joylashgan koʻchaga burilishmaganidan ajablandi-da:
— Qaerga ketyapmiz? — deb soʻradi. Uni polkovnikdan «qabul qilib olgan» odam bamaylixotirlik bilan:
— Kremlga, — dedi.
— Kimning oldiga? — deb soʻradi Samandar.
— Sizni oʻrtoq Baygildin kutyapti.
— Bazarovchi?
— Viktor Bazarovich ham oʻsha yerda.

Bazarov deganlari vazirlik huzuridagi Markaz boshligʻi edi. Odatda Samandar asosan shu odamga yoʻliqardi. Baygildinning huzuriga kamdan kam hollardagina borishardi. Samandar bu safar toʻgʻri oʻsha yerga borilayotganidan masalaning jiddiy ekanini angladi. Bir jihatdan Baygildinga roʻpara boʻlishi yaxshi. Farosatli odam. Bazarovga oʻxshab huda-behuda soʻkinib baqiravermaydi. Harholda unda harbiylikka nisbatan olimligi ustun turadi.

Kremlda toʻgʻri Baygildinga roʻpara boʻlmadi. Bari-bir avval Bazarovga yoʻliqdi:
— Sen nima qilib qoʻyding, bilasanmi? — dedi u sovuqqina salomlashib.
— Nima qilibman? — dedi Samandar ham sovuqroq ohangda.
— Butun razvedka oyoqqa turgan. Agar ma’lumoting isbotlanmasa, bilasanmi nima boʻladi?
— Bilaman. Ishlarimning oyogʻi osmondan boʻladi.
— Faqat ishlaring emas, oʻzing ham. Faqat oʻzing emas, men ham...
— Shunaqa xatar bor ekan, ma’lumotni bularga koʻrsatmang edi.
— Sen shunaqa vaqillayverasan. Rost boʻlsa-chi? Unda yana bir balo! «Qayoqqa qarayapsanlar?!» deb uchirib yuborishadi. Nima boʻlsa boʻldi — tavakkal! Yur.

Baygildin u qadar vahima qilmadi. Ma’lumotnoma, hisob-kitoblar xulosasi bilan tanishgan boʻlsa-da, Samandarning tushuntirishlarini diqqat bilan tingladi.
— Ilmiy ekspertiza xulosalaringizning toʻgʻri ekanini tasdiqladi. Lekin hozircha uzil-kesil toʻxtamga kela olmaymiz. Hozir orbital stantsiyadagilarga ham topshiriq berilgan. Samandar Ochilovich, siz uch-toʻrt kun Moskvada dam oling. Siz bilan Vasiliy Ignatevich ham koʻrishmoqchilar. Qurilmalaringizni Hindiqushga ham oʻrnatsak-chi? Nima deysiz?
— Afgʻonistongami?
— Ha.
— Shartmi? Hozirgi joyi ham yetarli. Qurilma sezgirligini yana ham oshirish mumkin.
— Qanday qilib?

Samandar uydan olib chiqqan qogʻozlar taxlamini unga uzatdi.
— Hammasi hisob-kitob qilingan. Hindiqushda yangisini qurgandan koʻra sezgirlik oshirilsa, yuz baravar arzon tushsa kerak.
— Sen bularni menga aytmovding? — dedi Bazarov norozi ohangda.
— Toʻppa-toʻgʻri bu yerga boshlab kelishlarini bilmabman. Aslida sizga koʻrsataman, deb oʻylovdim. Siz baribir oʻrtoq Baygildinga berardingiz.
— Bu hisobingiz ham toʻgʻri, — dedi Baygildin jilmayib. Soʻng qogʻoz yuzidagi qizil dogʻga koʻzi tushib, Samandarning bogʻlogʻliq qoʻliga qaradi: — Qoʻlga nima qildi?
— Ha, shunchaki... shisha tilib ketdi, — dedi Samandar oʻzini xotirjam tutishga intilib.

Baygildin ularni uzoq ushlab oʻtirmadi. Samandarni shahar chetidagi xos mehmonxonaga kuzatib qoʻyishdi. Xonaga kirib, birinchi koʻrgani — Hindiqush xaritasi boʻldi. «Maqsadlari jiddiyga oʻxshay-di, — deb oʻyladi. — Agar Afgʻonistonga ham oʻrnatilsa, yangi oʻta sezgir qurilmaga hojat qolmaydi. Yoʻlni toʻsishadi». Shu fikr xayoliga kelib, battar boʻgʻildi. Muzjavonni ochdi: baxtiga aroq bor ekan. Katta qadahga quyib, sahroda yoʻl yurib chanqagan odam kabi yutoqib ichdi. Bittaga qanoat qilmasdan ikkinchisini ham toʻldirib ichgach, dasturxon ustidagi olmalardan birini olib, karsillatib tishladi. Nazarida aroqning quvvati ojizday tuyulib yana ikki marta ichdi-da, shisha beliga yopishtirilgan yorliqqa qaradi. Aroqning qirq daraja ekanini oʻqib, ajablanganicha bosh chayqadi.

Eshik taqillab, askar yigit koʻrindi-da, «Yemakxonaga chiqasizmi yo ovqatni shu yerga olib kelaymi?» deb soʻradi. Samandar och boʻlsa-da, ovqat yegisi yoʻq edi. Avvaliga «kerakmas», deb rad etdi. Soʻng yigitni chaqirib, «shu yerga olib kel», deb buyurdi.

Aroq ta’sir qilib, badani qizidi. Boshi aylandi. Bogʻlangan panjasiga qarab gʻijindi-da, dokani yechib tashladi. Oʻzicha bir nimalar deb gʻoʻdiranib, hammomga kirdi. Yuvinib chiqqanida xonani ovqatning yoqimli isi tutgan edi. Shishani boʻshatgunicha toʻrt-besh choʻqim ovqat yeya oldi, halos. Tomogʻidan boshqa hech narsa oʻtmadi. Yana bir shisha pivo ichgach, toʻshakka ham yetib bora olmay, gilam ustiga choʻzildi.

...Nafisa koʻzlarini yarim yumganicha toʻshakda ayshini surardi. Samandarning kirib kelganiga na u, na-da xushtori e’tibor berdi. Samandar «Hayvon! Buzuq!» deb baqirmoqchi boʻldi, ammo ovozi chiqmadi. Soʻng... oshxonadan bolta olib chiqib, ularni chopaverdi, chopaverdi. Soʻng... dahshatga tushdi. Bolta ularni qiyma-qiyma qilib tashlagan boʻlsa-da, tanada bir tomchi ham qon koʻrinmadi. Soʻng... qiymalangan tana bus-butun holga kelib, qadlari koʻtarildi. «Ey nodon!» deb unga qarab kuldilar, kulaverdilar. Soʻng... Samandar ularga pichoq bilan tashlandi. Ular qochdilar, qochaverdilar. Samandar gʻazabga kelib, pichoqni otdi. Pichoq kinodagi mergan qoʻlidan otilganday toʻgʻri borib Nafisaning chap koʻkragiga sanchildi. Nafisa yiqildi. Oʻldi. Chinakamiga oʻldi! Ana, koʻkragidan qon sizib chiqyapti. Qon... issiq, qon. Koʻzlari esa baqrayib qoldi: «Gunohim nima edi?» deb soʻrayotganga oʻxshadi. Samandar qoʻrqib ketdi: «Nafis, seni oʻldirmoqchi emasdim. Tursunali bilan birgaligingni bilganimda ham kechirgan edim. Bu safar ham kechirardim. Oʻlma, Nafis...» Shunday deb turganida xushtor kelib boshiga toʻqmoq bilan urdi, uraverdi. Toʻqmoq har urilganida jaranglab, aks-sado taratdi, tarataverdi... Nafasi esa boʻgʻildi, boʻgʻilaverdi...

To uyqudan uygʻonguniga qadar shu tush asoratida azob chekdi. Qoʻrquvdan uygʻondimi yo eshikning taqillaganidan uygʻondimi — farqlay olmadi. Harholda eshikning taqillashi boshiga urilgan toʻqmoq jarangiga monand edi. Boshiga urilgan toʻqmoq tushida kechgan boʻlsa-da, gardani loʻqillab ogʻrirdi.

Avvaliga qimirlash u yoqdan tursin, «Ha, kim?!» deyishga ham majoli yetmadi. Aniqrogʻi qaerda, nima uchun yotganini idrok qilolmadi. Bir oz garangsib yotgach, nonushtadan keyin boʻlib oʻtgan voqealarni xira tarzda boʻlsa-da, esladi. Shundan soʻng koʻzlarini arang ochdi. Eshik yana taqillagach, «hozir!» deb ovoz berdi-da, inqillab oʻrnidan turdi. Uy xuddi osma koʻprikday u yon-bu yon tebranganday boʻlib, chayqaldi. Gandiraklab borib eshikni ochdi.

Yengsiz ich koʻylakda turgan gavdali odam uni koʻrib jilmaydi:
— Xayriyat! Bu kimsasiz orolda bittagina insofli tirik odam bor ekan! — dedi u. — Hamma xonalarni birma-bir taqillatib chiqdim. Tirik odam yoʻqmi, bilmayman. Boʻlsa ham ochishmaydi. Qoʻrqishadimi, bilmayman. Men yolgʻizlikni yomon koʻraman. Ichgim kelyapti, qoʻshni, nima men alkashmanmiki hadeb yolgʻiz ichaversam. Koʻnglim shirin suhbatni istayapti. Siz menga sherik boʻla olmaysizmi? — U shunday deb qoʻlidagi aroqni yuqori koʻtardi.

Boshi aylanib, ogʻzi qurib, koʻngli behuzur boʻlayotgan Samandarga bu taklif ma’qul keldi. Garchi u chaqirilmagan mehmonga zid oʻlaroq yolgʻizlikni yoqtirsa ham hozir ulfat bilan ichgisi keldi.
— Kiring, — dedi u tisarilib.

Mehmon ostona hatlab qoʻl uzatdi-da, oʻzini tanitdi:
— Medvedev, Sergey Lavrentevich.

Samandar «Marhamat qiling», deb joy koʻrsatdi. Medvedevning shimi yonidagi qizil hoshiyani koʻrib «generallardan ekan-da», deb qoʻydi. Medvedev esa yozuv stoli ustidagi Hindiqush xaritasiga koʻzi tushib «oʻzimizdan ekan», deb oʻyladi.
— Ismingiz nima, qoʻshni? — dedi Medvedev ikki qadahga aroq quyib.

Kiev universitetida, soʻng Moskvadagi aspiranturada oʻqib yurganida Samandarni hamma «Sasha» deb chaqirardi. Shuni eslab u:
— Sasha deyavering, — deb qoʻydi.
— Sashoq, salomatlik uchun! Men sendan xursandman. Bu yerdagi yagona tirik odam sen ekansan... — Medvedev shunday deb tik turgan holida qadahni bir koʻtarishdayoq boʻshatdi.

Samandar qadahni labiga yaqinlashtirganida aroqning hidi dimogʻiga urilib, seskandi. Koʻngli battar aynidi. Mehmon qarab turgani uchun hijolat chekdi. Keyin chuqur nafas oldi-da, bir zarb bilan ichib yubora qoldi. Dam oʻtmay oʻzini yengil his eta boshladi. Uchinchi qadahdan keyin esa picha oʻziga keldi. Bu yerga kirishdan avval ham boʻkib ichgan mehmonning «gap xaltasi teshilib», tinmay gapiraverdi.
— Sashok, men harbiy odamman. Mening kasbim jang qilish. Qogʻoz titib idorada oʻtiradiganlarga toqat qila olmayman. Rossiyani kim xarob qildi, bilasanmi? Ana oʻsha burniga koʻzoynak qoʻndirib, qogʻoz titib oʻtiradiganlar. Biz esa buyuk Rossiya shuhratiga shuhrat qoʻshamiz. Bu — bizning burchimiz.

Medvedev yana qadahlarni toʻldirdi:
— Buyuk Rossiyamiz uchun, uning shuhrati uchun! — U shunday deb xitob qilgach, qadahni odati boʻyicha bir koʻtarishda boʻshatib, kaftiga «kuf» deb qoʻydi.

Samandar endi ichishga qiynalmadi. Ogʻriqlar uni tark etgan, ammo qulogʻi shangʻillab, mehmonning gaplarini durust idrok qila olmayotgan edi. Medvedev esa «sukut rizolik alomati» sanalganday «gaplarim Sashokka ma’qul kelyapti», degan fikrda joʻshib soʻzlayverdi.
— Bu gʻalamislar Rossiyaning Oʻrta Sharqdagi siyosatini oʻzgartirishmoqchi. Ochigʻini aytaymi? Mixail Mechenniyning ishlari menga yoqmayapti.

Samandar Mixail Mechenniyning kim ekanini darrov anglamadi. Keyinroq fahmlab, nimani tasdiq etayotganini oʻzi ham tushunmay, bosh irgʻab qoʻydi.
— U bizning Germaniyani ikki qoʻllab topshirdi. Germaniya uchun ruslar qancha qon toʻkishgan, bilasanmi? Endi esa Afgʻonistonni bermoqchi! Gorchakov janoblari 1877 yilda nima qilgan bilasanmi? Bilmaysan! Granvillni bilasanmi? U oʻsha paytda Angliya tashqi ishlar ministri edi. Gorchakov u bilan sulh tuzdi. Hozirgi Afgʻonistonning shimoliy chegarasini oʻsha ahmoq belgilagan. Nega ahmoq, deyapsanmi? Shuning uchunki, yana bir zarb berilsa, Afgʻoniston toʻlaligicha bizniki edi. Hech boʻlmasa yarmi bizniki boʻlardi. Bugun bekorga qon toʻkib yurmasdik. Endi Mixail Mechenniy nima qilmoqchi? Bilasanmi? Bilmayman, dema, bilasan. Bu yerda bekorga oʻtirganing yoʻqdir. Meni ham shuning uchun chaqirtirishibdi. Bular Afgʻonistonni topshirishmoqchi! Qoʻshinni qaytarishmoqchi! Bunga chidash mumkinmi?! Yoʻq! Sen chidasang chidayver, ammo men chiday olmayman! Axir u yerlar rus qoni evaziga olindi. Xalqi tamoman qirib tashlansa ham Afgʻonistonni qoʻldan bermaslik kerak. Afgʻoniston — Pokiston kaliti, Hindiston kaliti, Hind okeani yoʻli! Hindiqushchi? Bunday strategik qulay joy yana qaerda bor? Endi sen ayt: qaysi ahmoq kalitni oʻz ixtiyori bilan beradi?

U yana bir oz asabiylashgan holda aroq quydi:
— Rossiya shuhratining soʻnishiga sira yoʻl qoʻymaymiz!

Samandarning koʻzlariga qadah avval ikkita, soʻng uchta boʻlib koʻrindi, keyin chirpirak boʻlib aylana boshladi. Rossiyaning shuhrati uchun ichishga qurbi yetmay yoniga shilq etib yiqildi.
— O, Sashok, ichishni eplay olmas ekansan-ku!

Medvedev shunday deb uni ikki qoʻltigʻidan oldi-da, sudrab borib karavotiga yotqizdi.
— Boʻpti, Sashok, omon boʻl! Bir oz koʻnglim yozildi. Ammo sen mening gaplarimni unut!

Shunday deb yarimdan ozaygan shishani koʻtarib, bir oz gandiraklagan holda xonadan chiqdi. Dam oʻtmay qoʻshni xona eshigi taqillay boshladi. U endi ertalabgacha birga ichishi mumkin boʻlgan «tirik odam» izlardi.

Hammayoqni bulgʻab tashlagan Samandarni esa ertalab harbiylar shifoxonasiga olib ketishdi.

Armon

Tish ogʻrigʻining davosi ombur, deganlaridek, Omonullo oʻzidagi qoʻrquvni yengishga kuch topib, tish tabibiga kirdi-yu, bir necha daqiqada koʻzlari moshdek ochildi, qoronQu dunyosi yorishdi. Avvalgi kuni e’tibor bermagan narsalar endi muhim boʻlib koʻrinaverdi.

Oʻsha kuni Abduqayumning uyidan chiqqach, doktiloskopist uni ichkari xonaga chaqirdi-da, poʻlat sandiqdagi qonli dogʻni koʻrsatdi:
— Eshik tutqichlarida ham ayni shu iz.

Omonullo poʻlat sandiqni sinchiklab koʻzdan kechirdi: ochishga urinilmagan. Balki oʻz kaliti bilan ochib-yopilgandir? «Kim ochib yopgan? Ochilovmi? Pullarini olib qochganmi?» Omonulloning xayoliga kelgan birinchi fikr shu boʻldi. Samandardan barmoq izlarini olib, qonli izlar bilan solishtirib koʻrilmagunicha aniq bir qarorga kela olmas edi. Shu sababli uning qaerdaligini aniqlash maqsadida ishxonasiga yoʻl oldi.

Telefondagi savol-javobdan soʻng uning kelishini kutishayotgan ekan. Tashqaridan qaraganda koʻrimsizgina boʻlgan uch qavatli uy temir panjara bilan oʻralgan edi. Omonullo darvoza yonidagi qorovulxonadan nariga oʻta olmadi. Qorovulxona odatdagidan koʻra kengroq, uchdan ikki qismi bel barobar taxta toʻsiq bilan ajratilgan edi. Odamlar oʻtishi uchun moʻljallangan yoʻlak oʻrtasiga xuddi metrodagi kabi ochilib-yopiladigan toʻsiq qoʻyilgan edi. Xuddi shu joyda toʻxtagan Omonulloning guvohnomasini koʻrishdi. Avvaliga toʻsiq yonida turgan yigit harfma-harf oʻqiyotganday tikildi. Soʻng bir suratga, bir Omonulloga tikildi-da, guvohnomani xona toʻrida oʻtirgan oʻrta yosh, tepakal kishiga olib borib berdi. Tepakal koʻzoynagini taqdi, bu ham kamlik qilib, tortmasidan toshoyna chiqarib guvohnomani sinchiklab tekshirdi. Keyin oʻng tomondagi kompyuter tugmalarini bosib, besh-olti daqiqa davomida nigohini ekrandan olmay oʻtirdi. Ekranda javob yozuvlar paydo boʻlganidan keyingina buyruq ohangida «oʻting» deb qoʻydi.

Omonullo avval hovliga, keyin uch qavatli binoga oʻtsam kerak, degan fikrda «qayoqqa boramiz?» deb soʻradi. Yigit unga javoban jilmayib qoʻydi-da, toʻsiqni ochib, «Bu yoqqa», deb tepakal tomonga ishora qildi. Omonullo ichkariga oʻtib, tepakalning roʻparasidagi stulga oʻtirdi.
— Ochilovda nima ishingiz bor? — deb soʻradi tepakal unga qattiq tikilib.
— Undan soʻrab-bilib oladigan gaplarim bor.
— Qanaqa gap?
— Siz bilishingiz shartmi?
— Shart.
— Aytaylik, bir jinoyatga oid gaplar boʻlishi mumkin.
— Qanaqa jinoyat?
— Buni ham bilishingiz shartmi?
— Ochilovga tegishli boʻlsa — shart.
— Uning xotini oʻldirilgan.
— Qachon?
— Taxminan uch kun avval.
— Ochilov bir oydan beri safarda.
— Qaerda?
— Kerakli joyda.
— Uni koʻrishim shart.
— Kelganida koʻraverasiz.
— Qachon keladi?
— Kerak boʻlganida keladi.
— Aniqrogʻini hech kim bilmaydimi?
— Ochilov bilan ishingiz boʻlmasin. Jinoyat yuz berdimi, jinoyatchini toping. Sizga maslahatim: bu tomonlarga boshqa kelmaganingiz ma’qul.
— Xotinining oʻlganini xabar qilish kerakdir? Murdani koʻmish kerakdir? — dedi Omonullo bir oz achchiqlanib.
— Xotinining hech kimi yoʻq ekanmi? — deb soʻradi tepakal pinagini buzmay.
— Otasi bor.
— Xotirjam boʻling, otasi koʻmaveradi. Eri koʻmishi shart emas.

Tepakal «gap tamom, sizga ruxsat», deganday guvohnomani uzatdi. Omonullo bu yerdagilarning oddiy qorovul emasliklarini tushunib yetgan boʻlsa-da, tepakalning podpolkovnik unvonida ekanidan bexabar edi. Shunga qaramay uning qoʻrsligiga javob bermadi. Oʻrnidan turib xayrlashmoqchi boʻlganida tepakal oʻtirgan yeridan qoʻzgʻolmagan holda qoʻl uzatdi:
— Shashtingizga qaraganda Ochilovga boshqa koʻz bilan qaramoqchiga oʻxshaysiz, — dedi u. — Sizga maslahatim: Ochilovni tinch qoʻying. Unga tishingiz oʻtmaydi.
— Qonun oldida hamma teng, — dedi Omonullo bu safar qat’iyroq ohangda.
— Siz oʻqigan kitobda shunaqa yozilganmi? Hayotda esa, azizim, butunlay boshqa. Shuni hali ham tushunib yetmadingizmi?

...Tish ogʻrigʻidan qutulib, fikri tiniqlashgach, oʻsha uchrashuvni, oʻsha tepakalning keyingi gaplarini eslab oʻyga toldi: «Nima demoqchi? Qotil Ochilov boʻlgan taqdirda ham qoʻlingdan hech nima kelmaydi», demoqchimi? Shunchalar zirhi qalinmi bu idoraning? Xoʻp kunlarga qoldim-da! Jinoyat ildizini topib, «banditizm» desam, «Bunaqa gap yoʻq, partiya s’ezdida SSSRda banditizmga barham berilgan» deyilgan», deb garang qilishadi. Mana, jinoyatchini ushladim, desam, «toʻxta, qamamay tur, kommunist ekan, avval partiyadan oʻchirib olishsin», deydi. Boshqasini «deputat ekan», deydi. Endi bunisiga nima deyisharkin?..»

Yaxshi hamki Abduqayum novvotrang «Volga»ning raqamlarini eslab qolgan ekan. Harbiy prokuratura orqali mashina haydovchisi ham, polkovnik ham topilib, soʻralgach, Omonullodagi gumon haqiqat sari yanada yaqinlashdi. Ayniqsa, Ochilovning oʻng qoʻlini «shisha kesib ketgani», uchoqda esa chap qoʻlini bogʻlab olgani uning ahvolini ayon etganday edi. Uning nazarida Ochilovni hibsga olish uchun shu dalilning oʻziyoq kifoya edi. Ayni damda uni boshqa narsalar oʻylantirardi. Sanjar Ibrohimovning qismati oilasiga ma’lum etilgach, ular uchun goʻyo qiyomat boshlanganday boʻldi. Yaqinlari «jasadni beringlar», deb oʻlikxonani qamal qilib olish darajasiga yetdilar. Nafisaning murdasi esa yana ikki kun oʻlikxonada qolib ketibdi.

Kooperativ boshligʻi Omonullo yuborgan vakilga «Ikkovi ham suyuqoyoq edi, endi haydamoqchiydim» debdi. Sanjar Ibrohimovning ukasi esa, Omonullo bilan suhbatda «Bizning urugʻda haromga yuradigan odam yoʻq. Akam haromdan hazar qilar edilar», deb gapni kalta qildi. Ibrohimovning xotini esa oʻtinch bilan «adasidan bunday gumon qilmang», deb koʻz yoshi toʻkdi. Ularning bu zorli gaplari marhum xotirasini himoya qilish uchungina aytilmayotganini Omonullo sezdi. Bu gaplarga ishondi. Ammo «Eri safarda boʻlgan chiroyli yosh juvon bilan uning uyiga nima uchun keldi?» degan savolga javob topa olmagani uchun, marhumning ruhi chirqirasa ham, shu gumondan uzoqlashmaslikka majbur edi. Erkakning haromdan hazar qilib yurishi a’lo hol, biroq... oʻrtada shaytoni la’in ham bor-da...

Marhumlar xizmat qilgan kooperativning boshligʻi gʻoyatda tez gapirganidan oʻzining ham nafasi qaytib ketuvchi, chaqchaygan koʻzlaridan makkorlik nuri sachrab turuvchi odam ekan. Omonullo «Odamning tili aldagani bilan koʻz qarashi alday olmaydi, men har qanday odamning koʻziga bir qarashdayoq kimligini aytib bera olaman», deb maqtanishni yaxshi koʻrardi. Qaynatma shoʻrvaning koʻpigi boʻlgani kabi, bu maqtanishning chegaradan chiqqan yeri ham bor edi. Ammo Omonullo yuzdan yetmish holda adashmas edi, deyilsa haqiqatdan chetga chiqilmas. Oʻsha yuzdan yetmish holatning biri kooperativ boshligʻini koʻrganida amal qildi. Shu bois ham «Siz marhumlarni yaxshi bilarmidingiz?» — deb soʻramay, gapni aylantirdi.
— Kooperativda ishlar qalay, gullab-yashnayaptimi? — deb soʻrab, boshliqqa tikildi.
— Ha, endi, qimirlab turibmiz. Hukumatga rahmat, hamma sharoitlar bor.
— Gapingiz toʻgʻri. Sharoit zoʻr. Xohlagan qingʻirliklarga shart-sharoit mixday yaratilgan, buni biz bilamiz, — Omonullo «biz» degan soʻzni alohida urgʻu bilan talaffuz etdi. Bu alohida ohang boshliqning miyasiga toʻqmoqdek urilib, bir seskandi. Lekin oʻzini goʻllikka solib, xi-xilab kuldi:
— Ie, hali shunaqalar ham bormi? Qingʻirlikdan Xudo asrasin. Hukumat shuncha sharoit yaratib berganiga shukr qilib toʻgʻri ishlaganga nima yetsin!
— Gaplaringiz zoʻr... ammo sizda ham ozgina bor ekan, deb eshitdik.

Boshliq «buning gapi chinmi?» — degan fikrda kipriklarini pirpiratib, Omonulloga bir zum tikildi. Soʻng yana quvlik koʻchasiga oʻtib, jilmaydi. Jilmayganda lablarining sal titraganini Omonulloning ziyrak nigohi ilgʻadi.
— Hazilingiz bor boʻlsin. Biz «Xudo halolidan bersin», deb yurgan bandamiz, akaxon.
— Shunaqami? Ibrohimov bilan Boltaeva bu qingʻirliklarni ochamiz, deb yurishgan ekan-ku?

Omonulloning bu tagdor gapi soyasida «Ular sirni ochmoqchi boʻlganlari uchun oʻldirilganlar», degan ma’no bor edi. Ana shu ma’no oʻq kabi miyasiga sanchilib, butun tanasini zirqiratgan holda tovonidan teshib chiqqanday boʻldi. Endi yuzidagi quvlik jilma-yishi ham yoʻqoldi. Bir oz oʻylandi-da:
— Kim shunday degan boʻlsa, oʻlgan odamning goʻshtini yebdi, — dedi.
— Oʻlgan odamning goʻshti? Gapingizga tushunmadim? — dedi Omonullo ajablanib.
— gʻiybat bilan tuhmat — oʻlgan odam goʻshtini yeyish bilan barobar ekan.
— Shundaymi? Unda siz nima uchun bu goʻshtni yedingiz?
— Men-a? Astagʻfirulloh! Nega bunday deyapsiz?
— «Bular suyuqoyoq edi, haydab yubormoqchiydim» degan kim, siz emasmi?
— Men shunday debmanmi?
— Xotirangiz yaxshi emasmi? Siz chet elning kinolarini koʻrmaganmisiz? — Omonullo savolni berishga berdi-yu, javob kutmadi: — Tugmachaga joylashtirilgan magnitofonlari bor... Bizda shunaqasi yoʻq deb oʻylaysizmi?
— Degan boʻlsam degandirman. Achomlashib yotishganda oʻldirib ketganidan keyin yana nima deyishim mumkin?
— Kim sizga «achomlashib yotishgan» dedi?
— Hammaning ogʻzida shu gap. Oʻzim koʻrmadim. Eshitganimni aytyapman.
— Siz shu odamlarning rahbari edingiz. Nega anigʻini soʻrab-surishtirmadingiz?
— Menga buning nima qizigʻi bor?
— Siz ularning suyuqoyoq ekanliklarini isbotlay olasizmi?
— Oʻrtoq tergovchi, men sizning bunday savollaringizga javob bermayman. Meni goʻl deb oʻylamang. Men ham yurfakni bitirganman. Uncha-buncha narsaga aqlim yetadi.
— Shundaymi? — Omonullo kinoya aralash jilmaydi. — Unda oʻrtoq hamkasb, siz ba’zi darslarga kirmay qochib yurgan ekansiz. Siz kirmagan darslarning birida «tergovchi ishga aloqador har qanday savolni soʻrashga haqli», — deb ta’lim berilgan.
— Hozirgi savolingiz ishga aloqadormi?
— Boʻlmasam-chi? Men ularning munosabatlarini bilishim kerakmi? Uyga nima uchun borishgan? Balki kooperativdagi qingʻir ishlarni yozish uchun borishgandir? Jahlingiz chiqmasin, bu shunchaki gumon xolos. Biz siz bilan yana uchrashamiz. Istasangiz advokat yollang. Advokat ishtirokida gaplashing, bu sizning huquqingiz.

Omonullo shunday deb iziga qaytdi. Aslida «Kooperativdagi qingʻir ishlarni fosh qilmoqchi boʻlishganda oʻldirilgan», degan gumoni zaif edi. Lekin kooperativ boshligʻining sarosimasi bu zaif gumonga quvvat berib qoʻydi. Oʻn daftarchasidagi «qotil kim?» savoli ostiga yozilgan «Eri», «Otasi» degan javob yoniga «Boshligʻi?» yozuvi ham paydo boʻldi. Ayniqsa, ertasi kuni boshliq nomidan advokatning kelishi uni ajablantirdi. «Oliy ma’lumotli yurist»dan bunaqangi harakatni kutmagan edi. «Bir balosi bor. Boʻlmasa he yoʻq, be yoʻq himoyachi yollaydimi?» deb oʻylab, «boshliq?» degan yozuv tagiga ikki marta chizib qoʻydi-da, Boshqarma boshligʻiga uchrab, kooperativning moliyaviy ahvoli zudlik bilan tekshiriluvi lozimligi haqidagi fikrini bayon etdi. Fikr ma’qullangach, ertasigayoq kooperativ muhrlanib, tekshiruv ishlari boshlandi.

Qotillikka oid tekshiruv qamrovi kengaygani sayin Omonullo savollar, jumboqlar girdobiga bandi boʻlib boraverdi. Girdobdan chiqa olish yoki tamoman muvaffaqiyatsizlik bahriga gʻarq boʻlishi oʻzining farosatiga bogʻliq ekanini u yaxshi fahmlardi. Bu kabi girdob uning uchun yangilik emas. Har bir jinoyatga doir ishning oʻziga yarasha oʻramasi mavjud. Shuning barobarida choʻkishdan asrab qoluvchi himoya chambaragi topilmasa ham ushlab olishga yaraydigan daraxt ildizimi yo xasmi, albatta boʻladi. Eng muhimi ularni vaqtida koʻra bilish, mahkam ushlab olishda. Choʻkayotgan odam xasga tirmashganidek, u ham biron bir dalilga mahkam yopishadi. Hozirgi girdobda u xas emas, himoya chambaragini topganday edi. Nazarida uydagi qonli izlar aynan shu chambarakning oʻzi edi. Qolgan dalillar suv oʻrami kabi uni oʻziga tortar, ammo u xaloskorlikni aynan oʻsha qonli izlarda deb oʻzini ishontirmoqchi boʻlardi.

Omonullo boshligʻiga kooperativda tekshiruv oʻtkazish haqidagi fikrini bayon qilib, uning rizoligini olgach, yengil tortdi. U Boshliq huzuriga kirishda «siz jinoyatchini topish bilan shugʻullaning, kooperativning moliyaviy ishi sizga aloqador emas», deb qolarmikin», degan hadikda edi. Yaxshiki jinoyatning bir uchi shu ishga borib taqalishi mumkinligini Boshliq ham tushundi. Omonullo shundan xursand edi. Barcha sohalardagi kabi ularning ishida ham ba’zan boshliqlarga gap tushuntirish qiyin boʻladi. Aynan bir xilda fikrlaydigan, ish yuritadigan boshliq bilan xodimni topish qiyin emas. Oʻz fikri, oʻz uslubi boʻlmagan odamlargina boshliq bilan bir xilda ish yuritadilar. Aqlli boshliqlar bunday xodimlardan ehtiyot boʻladilar. Bundaylarni oʻzlariga yaqinlashtirmaydilar. Ayniqsa jinoyatga daxldor ishlarda boshliq chizgan chiziqdan chiqmay yurish yaxshi natijaga olib kelmasligi mumkin. Boshliq qanchalar tajribali, bilimli boʻlmasin, har-holda u idora odamiga aylanadi. Har bir jinoyat esa alohida olam. Bu olamning oʻziga yarasha, boshqalarga oʻxshamaydigan past-balandliklari boʻladi. Idoradagi odam bularni oʻtgan tajribalariga suyangan holda payqashi qiyin. Boshliq shuni tushunsa — xodimning omadi yurishgani. Omonulloga bu safar shunday omad kulib boqqani uchun kayfiyati koʻtarildi. Uyiga ertaroq qaytib hordiq chiqargisi, fikrlarini tiniqlashtirib olgisi keldi.

Toʻqqiz qavatli uyning yoʻlagiga kirgach, ta’bi tirriq boʻldi: lift ishlamayotgan ekan. Yettinchi qavatga piyoda bosib koʻtarilish malol keldi. Halloslab chiqib borganiga yarasha uni bir mehribon kutayotgan boʻlsa ekan, dasturxon tuzasa ekan, erkalab, mehribonliklar qilsa ekan...

Xotini Fotimani Hindistonga kuzatganidan beri uyi huvillab, kirgan odamni yutaman, deydi. Sakkiz yil muqaddam Fotimaning barmogʻiga nikoh uzugini taqqanida, soʻng suyib boʻsa olganida xotinining nozli iltimoslariga, oʻjarliklariga qul boʻlib qolishini oʻylamagan edi. Ba’zan Fotimaning biron iltimosiga «xoʻp» deb qoʻyib keyin oʻzi afsuslanib yurar edi. «Shu xotinning nimasini yaxsha koʻraman? Nimasiga ishqiboz boʻlib olganman? Bir ogʻiz soʻzimga ilhaq boʻlib yurganlar koʻp edi-ku? Boʻldi! Endi bironta iltimosini bajarmayman!» deb ont ichardi. Ammo bu qasam qoʻrgʻoni Fotimaning birgina shirin jilmayishidayoq vayron boʻlib ketardi. Fotima uzun qora soch-lari bilan bogʻlab olganmidi, yo hamisha kulib turuvchi shahlo koʻzlari bilan rom etganmidi, yo qaldirgʻoch qanoti kabi qoshi, qayrilma kipriklari bilan qalbini oʻziga boʻysundirganmidi — Omonullo bilmaydi. Bilgani — Fotimani jondan ortiq sevadi. Fotima esa... Omonulloni sevadimi yo oʻzining ilmiy ishinimi? Mana shu jumboq ba’zan yuzaga qalqib chiqib qolardi. Oʻshanda Omonullo «Men sizga kimman? Bir qulman. Sizga eng muhimi — ilmiy ish! Nomzod boʻlib olay, dedingiz — boʻldingiz. Endi doktor boʻlmoqchisiz — boʻlasiz. Keyin professor boʻlgingiz keladi, keyin akademik boʻlarsiz. Omonqul esa mishiqi boladay atrofingizda girdikapalak boʻlib, xizmatingizni qilib yuraveradi», deb arazlaydi. Shunda Fotima yonar edi. Lov etib emas, atrofiga uchqunlar sachratib, «yaqinlashsang — yutaman!» deb emas, mayingina, rohatijon boʻlib yonardi. Oʻzining eng ishonchli quroli — shirin jilmayishni ishga solardi, yuzidagi kulgichi erining araz oʻtlarini soʻndira qolardi. «Oʻttiz yoshimgacha chidaysiz, deb shart qoʻyganmidim, siz oʻshanda koʻnganmidingiz? Hozir toʻqson foiz siznikiman, oʻn foiznigina ilmiy ishimga berganman. Yoqlab olay, yuz foiz sizniki boʻlaman. Boshqa unvonlarning orqasidan yugursam betimga tupuring. Men uchun eng muhimi — ilm. Odamlarga nimadir berish. Agar aqlim bilan ilmim yetarli boʻlsa siz aytgan martabalarning oʻzi keladi. Nima, akademikning eri boʻlsangiz yomonmi? Akademik kiringizni yuvsa, ikki bukilib choy uzatsa... yomonmi?» Shu gaplardan keyin Omonullo araz narvonidan pastroqqa tushardi: «Ha... endi siz ham xonim, generalning xotini boʻlsangiz yarasharmidi... General bozoringizni qilib bersa, gilamlaringizning changini qoqib bersa, «buyursinlar xonim!», deb qoʻl qovushtirib tursa...»

Ularning birov uchun achchiq, birovga nordon tuyulgan, oʻzlari uchun esa yoqimli, shirin boʻlgan turmushlari shu zaylda davom etardi.

Hind olimlari Bobur saltanatiga oid doktorlik ishni Hindistonda davom ettirishni taklif qilishgach, Omonulloning yuragi bir uvishdi. Yarim yil yolgʻiz yashash hazilakam gapmi?! Fotima «Bormasam boʻlmaydi!» deb ikki oyoqni bir etikka tiqib, janjal qilmadi. Odatiga xilof ravishda «Siz nima desangiz shu — astoydil rozi boʻlsangiz, boraman, koʻnglingizga xiralik aralashsa — qolaman», deb qoʻydi. Omonullo nima derdi: «Qirqiga chidagan qirq biriga ham chidayman», deydi-da! Buning ustiga Fotima Omonullo uchun kutilmaganda tantanali va’da berdi: doktorlik dissertatsiyasini yoqlagach, to ilmiy ish Moskvadan tasdiq etilib, diplom qoʻlga tekkunicha Hasan-Husan tugʻib beradigan boʻldi. Bu gapni xuddi «Doʻkonga chiqamanu ikki quti gugurt yo tuz olib kelaman», degan tarzda aytdi. Omonullo esa ishondi. Uyi hasan-husanlar bilan toʻlib ketganday koʻngli yorishdi. Toʻgʻri, «Hasan-Husan emas, balki Fotima-Zuhra boʻlar», deb ham oʻyladi. Lekin uning uchun bu muhim emas, muhimi — xotini tugʻishga rozi! Rozi boʻlganida ham belgilangan muddatdan ikki yil avvalroq tugʻib bermoqchi. Matbuotchilarning tili bilan aytganda «planni muddatidan avval bajarmoqchi!» Bu katta yutuq!

Shu paytgacha oʻttiz yoshdan keyin, deb belgilagan muddatini astoydil himoya qilardi. Buni faqat oʻzining ilmiy ishlari bilan izohlamay, tibbiy jihatdan «ilmiy isbot» ham topgan edi. Nima emish, oʻttiz yoshdan keyin tugʻsa, bolalari zehnli, aqlli, ham jismonan baquvvat boʻlarmish. Bu da’voni eshitib, Omonullo kulgan edi. «Nimaga kulasiz?» — degan edi Fotima. «Mening bir tanishim bor, — deb javob qaytargan edi Omonullo, — u tugʻilganida otasi yigirma bir yoshda, onasi oʻn toʻqqizda boʻlgan ekan. Men oʻsha tanishimni koʻp kuzatganman: zehni past ahmoqqa oʻxshamaydi. Har-holda u salkam fan doktori-ya! Jismoniy jihatdan ham unchalik nozik emas...» Fotima oʻzi haqida aytilgan bu gapga javob berolmay, «Bu alohida masala», deb qoʻygan edi.

Hindistonga ketishdan oʻn kun avval Omonullo uyga yarim kechada qaytdi. Tunda qaytadimi yo sahardami — Fotimaning uxlamay kutishini yaxshi biladi. Fotima boshqa xotinlarga oʻxshab xavotir olmaydi, desak noinsoflik boʻlar. Haqiqatga koʻchsak, oʻlchami yoʻq, sigʻimi mavhum bu xavotir deganlari oʻlchansa, Fotimaniki hammanikidan koʻproq chiqar. Faqat u boshqalar kabi «Erim qachon kelarkin?» (yoki «Erim kim bilan ayshini surib yurganiykin?») deb jagʻini deraza tokchasiga tirab, koʻchaga tikilib oʻtirmaydi. Omonullo qay paytda kelsa ham uni yozuv stoliga muk tushgancha oʻqib-yozib oʻtirganini koʻradi.

Bu safar ham shunday boʻldi.

Fotima bu safar ham odatini kanda qilmadi — «qayoqlarda yuribsiz?» demadi. Oʻrnidan turib salom bergach, oshxona tomon yurmoqchi boʻlganida eri toʻxtatib, «qornim toʻq», dedi.
— Hm, oʻgʻrilaringiz toʻydirib yuborishdimi? — dedi Fotima oʻziga yarashiqli kinoya bilan.

Boshqa xotinlar «oʻynashlaringiz», juda madaniy tarzda aytsa «xushtorlaringiz toʻydirib yuborishdimi?» deyisharkan. Fotima esa hamisha «oʻgʻrilaringiz» deydi, bu soʻzni aynan aytadi, uning panasiga «oʻynash», degan ma’noni yashirmaydi.
— Qamashdan oldin ziyofatini yeyish kerak-da, — dedi Omonullo xotiniga javoban, soʻng stol ustidagi kitobga koʻz tashladi. — Nima oʻqiyapsan? Yana «Boburnoma»mi? Yuzinchi martami?
— Ming marta oʻqishim kerak. Har oʻqiganimda bittadan ma’no topsam mingta ma’no topgan boʻlaman.
— Joningga tegmaydimi?
— Oʻgʻrilaringiz sizning joningizda tegishmaydimi?
— Yo... ularsiz yashay olmayman, — deb kuldi Omonullo.
— Men ham bu kitobsiz yashay olmayman.
— Mensiz-chi?
— Gapni burmang. Siz koʻchada hushtak chalib yuradigan oddiy milisa emassiz. Oliy ma’lumotli ziyoli odamsiz.
— Buning ustiga boʻlajak akademikning eriman.
— Ha, shunaqa desak ham boʻladi. Lekin siz gapni burmay turing. Siz menga ayting. Boburni bilmagan, tushunmagan odamni ziyoli deyish mumkinmi? Qani, mana bu yerga oʻtiring-chi!

Omonullo kulimsiragan holda itoat etdi.
— Kulmang, deyapman.
— Xonim, tarix darsi uchun tunning qolgan yarmi yetarli boʻlarmikin? Balki boshqa tunga qoldirarmiz?
— Yoʻq, hozir aytmasam, yorilib ketaman. Eshiting: — Fotima shunday deb kitobning kerakli varagʻini ochib, oʻqiy boshladi: — ...Muhammad Humoyun... olti oygacha anda edi: zohiran ani yer va suyi xush yoqmadi. Isitma tutar ekandur, bora-bora uzoqqa tortar» Tushundingizmi? — Fotima kitobdan bosh koʻtarib, eriga gapira ketdi: — Boburning oʻgʻli xasta ekan. Uni avval Dehliga keyin kemaga oʻtqazib Agraga olib kelishni buyuryapti. Humoyun mirzoga tabiblar chora topib berisholmagach, Mir Abulqosim degan kishi deydiki, — Fotima endi yoddan ayta boshladi: — «Ushmundoq dardlarga davo budurkim, yaxshi nimarsalardan tasadduq qilmoq kerak. Toinki Tengri-taolo sihhat bergay. Mening koʻnglumga keldikim, Muhammad Humoyunning mendin oʻzga yaxshiroq nimarsasi yoʻq. Men oʻzum tasadduq boʻlayin, Xudoy qabul qilsun. Xoja Xalifa, oʻzga muqarrablardin arzga tegurdilarkim, Muhammad Humoyun sihhat topar, siz bu soʻzi nechun tilingizga kelturasiz? haraz budirkim, dunyo molidin yaxshisini tasadduq qilmoq kerak. Bas, oʻsha olmoskim, Ibrohimni urushida tushub erdi...» bu yerda dunyoga mashhur Koʻhi nur olmosi nazarda tutilayotgan boʻlsa kerak. Tushunyapsizmi? Ular «oʻzingizni emas, shu qimmatbaho buyumni sadaqa qilsangiz ham yetar», deyishibdi. Bobur nima debdi: «Tilga keldikim, dunyo moli aning evaziga nechuk boʻlgay, men aning fidosi qilurmenkim, hol anga mushkul boʻlubdur. Va andin oʻtubturkim, men aning betoqatligini toqat kelturgʻaymen. Oʻshal holatga kirib, uch qatla boshidin oʻrgulub, dedimkim, men koʻtardim har ne darding bor. Oʻshal zamon men ogʻir boʻldum, ul yengil boʻldi. Ul sihhat boʻlub qoʻpti. Men noxush boʻlub yiqildim...» Xoʻsh, bunga nima deysiz? Qaysi podsho oʻgʻliga jonini sadaqa qilgan? Husayn Boyqaromi? Ikkovini solishtiring: biri nabirasini oʻldirtirdi, biri jonini oʻgʻliga hadya qildi.
— Men ham gapirsam maylimi? — dedi Omonullo xuddi oʻquvchi bola kabi qoʻl koʻtarib. Fotima sal chegaradan chiqqanini fahmladi-yu, ammo sir boy bergisi kelmay bir oz jilmaygan holda amr etdi:
— Gapiring, oʻrtoq kapitan, soʻz sizga!
— Birinchidan, bu satrlarni menga avval ham oʻqib bergan edingiz, xonim. Ikkinchi gapim shuki, avval aytmovdim, endi aytaman: agar mening oʻgʻlim boʻlganida uch marta emas, uch ming marta atrofini aylanardim. Bitta emas, uch mingta jonim boʻlsa, hammasini sadaqa qilib yuborardim.

Fotima yarim tundagi suhbatning bu tarzda nozik torlarni chertib yuborishini sira kutmagan edi. Shu sababli taslim boʻlishdan oʻzga chorasi qolmadi. Kitobni yopdi. Kipriklari nigohini toʻsdi. Siniq ovozda:
— Ovqat yemaysizmi? — deb qayta soʻradi. Soʻng eriga iltijo bilan boqdi: — Yana ozgina sabr qiling...

Omonullo hozir uy yoʻlagida turib shuni esladi. Hovlida oʻynab yurgan bolalarga qarab havasi keldi. «Uylangan yilim tugʻib berganida hozir yetti yoshga toʻlardi. Qoʻlidan yetaklab yurardim. Maktabiga olib borib, olib kelardim. Oʻzi Hindistonida yursa yuraverardi...»

Ajr

«Qizimni urgan qoʻllaring akashak boʻlsin! Sen mening qizimni urding — seni Xudo ursin! Mening qoʻllarim sening yoqangda! Qiyomatgacha qargʻayman seni!».

Qaynonasining faryod bilan aytgan bu soʻzlari xotirasiga mixlanib qolgan.

Oʻshanda sud hukmini kutib oʻtirgan edi. Qaynonasi ayyuhannos solib kirdi. Qargʻadi. Qargʻab-qargʻab xumoridan chiqmadi. Dod solib yigʻlayverdi. «Sud ishiga xalaqit beryapti», deb uni qariyb sudrab olib chiqishdi. Uning faryodi tashqarida ham tinmadi.

U avvaliga qaynonasining qargʻishlariga tushunmadi. Xotinining oʻlganini keyinroq bildi. Bildi-yu, qoʻrqib ketdi. «Agar bu oʻlimni ham yelkamga yuklashsa, rahm qilishsa oʻn besh yil berishadi, boʻlmasa otishlari tayin», deb oʻylab yuragi orqasiga tortdi. Har tugur «traktorni mast holda haydagani, «Jiguli»ga urilgani, haydovchining jarohat olgani...» qamalish uchun kifoya qildi. Qoʻliga kishan urib, sud xonasidan olib ketishdi. Oʻsha onlarni keyinchalik eslasa «Baxtimdan oʻrgilay», deb qoʻyadigan boʻldi. Xotini oʻsha kuni emas, ikki-uch kun avvalroq oʻlganida otuvdan qutulib qololmasligi tayin edi.

Sudga nima, «urganingda jigari yorilib ketgan», deb qotillik jandasini boʻyniga iladi. Qaynonasinikiga borib janjal qilgani, xotinini quvib yurib urganini bilishgach, «qasddan oʻldirgan», deb hukm chiqarib yuboraverishadi.

Qasddan... Xotinini oʻldirish xayoliga kelganmidi oʻsha damda? Qaynonasinikiga nima uchun borgan, xotinini nima uchun urgan — oʻzi ham bilmaydi. Esida qolgani: shiyponda mehmon kutadigan boʻlishdi. Raisning muovini kelib, unga «Traktoringni tutatma. Bugun nozik mehmon keladigʻon, bi-ir pazandaligingni koʻrsat», deb ketdi. Raisning mehmon kutadigan bogʻi, oʻzining oshpazi boʻlsa ham mehmonning bu yerda kutilishi ular uchun tushunarsiz hol edi. Uning pazandaligiga koʻpchilik qoyil qolardi. Oʻzi ham qozon atrofida yayrab ketardi.

Xullas, mehmon keldi. Ovqat yeyishining tayini yoʻq, ozgʻingina odam ekan, Jussasi nozikmidi yoki amali nozikmidi, bilisholmadi. Bilishga qiziqishmadi ham. Mehmon ketgach, ziyofatni oʻzlari davom ettirishdi. Bir tomondan kunning issigʻi, yana bir tomondan xalqumlarini qizdirib oʻtgan shayton suvi ta’sir qilib, shomga qolmay yumalab qolishdi.

U shom salqinida bir oz oʻziga kelib, koʻzini ochdi. Shishalarda, piyolalarda qolgan-qutganini toʻplab, nafsini orom oldirtirgach, bir amallab traktoriga chiqib oldi. Uyga borgani esida. Onasi nimadir dedi. Nima deganini keyin hech eslay olmadi. Soʻng qaynonasinikiga bordi... Qaytishda bir mashina roʻparasidan chiqdi. Keyin bilsa, uning oʻzi traktori bilan mashina roʻparasidan chiqqan ekan.

«Shunga yosh umrini juvonmarg qilib qamash shartmidi?..»

Uning xulosasi shu edi.

Koʻp narsalar esidan chiqib ketdi. Lekin qaynonasining faryodini unuta olmadi. Qamoqda yurganida ham, keyin ham vaqti-vaqti bilan quloQi ostida jaranglayverdi. Har jaranglaganda bir choʻchib tushadi. «...Seni Xudo ursin!..» Ibodatsiz boʻlsa ham qoʻrqardi bu qarQishdan. «Xudo qanaqasiga urar ekan?» — deb koʻp oʻylardi.

Toshbolta Xudoning qanaqasiga urishini mana endi bilganday boʻldi.

Bu ojiz banda, bu nodon banda, bu shayton izmidagi banda foniy dunyodagi har bir harakati, har bir aytgan gapi uchun ajr mavjud ekanini, hatto qizining oʻlimi ham oʻziga yarasha mukofot ekanini anglab yetmagan edi.

U «norasmiy kuyovi», bir vaqtlardagi oʻzining ta’biri bilan aytganda «valine’mati» boʻlmish Tursunalining qoʻliga kishan urilganida koʻp ham qaygʻurmadi. Topar-tutari yaxshi, obroʻ-e’tibori ham baland chin kuyovga yolchiganidan soʻng Tursunali koʻziga shumqadam boʻlib koʻrinayotgan edi. Shilqimligi bir kunmas bir kun qizining oilasini buzishi mumkinligini oʻylay boshlagan, avvalgi fikrlaridan qaytgan, boy amaldorga oʻynash boʻlishning qisqa umrli baxt ekaniga tushunib qolgan edi. «Erta-indin urilib ketish ehtimolidagi amaldorga oʻynash boʻlishdan, tagida vertolyoti bor olimga xotin boʻlish ming karra afzal», degan toʻxtamga kelganida uning mushkulotini Xudoning oʻzi yengillatib berdi — oʻynashni yoʻldan olib tashladi. Unga qadar «norasmiy kuyovi»ning marhamati bilan Sibiriya shaharlariga meva-cheva olib borib sotishni kasb qilayotgan edi. Bu ish bilan shu paytgacha shugʻullanib kelgan odamlari Tursunalining nazarida gʻirromlik yoʻliga oʻtishgan, uncha-buncha pulni oʻmarib qoladigan boʻlishgan edi. Gulday qizining nomusini hadya etishdan qaytmagan Toshboltaning sadoqatiga ishonib, Magadanga olib boriladigan bir vagon pomidorni unga topshirdi. Toshbolta pulga qoʻshib, bu yerlarda topilishi qiyin boʻlgan tilla-javhar buyumlarni olib kelib bergach, moʻljalni bexato olganidan oʻzicha quvondi. «Men buni bir laqma oshpaz deb yursam, baloning oʻqi ekan-ku!» deb ishonch darvozalarini kengroq ochdi.

Toshboltaga aynan shu — ishonch darvozasidan oʻtib, ichkariroq kirib, yaxshiroq oʻrnashib olish kerak edi. Aslida u yulduzni benarvon uradigan toifadan emasdi. Tursunali gumon qilganidek, ozgina laqmaligi ham bor edi. Ammo kattaroq daromadning hidi dimoqqa urilsa hiyla bosh koʻtarib, laqmalikni quvar ekan. Vagon Magadanga yetib borgunicha sheriklarining suhbatlariga zehn solib, pulni pulga urishtirib tilla «yasash»ni oʻrgandi. Magadandagi mijozlar esa «direktorga yaqin odam»ni oʻzlariga ogʻdirib olish uchun bu kasbning sir-sinoatlarini oʻrgatdilar. Pulning bir qismiga javhar koʻzli tilla uzuk olib borish ham ana oʻshalarning maslahati bilan boʻlgan edi. Birinchi safardayoq kishi bilmas tarzda puldan oʻmarib qoldi. Tursunali uning «sadoqati»dan, «vijdonan ishlashi»dan mamnun boʻlgan holda foydadan tuzukroq ulush ajratdi. Choʻntak pulga toʻlgach, yurish-turish ham boʻlakcha boʻldi. «Koʻrmaganning koʻrgani qursin», deganlari shu-da!

Tursunali qamaldi-yu, «norasmiy qaynota» ikki jumboq qafasida qoldi. Birinchi jumboq — tilla bezaklarga oid edi. U Sibiriya tomonlardan har safar tilla-javhar bezak olib kelardi. Tursunali qamalib, uyi tintuv qilinganda «boylik chiqmagan» emish. «Boylik topishni bilgan yashirishni ham bilgandir, ammo qaerga yashirgan?» Toshboltaning tinchini olgan jumboqning asosiysi shu edi. Qizidan bir necha marta soʻradi, Nafisa «bilmayman», deb yelka qisib turaverdi. Ikkinchi jumboq Sibirga qatnashning toʻxtashi yoki toʻxtamasligiga bogʻliq edi. Uning baxtiga yangi direktor begonalardan boʻlmadi. Oʻzining qoʻlidan taom yeb yurgan, Tursunalining maishatiga sherik bosh muhandis yigit direktorning kursisiga oʻtirdi. Bir oy mobaynida bogʻdagi mehmonxonaga qadam bosmadi. Kelgan mehmonlarni ham idoradan nari kuzataverdi. Yangi «halol» rahbarning ibratli ishlari haqida gap-soʻzlar boshlangach, ustozining yoʻliga pinhona tarzda oʻta qoldi. Meva-chevalar pishishi arafasida Toshboltani chaqirib, Sibiriya safari haqida surishtirib, ishni avvalgiday davom ettirishi lozimligini aytdi. Soʻng:
— Nafisaxon sogʻ-salomatmilar? Bu tomonlarga bir kelaman ham demaydilar-a? Kelsalar bexabar qolmaylik, — deb qoʻydi.

Bu bilan ustozining merosxoʻri sifatida oʻynashga ham ega chiqajagini shipshitgan boʻldi.

«Obbo xunasa-ey, sening ham darding bormi?! — deb oʻyladi Toshbolta Qashlanib. «E, bola, mening qizim fohisha emas, eri bor, uy-joyi bor!» — deb siltamoqchi boʻldi-yu, oʻzini tiydi. «Gapiraveradi-da, koʻz tikkani bilan qizim kelib toʻshagiga yotib olarmi-di», — deb oʻzini ovutdi.

El ogʻzida «Ot bosgan joyni toy bosadi», degan naql yuradi. Shunga koʻra Tursunali ot boʻlsa, shogirdi toy misol edi. Qoʻpolroq tarzda tavsif berilsa, Tursunali tupirganu u yalagan edi. Ustozi qamalganida uning ham paytavasiga qurt tushdi. Harholda ustozi oshni oʻzi oshalagani bilan unga yalatib turardi. Yangi direktor Yaratganga emas, rahbarlariga shukr qiladi: har tugul oshalaganlarni olishdi-yu, yalaganlarga marhamat darvozalarini ochishdi. Ular anglashmadiki, yaloqxoʻrlarning nafsi oshalaganlardan ham buzuqroq boʻladi. Oshalagan qorni toʻygunicha yeydi. Yaloqxoʻr esa koʻzi toʻygunicha. Koʻzning hech qachon toʻymasligi esa barchaga ayon. Xususan, kattalarning xizmatini qilib yurib fe’l-atvorlarini bilib olgan Toshboltaga ham ma’lum bu. Shu sababli qizi tilga olinganda uning koʻzlarini oʻyib olgisi kelgan boʻlsa-da, oʻz aravasini oʻzi tortib ketishga qurbi yetmasligini bilgani uchun oʻzini tiydi. «Yaloqxoʻr» deb yangi direktordan nafratlangani bilan tirjayib, unga qulluq qilib turishga majbur edi.

Yangi direktor ham Toshboltani suymas edi. «Belida belbogʻi boʻlsa gulday qizini xoʻjayinga oʻynash qilib qoʻyarmidi», deb gʻijinib yurardi. Bu gʻijinish pokizalik alomati emas, balki rashk olovining mevasi edi. Tursunalining qilmishi haromning oʻzi boʻlgani kabi buning gʻashligi halollik emas edi. Ba’zan bu goʻzalning bir kechalik ogʻushi uchun dunyosini berishga rozi boʻlib ketardi. Omadini qarangki, dunyosini bermasa ham jonon naqd boʻlib qoldi. «Bu Oshbolta deganlari hozircha xizmatimni qilib yuraversin. Vaqti kelganda bir tepsam enasinikiga kirib ketadi» — yangi direktorning moʻljali shu edi.

Bir-birlarini yomon koʻrganlari bilan ularni nafs deb nomlangan koʻrinmas zanjir mahkam bogʻlagan edi. Nafsning miqdorini oʻlchaydigan tarozi boʻlganda ham qaysi biriniki buzuqroq ekanini aniqlab bera olmas edi. Nafsga bandi bandalar shu holatlarida bir-birlari bilan murosa qila oladilar. Pokiza hayotni afzal biluvchilar esa arzimagan masalalar boʻyicha gap talashib, oqibatda ittifoq qila olmaydilar va oqibatda nafsga bandi bandalar yetkazgan zulmdan azob chekib noliy boshlaydilar.

Toshbolta ham, yangi direktor ham qimorbozning «gardkam!» deyishi kabi tavakkal qilgan edilar. Dastlabki ittifoq ikkovlari uchun ham manfaatli edi. Ayni choqda ikkovi ham ajralish onlariga tayyorgarlik koʻrardilar. Yangi direktor Toshboltaning avvalgi kabi sadoqat bilan ishlashiga ishonmagani sababli uning oʻrniga «oʻz odami»ni tayyorlardi. Toshbolta ham yangi xoʻjayin eskisi kabi marhamatli boʻla olmasligini anglab mustaqil ish yuritishni, hatto boshqa yerga koʻchib ketishni koʻzlardi. Shu borishida Sibiriyada orttirgan oshnalari bilan maslahat qilib ayrim ishlarni pishitdi. Yangi direktorga topshiradigan puldan koʻproq urib qolib, noyob mollar xarid qildi. Safardan koʻngli toʻlib, yaxshi niyatlar bilan kelib qizi yashaydigan uy eshigini ochdi-yu...

Yaratgan tayyorlab qoʻygan mukofotlardan biri — shu edi...

Koʻzlariga ishonmadi. Xuddi tush koʻrayotganday boʻldi. Eshikni ochishi bilan dimoQiga sassiq hid urilganida «Eri bilan ketgan boʻlsa, ovqat-povqati hidlanibdi», deb oʻyladi.

Keyin... avval notanish erkakning jasadini koʻrib bir seskandi. Soʻng qizining ahvolini koʻrib tanasidan jon chiqib ketganday boʻldi. «Qizim! Nafis!» — deb baqirmoqchi edi, ovozi pichirlab chiqdi. Koʻz oldi qoronQilashib, hamma narsa ayqash-uyqash boʻlib ketdi. Ana shu qoronQulik qa’ridan qaynonasining hayqirigʻi otilib chiqdi: «Seni Xudo ursin!!».

Militsiyaga xabar qilgach, yuklarni ichkari olib kirdi-da, jomadon ustiga holsizlanib oʻtirdi. Boshini changallab, tebrandi. Yigʻlashi kerak edi — yigʻlay olmadi. Yigʻi ham Ollohning ne’mati ekan, rahm qilganiga berar ekan bu ne’matni. Yaratgan Toshboltaga bu onda yigʻisiz ruh azobini ravo koʻrdi.

Poezdda kelayotganida yuragi gʻash edi. oʻashlikni yoyish uchun sheriklari uzatgan aroqni qaytarmay ichaverdi. Ikki tun ketma-ket birinchi xotinini tushida koʻrdi. Xotini ozib ketgan, eti ustixoniga yopishgan holda emish. Holsiz emish, xasta emish. «Meni qaraydiganim yoʻq, mehribonim yoʻq», deb yigʻlar emish. Koʻzlaridan oqqan yosh muz donalariga aylanib qolarmish. Toshbolta «Seni bu yerdan olib ketaman», deb opichib olganmish. Xotini esa yigʻlab, yalinib «yoʻq, olib ketmang, oʻzingiz keling», der emish.

Toshbolta ertalab uygʻonib, bu tushidan ajablandi. U tush yoʻyishni bilmas edi. Harholda bu tush yaxshilikka ishora emasligiga aqli yetdi. Keyingi uyqusida xotinini yana koʻrdi. Xotini juldur kiyimda emish. Keyin qaynonasi paydo boʻldi. U qargʻadi, qargʻayverdi, xotini esa kuldi, kulaverdi...

Jomadon ustida boshini changallaganicha tebranib oʻtirgan Toshbolta shularni esladi.

Keyin... odamlar kelishdi.

Keyin... tergovchi soʻroq qildi...

Bularning hammasi tush kabi edi. Goʻyo hozir uygʻonadiganday, dahshatli tush barham topadiganday edi.

Tekshiruvchilar tekshiradiganlarini tekshirib boʻlishgach (Sibiriyadan keltirgan mollari ham e’tibordan chetda qolmadi — xatga tushirildi), «uyni berkitib, muhrlaymiz», deyishdi. Qalbi muhrlangan banda uyni muhrlamoqchi boʻlganlarga nima ham deya olardi? Boshini xam qilib uydan chiqdi. Qizining nomusi sotilganda egilishi lozim boʻlgan bosh ajal tigʻi qoʻzgʻolgach, biratoʻla egildi.

Toshbolta uyiga anchagina mol-dunyo koʻtarib kelishni reja qilgan edi. Bu safar adoqsiz alam-gʻam dunyosini yelkasiga ortmoqlab kirib keldi. Erini gʻamnok ahvolda koʻrgan Adolat avvaliga ajablanib qarab turdi. Keyin uch-toʻrt qadam qoʻyib peshvoz chiqdi-da. «Salomaykum», deb savol muhrlangan nazarini eridan uzmay qarab turdi. Savol soʻralmagan boʻlsa ham Toshbolta bu qarashda «Ha, nima boʻldi, yuklaringiz qani?» degan ma’noni uqib gʻijindi-da, ichida «He, saloming boshingni yesin!» — deb qoʻydi.

...Toshbolta qamoqdan chiqib qishlogʻida uzoq yashay olmagan edi. Xuddi birov atayin uyushtirayotganday qaynotasiga, qaynogʻasi, qaynilariga duch kelaverdi. Ular, ayniqsa qaynonasi, tilda gapirmasalar ham koʻz qarashlari bilan qargʻardilar. Traktorchilikka birga oʻqigan oshnasi choʻldagi yangi sovxozda brigada boshligʻi ekan, onasining ziyoratiga kelganda Toshboltani uchratib, ishga taklif qildi. Tasodifni qarangki, oʻsha yili Adolat ham «qalb da’vati» va komsomol yoʻllanmasi bilan «choʻl quvgani» kelgan ekan. Uning shahardagi qiliqlaridan bexabar Toshbolta jilmayib qoʻyishlariga xushtor boʻlib, «oʻqituvchi xalqi yaxshi boʻladi», degan fikrda odam qoʻydi. Adolat «qamalib chiqqan traktorchiga tegamanmi», deb nozlanib oʻtirmadi. Zero, bu yerga kelishdan maqsadi choʻl quvish emas, biron laqmani topib er qilib olish edi. Unga nomi uchun er boʻlsa bas edi. Shunga binoan uning maqsadi shoirlarning tili bilan aytiluvchi «choʻlquvarlik» emas, balki «erquvarlik» edi. Toshbolta uylangach, «xotinimning ismi oʻziga mos ekan», deb qizini olib keldi. Dastlab turmushidan rozi edi. Adolat koʻp jihatlari bilan birinchi xotinidan a’loroq tuyuldi. Keyin-keyin asal oylari tugab, zahar kunlari boshlangach, «Agar Adolat degani shu boʻlsa, adolatiga ming la’nat!» deb peshonasiga shapati urdi. «Qoʻshning yomon boʻlsa, koʻchib qutulasan, xotining yomon boʻlsa qoʻyib qutulasan», deyishadi. Toshbolta bu maqolni birinchi kim toʻqiganini bilmaydi. Bilganida edi, oʻsha aytgan odam hayot boʻlganida edi, unga tik boqib: «Bekor aytibsan! — derdi. — Gapimga ishonmasang, ana, Adolat degan shaytonning urgʻochisiga uylanib koʻr-chi, qoʻyib qutula olarmikansan!» Yomon xotun shayotun qamchisidur,
Qoʻlung bogʻlaguvchi argʻamchisidur.
Oʻshal xotunki nomahram nazardur,
Agar u shamsu qamardur mochaxardur.
Agar chandiki buzrukzodadur ul,
Yaqin bil, toʻrt oyoqlik modadir ul...
Ayni chilla paytida brigadalariga bir muxbir kelib, qamish chaylada oshxoʻrlik qilib, «yuzta-yuzta otib» oʻtirishganda yomon xotindan gap chiqdi-yu, mehmon shu satrlarni oʻqib berdi. Ayrim soʻzlariga yaxshi tushunmasa ham she’r Toshboltaga ma’qul kelib, uch marta qayta oʻqittirdi. Muxbir yigit «xotin oydek boʻlsa ham, quyoshdek boʻlsa ham, agar u yomon boʻlsa urgʻochi eshshakning oʻzidur», deb izoh bergach, toʻlqinlanib, koʻzlari yoshlanib «akam boʻlasiz!» deb choʻlpillatib oʻpib ketdi. Soʻng satrlarni bir parcha qogʻozga yozdirib ham oldi. Kayfi tarqagach, she’rni ham, satrlar yozilgan qogʻozni ham unutdi. Koʻylagi yuviladigan boʻlganda Adolatning qoʻliga tushib, u labini burdi. She’rni oʻsha muxbir yozgan deb oʻylab, eriga dashnom berdi-da: «oʻshaningiz bekorlarning beshtasini aytibdi, shayton urgʻochi boʻlmaydi, erkak boʻladi, she’r ham «yomon xotun emas, yomon erkak deyilgan», deb donolik qildi. Uning ishonch bilan aytgan gaplarini tinglagan kishi «shaytonni shu tuqqanga oʻxshaydi, shaytonning erkakligini aniq bilyapti-ku» deyishi mumkin.

Er-xotin orasida birinchi janjal chiqqanida Adolatning oʻzi unga «ovora boʻlmang, meni qoʻya olmaysiz. Mendan faqat oʻlibgina qutulasiz», deb dangal aytgan edi. Toshbolta nima qilsin, taqdirga tan berib yashayverdi. Faqat ichib olgan kezlari doʻstiga hasrat qilib «e, oshnam, sen mening dardimni bilmaysan, peshonamning shoʻrini oʻlchash uchun traktor tortadigan tarozining ham kuchi yetmaydi», deb nolirdi. Adolat esa mehribonlik qilib unga yana uchta qiz tugʻib berdi. Qizlari tugʻilgunicha bir navi edi. Ana undan keyin Nafisaning ham qora kunlari boshlandi. Oʻgay ona qanday boʻlmogʻini bilmoq istaganlar Nafisadan soʻrasalar edi, u aytib berardi. Oʻgay onalarning zulmi haqida hikoyalar koʻp. Adolat ulardan oʻtsa oʻtardiki, kam emas edi. Nafisani Tursunaliga roʻpara qilish fikri dastlab aynan shu xotindan chiqqani inobatga olinsa, makr bobida tengsiz ekanini anglamoq mumkin.

.. Toshbolta oʻlikxonaga olib ketilgan qizining murdasini qachon olishi mumkinligini soʻrashni ham unutib, qishlogʻi sari yoʻl olganida Adolatning oʻsha fikrini esladi. Esladi-yu, boʻgʻildi. Shunda ham «Ahmoq xotinning gapiga kirgan — men ahmoq!» demadi. Uning aqlsiz aqliga bunday gapning kelishi mumkin ham emasdi. Buning oʻrniga «Nafisani direktorga qoʻshingu keyin Tursunalini sogʻin sigirday sogʻib yuravering», degan tillarini uzib olgisi keldi. Qanday qilib qoʻshishni oʻrgatgan bu xotinni oʻsha paytda oʻldirmaganiga achindi. «Oʻldirganimda meni ham otishardi, bu azoblarga duch boʻlmas edim...».

Toshbolta qizining shu yoʻl bilan baxtli boʻlishiga ishongan edi. Dastlab baxt quyoshi charaqlagan ham edi. Bu nurdan uning xonadoni bahramand edi. Uylariga gilamlar... rangli televizorlar kirgan edi. Sibiriyaga qatnay boshlagach, u ertakdagi baliqchi cholga, Adolat esa kampirga aylandi-qoldi: teshik togʻoraga qanoat qilmadi, saroyga ham... Uylari direktornikidan kam emasdi... Navbat «Jiguli»ga yetganda...

Baxt quyoshi birdan soʻndi. Baxt quyoshi deb oʻylab yurganlari aldamchi koʻrinish ekan. Bu quyosh deb oʻylaganlari nur emas, qon sachratayotgan ekan.

Toshboltaning nazarida bularning barchasiga Adolat aybdor edi. Uyiga kela kelgunicha bu fikr qat’iy qaror quvvatini oldi. Shu bois ham salomga alik olmay «saloming boshingni yesin», deb qoʻygan edi.

Toshbolta ayvonga toʻshalgan koʻrpachaga omonat oʻtirdi. U aslida uyga kirmay qishloqdagi oshnalarinikiga borib, boshiga tushgan kulfatdan ogoh qilmoqchi, «qaerga koʻmganimiz ma’qul, shu yergami yo qishloqqami? Togʻalariga xabar berayinmi yo yoʻqmi?» deb maslahatlashmoqchi edi. Keyin fikrini oʻzgartirib, xotinga xabar berib qoʻyay, deb yoʻlni uyga burgandi. Koʻrpachaga oʻtirgach, bir xoʻplam choy umidida xotiniga qaradi. Xotin esa uning roʻparasiga oʻtirib oldi. Toshbolta choy soʻrashni ham, kulfat xabarini aytishni ham bilmay garang, Adolat esa erining ahvoliga tushunmay hayron edi. Xotin kishining sabr kosasi erkaknikiga nisbatan sayozroq boʻladi. Shu bois ham birinchi boʻlib Adolat tilga kirdi.
— Ha, muncha, men yeb siz quruq qolganday tumtayyapsiz? Nima boʻldi, yorila qoling!

Toshbolta uchun bu gaplar yangilik emasdi. Avvallari eshitganida «e, oʻchir!» — deb qoʻya qolardi. Hozirgisi goʻyo oʻq boʻldi-yu, azob iskanjasidagi yuragiga qadaldi.
— Uningni oʻchir, qanjiq! — deb baqirib yuborganini oʻzi ham bilmay qoldi.

Kuchli, ayni damda alamli hayqiriq bilan otilib chiqqan bu haqorat Adolatning hushini oldi. Uncha-bunchaga gap bermaydigan, boʻyin egmaydigan bu xotin chindan ham «unini oʻchirgani» ma’qulroq ekanini anglab, chaqqon oʻrnidan turdi-da, oshxonaga qarab yurdi. Bir ozdan soʻng choynak-piyolani koʻtarib kelib, eriga choy kuyib uzatdi:
— Dadasi iching, hovuringiz bosiladi.

Iliq lafz bilan aytilgan bu gap ham Toshboltaga malol keldi.
— Hovurim bosilsinmi? Hovurim bosilishini istab qoldingmi?! He, enangdi... He, seni menga roʻpara qilgandi... — deb turib tuyqusdan piyolani otdi. Adolat chaqqonlik qilib boshini egib qolmaganida piyola naq peshonasiga tegardi. Erining fe’lini yaxshi bilgan Adolat Gʻazab oʻtining alanga olishiga yoʻl qoʻymaslik maqsadida chaqqon oʻrnidan turdi. Bunday holatda koʻp ayollar qochishga, berkinishga harakat qilishadi. Adolat esa oʻzini tank ostiga tashlaydigan jasur askar kabi eriga yaqin kelib, yelkasidan quchib oldi.
— Voy, dadasi sizga nima boʻldi? Sizni qaysi uying kuygur xafa qildi? — deb ovuta boshladi.

Adolatning makri amal qilib Toshbolta picha hovuridan tushdi. Boʻgʻziga yigʻi kelib, koʻzlari pirpiradi.
— Ayting, ayta qoling, yengil tortasiz, nima boʻldi?
— Nafis... Nafisni oʻldirib ketishibdi... — Shunday deb yigʻlashi lozim edi, ammo boʻgʻziga qadar kelgan yigʻi zohirga chiqa olmadi.
— Oʻldiribdi? Qaysi uying kuygur oʻldiribdi? Nima qasdi bor ekan?

Toshbolta «bilmayman», deb bosh chayqadi.

Adolat bir zum jim qoldi. Keyin past ovozda:
— Bir kunmas bir kun shunday boʻlishini bilardim, — dedi.
— Nimani bilarding? — dedi Toshbolta sergak tortib.
— Jahlingiz chiqmasinu, gʻar boʻl, oʻgʻri boʻl, insof bilan boʻl, deyishadi.
— Nima?! — Xotinining bu gapini eshitib, Toshboltaning koʻzlari kosasidan chiqar darajada olay-di: — Nima deding, qanjiq?! Hali mening qizim senga gʻar boʻldimi?!

Toshbolta shunday deb xotinini tirsagi bilan turtib yubordi. Adolat kutilmagan zarbdan yiqildi. Astoydil doʻpposlashga hezlanib oʻrnidan turayotgan erining vajohatini koʻrib, kurash qurolini oʻzgartirishi lozimligini angladi. Harbiylarda «eng ma’qul mudofaa usuli — hujumdir», degan haqiqat bor. Adolat harbiy emas, bu qoidani bilmaydi. Ammo xalqda mavjud «qoʻrqqan oldin musht koʻtarar», degan maqoldan xabardor boʻlgani sababli eridan avvalroq oʻrnidan turib, unga chekchaydi:
— Ha, gʻar boʻlmay goʻrmidi? gʻarligini bilmasmiding?!

Avvalgi janjallarda Adolat baqirib, sensiray boshlaganida Toshbolta «Sen it bilan teng kelamanmi», — deb chekinib qoʻya qolardi. Adolat bu safar ham shunday boʻlishiga umid qilib yanglishdi: bu shunchaki «er-xotinning urushi — doka roʻmolning qurishi» emas, oʻrtada fojiali oʻlim topgan farzandning ruhi bor edi. Toshbolta uning sensirashiga ham, baqirishiga ham parvo qilmay Adolatni urib qoldi. Adolat «Voy-dod!» deganicha hovliga qochdi. Toshbolta uni quvlamoqchi boʻlganida oyogʻi zinada toyib ketdi-yu, yonboshiga gursillab yiqildi. Chakkasi ayvon ustuniga urildi.

Adolat bu holatni koʻrib, avvaliga «Ajab boʻlsin, battargina boʻl-a!» — deb oʻyladi. Soʻng erining qimirlamay qolganini koʻrib «voy oʻlayin, voy dadasi!» — deb yugurganicha yaqinlashdi. Toshbolta hadeganda xushiga kelavermagach «Voy-dod, erim oʻlib qoldi! Voy-dod, shunqorimdan ayrilib qoldim!» deb faryod koʻtardi. Uning ovozini eshitgan qoʻshnilar chiqib, Toshboltani koʻtarib ayvonga yotqizishdi, vrach chaqirishdi. Vrach «Shu yerda qimirlamay yotsinlar, qimirlatsanglar uzilishlari mumkin», dedi.
— Tuzalib ketadilarmi, axir? — deb soʻradi Adolat.
— Umid qilavering.

Adolat bu javobni eshitib «Doʻxtur boʻlmay oʻla-a, tuzatish qoʻlingdan kelmasa, nimaga umid qilaman»,— deb mingʻirladi.

Ertasiga Toshboltaning xastaligidan xabar topgan oshnalari kelishdi. Yengil xurrak otib, harakatsiz yotgan doʻstlariga achinib qarab oʻtirishdi. «Yoʻlda urinib qolgandir?» — deb xulosa chiqarishdi. Shunda Adolat:
— Yoʻl ham bir goʻr, qizlarini oʻldirib ketishibdi. Shundan kuyib ketdilar, — dedi.

Oshnalar bu kutilmagan fojea xabaridan ajablanib: «Qachon? Qaerda?» deb soʻrashdi. Adolat «aytishga ham ulgurmay shunaqa boʻlib qoldilar», — deb bezrayib oʻtiraverdi. «Dafn etishibdimi?» degan savol ham javobsiz qoldi. Shunda ular «Dafn etadagʻon boʻlsa oʻsha yerdan telpon qilib xabar berardi, uch kun oʻtirardi», degan toʻxtamga kelishdi.

Bir oz jimlikdan soʻng oshnalardan biri:
— Unda borib mayitni olib kelish kerak, dafn etish kerak, — degan taklifni aytdi.

Ayvonning bir chetida oʻtirgan Adolatga bu taklif ma’qul kelmadi.
— Koʻmadigan eri bor-ku? — deb tanbeh berdi.

Oshnalar bu xotin oldida maslahatlashish ortiqchaligini bilib, oʻrinlaridan turishdi. Bu xonadondan chiqib toʻgʻri samovorxonaga bordilar-da, maslahatlarini davom ettirdilar. Oradan bir soat oʻtmay uch kishi shaharga yoʻl oldi. Bir kishi Toshboltaning qishlogʻiga, Nafisaning togʻalariga xabar berish uchun joʻnadi.

Mayitni olib ketamiz, deb kelgan uch kishi kun boʻyi ovorai-sarson boʻldilar. Maslahatni xom-xatala pishirib yoʻlga chiqaverganlaridan afsuslandilar. Marhumaning uyini bilishmasa, nasabini bilishmasa, erining kimligini bilishmasa bu katta shaharda ular sarson boʻlmay yana kim boʻlsin? Ular yoʻlga chiqishganda «oʻlikxonaga boramizu» ogʻaynimiz Toshbolta kasal boʻlib qoldi, qizining jasadini beringlar», deymizu jasadni moshinga yuklab shomgacha yetib kelamiz, bomdodga chiqaramiz», deb moʻljal qilishgan edi. Avtobusdan tushishgach, bir taksini kira qilishib, «bizlarni oʻlikxonaga boshlab boring, uka», deyishdi.
— Qaysi biriga? — dedi taksichi.
— Ie, oʻlikxona koʻpmi bagʻda? — deb ajablanishdi oshnalar.
— Katta kasalxonalarning har birida bor-da, — dedi taksichi.
— Unda eng kattasiga boshlang, — deyishdi oshnalar.

Kasalxonada «qachon oʻlgan, familiyasi nima?» degan savolga yelka qisish bilan javob berishdi. Ikkinchi joyga borishganida ham shu savolga duch kelishib «egasiz murdalar boʻlsa, koʻrsating», deyishdi. Koʻrishdi ham. Uchinchi yerga borishganida «qachonligini bilmaymiz-u, ammo bir-ikki kun ichida oʻldirib ketishgan shekilli», — deyishdi. Ana shunda masala sal oydinlashib «kasalxonalardan axtarmanglar, oʻldirilgani aniq boʻlsa boshqa yerga boringlar», deb qaerga borish lozimligini tushuntirishdi. U yerda ham «familiyasi?» degan savolni eshitib xunob boʻlishdi.
— Xoy, uka, tushunyapsizmi, juvonni oʻldirib ketishgan, — deyishdi.
— Akaxonlar, yilda bitta juvonni oʻldirib ketishgan boʻlsa, gaplaringga tushunardim. Oʻntami-oʻn beshtami egasiz oʻlik yotibdi...

Oshnalardan biri tarang qilayotgan yigitning choʻntagiga pul qistirgach, ichkari kirib Nafisani tanidi.
— Shu juvon, oʻrab bering, uka, olib ketaylik,— dedi.
— Sizlar kimi boʻlasiz, ruxsat oldilaringizmi? — degan savolga javob boʻlmagach, pul ham yordam bermadi. Uchovlari shomga yaqin izlariga qaytishdi. Ertasiga yetib kelgan Nafisaning togʻasi bilan yana shaharga tushib, mayitni oldilar. Nafisaning togʻasi janoza qishlogʻida boʻlajagini aytgach, noiloj unga ergashdilar.

Dafn marosimida kuyib yigʻlaguvchi boʻlmadi.

Faqat achindilar:

«Yosh ketdi, bechora...»

Otaga farzandining qabriga bir siqim tuproq tashlash nasib etmadi. Xudo hattoki shuni ham koʻp koʻrdi unga...

Omonullo bu gaplardan bexabar boʻlgani uchun mayitning kechikib olib ketilishidan ajablangan edi. Oʻlikxonadagilar bilan gaplashib dastlab uch notanish odamning, soʻng ertasiga marhumaning togʻasi kelganini bilgach, Toshboltaning qishlogʻiga borish ehtiyoji tugʻildi. Uning nazarida bu holatda ham qandaydir sir yashirin edi.

Omonulloni depara ichki ishlar boʻlimining vakili Toshbolta yashaydigan qishloqqa boshladi. Vakil hech bir lutfsiz, manziratsiz eshikni ochib, hovliga kirib bordi. Omonullo esa unga ergashdi. Toshbolta ayvonda, bir necha kun avval qoʻshnilar yotqizib qoʻygan joydan jildirilmagan edi. Bemorning bosh tomonida oʻtirgan oq doʻppili qariya qur’ondan oyatlar oʻqib vaqti-vaqti bilan dam solib qoʻyardi. Kir chayayotgan Adolat hovliga bostirib kirgan notanish erkaklarni koʻrib, qoʻllarini peshbandiga artganicha oʻrnidan turdi-da, ularga roʻbaroʻ boʻldi.
— Biz militsiyadanmiz, — dedi vakil, soʻng e’tiborsizlik bilan qoʻshib qoʻydi: — siz ishingizni qilavering. Domla oʻqib boʻlgunicha kuta turamiz.
— Oʻqimay oʻla qolsin, bu domla, bir foydasi boʻlsa ekan, — dedi Adolat mingʻirlab.

Bu gaplar mingʻirlab aytilgan boʻlsa-da, Omonullo eshitib ajablandi. «Bu xotinning esi joyidami oʻzi?» deb oʻylab, ayvonga yaqinlashdi. Oq doʻppili qariya unga bir qarab oldi-yu, oʻqishini, dam solishini davom ettirdi. Toshboltaning ochiq koʻzlari shiftga qadalgan, faqat dam solingan paytda behalovat tarzda, nimanidir izlaganday alang-jalang boʻlib ketardi. Qariya faqat oʻzi eshitadigan tarzda pichirlab duo oʻqidi-da, bemorning yelkalari, boshini uqalagach oʻrnidan turdi. Omonullo bilan hilmlik ila soʻrashdi. Shunda Omonullo qariya yuzida ajib pokizalik, ajib nurni ilgʻadi.

Adolat ayvonga yaqinlashib, sholchaning bir chetini koʻtardi-da, pul olib «mang, ota», deb uzatdi.
— Hojati yoʻq, singlim, — dedi oq doʻppili qariya.— Men Ollohning roziligi uchun xolis xizmat qildim. Yaratgandan shifo tilang, ammo sergak turing. Umid — yolgʻiz Ollohdan, — qariya shunday deb bir-ikki qadam bosdi-da, toʻxtab, orqasiga qaradi: — Ha, darvoqe, singlim, Xudo xayringizni bersin. Zinhor ba zinhor «oʻqimay oʻla qolsin, bu domla», demang. Gunohlardan oʻzingizni asrang. Ajrni berguvchi yolgʻiz Ollohdir.

Adolat bu tanbehdan uyalib, qizarib oʻtirmadi, «shuni ham eshitibdimi-ya?» deb qoʻya qoldi. Omonullo esa «mingʻirlab aytilgan bu gap qanday ma’lum boʻldi?» deb ajablandi.

Oq doʻppili qariya chiqib ketgach, Omonullo ayvonga koʻtarilib bemor yoniga oʻtirdi-da, salom berdi. Ahvolni koʻrib turgan boʻlsa-da, koʻngil uchun:
— Salomatligingiz yaxshimi endi? — deb soʻradi.

Toshbolta uni koʻrib, tanidi, koʻzlari bejo boʻldi.
— Gapirolmaydi, til ketgan. Oyoq-qoʻl ham ketgan. Tirik oʻlikning oʻzginasi, — dedi Adolat.

Bu qoʻpollik Omonulloga malol keldi.
— Kechirasiz opa, siz bu kishiga kim boʻlasiz? — dedi dagʻalroq ohangda.
— Xotiniman, — dedi Adolat ayvon chetiga omonat oʻtirib. Keyin izoh berdi: — Ikkinchi xotiniman. Oʻzingiz kimsiz?
— Men shahar militsiyasidanman. Nafisa Boltaevaning ishi bilan shugʻullanyapman, — Omonullo shuday deb guvohnomasini uzatdi. Adolat guvohnomani olib, qiziqish bilan tikildi.
— Oʻzi nima boʻlgan? Qiz oʻlgurni nimaga oʻldirishibdi? — dedi u guvohnomani egasiga uzatar ekan.
— Eringiz aytmadilarmi?
— Aytolmadi. Shu zinadan yiqildi-yu, shunaqa ado boʻldi. Oʻlib oʻlmaydi, jonlanib jonlanmaydi. Boshimga bitgan bir balo boʻldi. Traktorchiligida yagʻirlarini yuvaverib qoʻlim qavargan edi, endi isqirtlarini yuvish ham peshonamga yozilgan ekan. Peshonam shoʻr boʻlmasa shunga tegarmidim. Shu savilga tegib men bir roʻshnolik koʻrmadim. Yotishini qarang. Bu yoqda uchta qizi yetilib turibdi. Hali bittasining ham orzu-havasini koʻrganim yoʻq. Ayting, ayting, oʻlib qolmasin, oʻlsa butun yiqqan-terganlarim sovruladi. Hali ham dorilari hamyonni oʻpirib ketyapti. Arzonroq dorilar boʻlsa ham goʻrga edi. Doʻxtur oʻlgur nuqul qimmatini tanlab yozib beribdi.

Omonullo xotinlarning turli toifasini koʻrgan, ammo bunaqasini endi uchratishi edi. «Qani, gapiraversinchi», — deb bir oz qoʻyib berdi. Lekin uzoq toqat qila olmadi. Adolat «shu aytayotganlarim bularga kerakmi?» — deb fikr qilmay, tiliga kelganini qaytarmay gapiraverardi. Telba desa telbaga oʻxshamasdi, sogʻ desa sogʻga. gʻashi kela boshlagan Omonullo uning gapini qoq belida shart boʻldi:
— Eringiz traktorchimidilar?
— Traktorchi boʻlmay goʻr boʻlarmidi? Boshqa hunari yoʻq.
— Irkutskga nima uchun borgan edilar? Traktor olib kelgani emasmi?
— Traktorga balo bormi? Ozgina meva-cheva olib ketuvdi.
— Tez-tez borib turarmidilar?

Adolatning ahmoq ham, telba ham emasligi shu savoldan keyin aniq bilindi. U militsiya xodimi bekorga savol bermasligini anglab, tilini jilovladi. Bir oz oʻylagan boʻlib:
— Bu yil birinchi borishi, — dedi.
— Oʻtgan yillarichi?
— Oʻtgan yili ham bir marta borgan.
— Sheriklari bormidi?
— Bilmayman.
— Boltaevaning uyida ancha mol bor ekan. «Sheriklarimniki» dedilar. Irkutskdan olingan toza mollar ekan.

Adolat eriga Gʻazabli nigohini bir qadab oldi-yu, indamadi.
— Bu mollarni biz egalariga qaytarishimiz kerak. Egasi chiqmasa davlat hisobiga oʻtadi.

Omonullo moʻljalni nihoyatda aniq olgan edi. Adolat moldan ayrilishi mumkinligini his qilib bir seskandi-da, Omonulloga yomon qarash qildi:
— Davlatga oʻtadi? Nimaga oʻtarkan? Egalariga qaytaraman, deysizmi, kim ekan egasi?
— Sheriklari-da. Eringizning oʻzlari menga shunday deganlar.
— Bekor aytibdi. Hech qanaqa sherik-perigi yoʻq. Mol happi halol bizniki.
— Irkutskka qachon ketib, qachon keldilar?
— Ketganiga ancha boʻldi, bir oydan oshdi. Kelishi... shu, avvalgi kuni. Keldiyu shu baloga yoʻliqa qoldi.
— Bizga ma’lum boʻlishicha, bir hafta oldin kelganlar?

Omonullo «otasi oʻldirgan boʻlishi mumkin», degan gumondan uzoqlashgan boʻlsa-da, yana bir qarmoq tashlab koʻrmoqda edi.
— Bir hafta oldin kelgan ekanmi? Qaysi goʻrlarda yurgan ekan?
— Bu yerga kelmadilarmi?
— Kelsa bir qadam siljitmas edim.
— Nega?
— Uy-joyga ham qarash kerakmi? Erkak oʻlgur qaramasa, kim qaraydi? Men xotin boshim bilan yuguraymi?
— Siz «ikkinchi xotiniman» dedingiz, birinchisi qaerda?
— Goʻrda.

Omonullo buni toʻgʻri ma’noda aytyaptimi yo piching qilyaptimi, fahmiga yetolmay, savol nazari bilan qaradi.
— Ha, nimaga qaraysiz? Goʻrda dedim-ku? Oʻlgan-da.
— Qachon?
— Bilmayman. Qamoqdan chiqib kelganidan keyin tekkanman men bu yer yutkurga. Aniq bilmayman-u, ammo xotinini urib oʻldirgan ekan. Shunaqa jinniligi bor, menga ham tashlanib qolardi.
— Urib oʻldirgan? Qamalish sababi boshqacha-ku?
— Boshqa boʻlsa boshqadir, men eshitganimni aytdim.
— Boltaeva bu yerga tez-tez kelib turarmidi?
— Kelardi, lekin tez kelarmidi yoʻqmi, hisoblamaganman.

Omonullo portfelidan Sanjar Ibrohimovning suratini olib koʻrsatdi:
— Shu odam bilan kelganmi hech?

Adolat suratga tikilib turib, bosh chayqadi:
— Tanimadim. Toʻgʻrisini aytaymi, bir-ikki marta sariq-moshak eri bilan kelgan edi. Keyin oʻzi kelib-ketib yuruvdi. Oʻsha savil qolgur er bilan birga yurishga uyalgan-da. U odamni koʻrgandirsiz? Qanday qilib koʻngli tortib er qildi, hayronman. Undan koʻra, ersiz oʻtgani ming marta yaxshi. Shunaqa deyman-u, lekigin bu «shilta»ni oʻsha taviyadan boshqasi olmas ham edi-da.

Adolat shu gapni aytganidan keyin Toshbolta gʻalati ovoz chiqarib ingradi. Omonullo ovoz chiqishi bilan unga qaradi. Toshbolta kipriklarini pirpiratib, iltijo bilan boqardi. Soʻng koʻzlarida yosh paydo boʻldi. «Xotinining gapi yoqmay bir nima demoqchi boʻlyapti», — deb oʻyladi Omonullo. Keyin tinmay javrayotgan xotinning gapini boʻlib, soʻradi:
— «Shilta» deyishga biror asosingiz bormi?
— Voy, asosmi? Asos tiqilib yotibdi. Bu qiz oʻlgurning oldingi direktorga oʻynash boʻlganini yetti yoshdan yetmish yoshgacha — hamma biladi. Endi yangi direktorning toʻshagini obod qilyatuvdi.

Bu gapdan keyin ham Toshbolta ingradi.
— Nimaga gʻingshiysiz? — dedi Adolat ovozini balandlatib. — Boqqa borib kelganlaring yolgʻonmi? har boʻl, oʻgʻri boʻl, insof bilan boʻl-da! Boshingda ering boʻlganidan keyin oʻtirmaysanmi uyingda...

Adolatning ogʻzidan chiqqan keyingi gaplarni Omonullo bozor yoʻlida «folingdan ochayinmi, molingdan ochayinmi», deb oʻtirguvchi loʻli xotinlardan eshitib, bulardan boshqa tuzukroq gap chiqmasligini bilgani uchun ham achchiqlanmagan edi. Ammo eri bu ahvolda yotgan ayoldan shu gapni eshitib gʻazabi qoʻzgʻadi.
— Siz biron yerda ishlaysizmi? — deb soʻradi dagʻallik bilan.
—Ishlamay nima, shunga boqimanda boʻlib oʻtiramanmi? Maktabda ishlayman.
— Kim boʻlib, farroshmi?
— Vey, nima deyapsiz? Men oʻqituvchiman. Oliy ma’lumotli oʻqituvchiman!
— Oʻqituvchi?.. Maktabning ham, bolalarning ham shoʻri qurigan ekan unda, — Omonullo shunday deb oʻrnidan turdi.
— Voy, voy, ogʻzingizga qarab gapiring, nima deyapsiz?
— Ogʻzingizdan chiqayotgan gaplarni qarang.
— Gaplarimga nima boʻpti? Vey, sen kimsan oʻzing, menga tanbeh beradigan? Sen borib oʻzingning xotiningga qil dagʻdagʻangni, bildingmi? Sen yigirma yil shunaqa traktorchi bilan yashachi, koʻraman ahvolingni!
— Hov opa, tilingizni tiying, bunaqa deyishga haqqingiz yoʻq, — dedi shu paytgacha jim turgan depara vakili.
— Oʻzing tiy tilingni. Qani, bir joʻnab qollaring-chi, huv, qoralaring oʻchsin-a...

Omonullo oʻzini xotinning shallaqiligiga e’tibor bermaganday tutib, koʻcha eshik tomon yurdi. Hovli oʻrtasiga yetganda toʻxtab, vakilga topshiriq berdi:
— Leytenant, bu opangizni rayonga chaqirib soʻroq qilasiz. Natijasini yozma ravishda yetkazasiz.

Vakil bu topshiriqni poʻpisa uchun berilganini anglab, baland ovozda:
— Xoʻp boʻladi, oʻrtoq kapitan! — deb qoʻydi.

Bu poʻpisadan keyin sal popugi pasayar deb oʻylashgan edi, yoʻq, aksi boʻlib chiqdi:
— Rayoningga desang, rayoningga boraman. Kerak boʻlsa Maskovingga boraman. Meni qoʻrqitmay qoʻyaqol. Sen oʻgʻrini qoʻrqit, banditni qoʻrqit. Mening nimamni soʻroq qilasan? Oʻgʻrilik qilibmanmi, gʻarlik qilibmanmi?

Omonullo bu xotinga hatto shayton ham bas kelolmasligini anglab, qadamini tezlatgan edi, kutilmaganda Adolat:
— Toʻxtang, hay toʻxtang, — deb qoldi.

Hozirgina sensirab, qargʻash darajasiga yetgan ayolning sizsirashi, ovozining muloyimlashuvi gʻalati edi. Shuning uchun ham vakil beixtiyor:
— Ha, opa, tinchlikmi? — deb yubordi.
— Senda gapim yoʻq, sen ketaver, — dedi Adolat unga, keyin Omonulloga yaqinlashib soʻradi: — Men mollarni olgani qachon boray?
— Qaysi mollarni? — dedi Omonullo xuddi tushunmaganday.
— Voy, qaysi deganingiz nimasi? Erim olib kelgan mollar-chi!
— Mollar sizga berilmaydi, egasiga beriladi.
— Egasini koʻrib turibsiz-ku?
— Yaxshilab qarang, tuzating. Tuzalganlarida borib oladilar.
— Voy, savil, voy savil...

Adolat shunday deb qolaverdi.

Koʻchaga chiqib mashinaga oʻtirishgach, Omonullo «uf» tortdi:
— Agar shu odam oʻlsa, toʻgʻri jannatga boradi. Bu odam bilan savol-javob boʻlmaydi, — dedi, u.
— Nega? — deb soʻradi vakil kulimsirab.

Omonullo bu xotinning shallaqiligidan bezib Fotima oʻqib bergan satrlarni eslagan edi. Mirzo Bobur Husayn Boyqaroning katta xotini Beka Sultonbegimni yoza turib, «koʻp kajhulq edi», deb «yaxshi kishining xonasidagi yomon xotun shu dunyoning oʻzidayoq uning doʻzaxidir», degan mazmundagi baytni yozgan ekan. Hozir shu bayt mazmuni yodiga kelib aytvordi shu gapni. Vakilning «nega?» degan savoliga esa Boburdan misol keltirishni istamay, soddagina qilib: «Bu xotin bilan yashagan erkak doʻzax muddatini oʻtab boʻlgan hisoblanadi», deb qoʻyaqoldi.

Ular bu uydan chiqib toʻgʻri sovxoz idorasiga bordilar. Yangi direktor «Nafisa Boltaeva nima uchun kelgan edi?» degan savolga «Men rahbar boʻlganimdan beri uni koʻrganim yoʻq. Tursunali akamga kelib turardi», deb javob berdi. Omonullo gapni har qancha chalgʻitsa ham «kelmagan, koʻrmaganman», deb turib oldi.

Omonullo xayrlashar mahalida «yana kelamiz, uchrashamiz», deganida ham u «yana kelsangiz ham gapim shu: koʻrmadim», — dedi.

Yangi direktor aldamadi: Nafisa kelganida u shaharda edi. Juvonning kelib-ketganini bogʻ qorovulidan eshitib, «eh attang!» deb afsuslangandi. Omonulloning savollaridan keyin «yaxshi hamki u falokat kelganida yoʻq ekanman», deb shukr qildi.

Luqma

(Qotillikdan avvalroq sodir boʻlgan voqea)

Tursunali boyligini qaerga yashirganini aniq aytgan boʻlsa ham Tengiz shoshilmadi. Qish oʻtib bahor kelsa-da, xazina haqida gap ochmasdan yuraverdi. Bu orada Tursunalining yarasi tuzaldi. Lager huzuridagi hibsxonada yotib, tergovchi soʻroqlariga javob berdi. Tursunalining baxtiga tergovchi uni urmadi, qiynamadi-yu, oxir-oqibat «oʻzini himoya qilayotganida meyorni oshirib yuborgani uchun» yana qoʻshib berishdi. Lager hibsxonasidan chiqqanida Tengiz uni yoʻqlab, dalda berdi:
— Umrim qamoqda chirir ekan, deb afsuslanma. Agar aytganing rost chiqsa, seni yurtingdagi lagerga joʻnattiraman. Muddating yarmidan oʻtishi bilan erkinlikka chiqasan. Mening gapim — gap!

Tursunali bu gaplarga bir ishonib, bir ishonmay yurdi. Ishonmagani — muddati yarimlagunicha kim boru kim yoʻq. Ayniqsa, bu oʻgʻrilar olamida bugun bor odamning ertaga izsiz ketishi hech gap emas. Bu Tengiz deganlari ham kerilib yurgani bilan zoʻrrogʻiga duch kelsa, iniga kirib ketishi aniq. Tengizning gapiga ishonganining sababi esa, undan boʻlak hech kim dalda bermadi. Va’da yolgʻon boʻlgan taqdirda ham harholda dalda edi. «Oʻgʻrilan bir soʻzli», deb eshitgan. Uning umidi shundan edi.

Bahor yomgʻiri ezib yogʻayotgan kunlarning birida Tursunali Tengizga duch kelib:
— Topdilaringmi, aldamabmanmi? — deb soʻradi. Bu bilan «Va’dangni qachon bajarasan?» demoqchi edi. Tengiz uning maqsadini anglab, yuziga yengil shapati urib qoʻydi:
— Shoshilma, har ishning vaqti-soati bor.
— Topdinglarmi oʻzi? — dedi Tursunali, Tengizning javobidan qoniqmay.
— Shoshilma, deyapman-ku. Choʻmichga aytgan joyingga borishibdi. U yerda chindan ham yoʻq ekan.
— Bolalarimga tegishmabdimi?
— Ha, ana, aqling joyida ekan-ku! Bolalaringni endi esladingmi? Choʻmichga yolgʻonni aytayotganingda oʻylamovmiding? Borishsa, topisholmasa, bolalarimni qiynashsa... Xotiningni, qizlarningni zoʻrlashlari ham mumkin edi, a? Sen bizdan qarzdorsan. Biznikilar boʻlishmaganda qizlaring juvon holida erga tegardi. Nomussizlik sizlarda ham azob, a? Men oilangni himoya qilaman, deb va’da berganmanmi, demak shunday boʻladi! — Tengiz shunday deb uning yuziga yana yengil shapati urdi-da, yoʻlida davom etdi.

Tengizning «nomussizlik — sizlarda azob, a?» deb qoʻyishi Tursunalini tashvishga soldi. «Xotiningni, qizlaringni zoʻrlashlari mumkin edi», degani esa badanini muzlatib yubordi. Shu paytgacha «norasida qizlarimni birov zoʻrlashi mumkin», degan gap xayoliga kelmagan edi. Tengizning gapidan soʻng esa, shu dahshat sodir boʻlgandek, bir necha kungacha ezilib yurdi. Davroni kelgan paytlarda, ayshini surgan kezlarida «shular ham birovning qizi-ku?» deb oʻylamagan edi. Hatto Nafisaning nomusiga ega chiqqanida ham «buning taqdiri nima boʻladi?» deb fikr qilmagan edi. Alhol, Tengizning gaplaridan keyin ham bularni oʻylamadi. U faqat oʻz qizlarining taqdiridan tashvishda edi.

Tengiz uning yuziga yengil shapati urib, oʻzini xotirjam koʻrsatgani bilan tashvishi oʻziga yetarli edi. U kim bilan oʻynashayotganini bilardi. Agar bir it qoqsuyakning hidini olib, yaqinlashsa-yu, bu suyakni birov bosib, olsa, naq ilikdan tishlashi tayin. Gobelyan esa it emas, hid olgani ham qoqsuyak emas. U itga oʻxshab ilikdan ham olmaydi, naq boʻgʻizga yopishadi. Lekin uning navbatdagi odami qachon paydo boʻladi, qachon va qanaqasiga tashlanadi — ana bu muammo edi. Yana bir muammo — bu safar kimni yuboradi? Tursunalining yolgʻon ma’lumoti bilan Murikning oʻlimi orasida bogʻliqlik borligiga ularning aqllari yetadi.

Tengiz shu savollarga javob izlaydi. Uning lagerdagi sheriklari esa betoqat boʻlishadi. Tursunali besabrlik bilan soʻragan kunning ertasiga «Politbyuro» yigʻilishida Koshak xazina nima boʻlganini soʻradi.
— Hozircha xazina yoʻq ekan, deb turaveraylik, — dedi Tengiz.

Bu gapni eshitib, Qoʻtos unga ajablanib qaradi. Koshak esa, joyida bir qimirlab olib:
— Yolgʻon gapirma, knyaz, — dedi. — Sen bu xabarni teletaypga qoʻymagansan.
— Toʻgʻri, qoʻymaganman, — dedi Tengiz xotirjam.— Aqling boʻlsa, oʻylab koʻr-chi? Bu xabarni teletaypga qoʻyish mumkinmi? Undan koʻra Moskva radiosiga chiqib jar sola qolmaysanmi?
— Teletaypga qoʻymagan boʻlsang, kim orqali chiqarding xabarni?
— Hech kim orqali chiqarmadim. Chiqarmayman ham.
— Knyaz, gapni burmay, toʻgʻri tushuntir. Bizga yolgʻon gapirma, — dedi Qoʻtos norozi ohangda. — Bilasan, menga boylikning keragi yoʻq. Oʻrtaga oʻgʻrilik nomusi tikilgan.
— Men nomusini sotadigan odamga oʻxshayapmanmi?— dedi Tengiz ovozini bir parda baland koʻtarib. — Koshak, sen ham shunday oʻydamisan?
— Senga birov bunaqa degani yoʻq. Shunaqa oʻylasam Murikning yonida yotgan boʻlarding. Sen «xazina yoʻq», deyapsan. Biz «yolgʻon gapirma», deyapmiz.
— Yolgʻon gapirmadim. «Xazina yoʻq», ham demadim. «Xazina yoʻq ekan, deb turaveraylik», dedim. Nima, ruschaga tushunmay qoldilaringmi? Ozgina payt poylashimiz kerak. Choʻmichni yuborganlarni ahmaq deb oʻylamalaring. Tuzoqlarini tayyorlab turishibdi ular. Koshakka oʻxshagan bir ahmaq xabar chiqarar, yana bir ahmaq xazinani olgani kelar, deb poylashmaydimi? Mayli, ular bizni ahmaq deb kutishaverishsin. Kuta-kuta charchashadi. Shunda biz ishni boshlaymiz. Shunda ham lager teletaypidan chiqarmaymiz xabarni.
— Nima qilmoqchisan, ayt, — dedi Qoʻtos.
— Hozir boshqa odam yuborishsa-chi? Bu laqmani boshqa lagerga joʻnatishsa-chi? — dedi Qoʻtos.
— Ha, shunaqa boʻlishi aniq, — dedi Koshak. — Vaqt borida uni ham gum qilish kerak. Agar birov hiqildogʻidan olsa, gullab qoʻyadi.
— Oʻldirishga shoshilma. Boylik topishni bilgan odam sen bilan menga oʻxshagan yuzta odamni laqillata olmaydimi? Choʻmichni aldadi. Balki bizni ham aldagandir? Boyligi boshqa yerdadir? Bugun oʻldirsang, ertaga attang, deb yurasan.
— Knyaz, hamma gaplaring toʻgʻri. Lekin chaynayotgan luqmangni oldirib qoʻyma, — dedi Qoʻtos ma’nodor ohangda.

Tengiz unga norozi qiyofada bir qarab qoʻydi. «Politbyuro» ahli undan uzil-kesil qaror kutayotgan edi. U biroz oʻylangan boʻldi-da, oʻrnidan turib, ahdini ma’lum qildi:
— Ovqatni qanday chaynab, qanday yutishni oʻzimga qoʻyib beringlar. Hali hech bir kavkazlik ogʻzidagi luqmasini birovga oldirib qoʻymagan. Dunyo turgunicha shunday boʻlib qoladi!

«Politbyuro» berkitilgan boylik va boylik egasining taqdirini hal qilayotganida Nuriddin bilan Tursunali oʻzaro munosabatlarini oydinlashtirayotgan edilar. Aniqrogʻi, Nuriddin oydinlashtirayotgan edi. Bu ovloqda bir-birlarini koʻrganlarida hali notanish boʻlsalar ham suyunib ketishgan edi. Harholda begonalar orasida hamyurtlarning bir-birlariga dalda boʻlishi yaxshi-da. Kunlar, haftalar oʻtgani sayin fe’li, tabiati, dunyoqarashi turlicha boʻlgan bu ikki mahbusning dastlabki suyunchlari soʻna bordi. Ayniqsa, Nuriddinda bu odamdan uzoqlashish istagi tugʻildi. Tursunalining ham bu magʻrur yigitga da’vosi koʻpayib borayotgan boʻlsa-da, lozim paytda himoya qila olishi mumkinligi sababli undan nari ketishni xohlamadi. U «Oʻzbekning kichigi boʻlgunicha kuchugi boʻlgin», degan maqolni bu yerda ham amal qilishini istar edi. U avvaliga Nuriddinni «tugʻishgandan a’loroq ukamsan», deb izzat qilib yurdi. Keyinroq «aka»lik martabasi kamlik qilib, «xojalik»ni da’vo qila boshladi. U hordiq chiqarish paytlarida oʻzining mavqei, shon-shuhrati haqida, shu shuhrati oqibatida koʻp dushman orttirgani va tuhmat bilan bu baloga uchragani toʻgʻrisida gapirardi. Shaharda hali ham baland martabali akaxonlari, ogʻaynilari borligi, Nuriddin ozodlikka chiqqach quchoq ochib kutib olajaklarini tez-tez pisanda qilardi. Bora-bora bu gaplar Nuriddinning me’dasiga tegdi. Pisanda soyasida «Sen menga hozir sidqidildan xizmat qilaver, ozodlikka chiqqaningdan keyin mening valine’matlarim seni panohlariga olishadi», degan ma’no yashiringanini ham fahm etdi. Shu bois Tursunalining hasrat daftari ochilishi bilan bir narsani bahona qilib, turib ketadigan boʻldi. Tursunali buni sezdi-yu, «bilagida kuch bor-u, boshida aqli yoʻq bu bolaning», degan hukmga keldi. Dorulomon kunlari boʻlganda-ku, bu «boshida aqli yoʻq bola»ni sariq chaqaga ham olmas edi-ya! Bu ovloqda suyanadigan boshqa odami boʻlmagani uchun chidadi. Hatto bir kuni Nuriddin «Aka, yukni hadeb menga yuklayvermang, aravangizni oʻzingiz ham torting-da, judayla oʻligingizni tashlab oldingiz», deb qoʻrslik qilganida ham tishini tishiga qoʻydi. Bunga oʻxshagan «manqa yigitlar» ilgari ostonasida sargʻayib oʻtirishardi. Bu esa...

«Politbyuro» ish boshlaganida qamoq lagerining tobelari kechqurungi ovqat bilan qorinlarini aldab, yotar joylarga tarqalayotgan edilar. «Qorinlarini aldab», deyilishining boisi — oshxonada alyumin kosalarga suzib beriluvchi suyuqlikning nomigina «ovqat» edi. Tursunaliga oʻxshab umri maishatda oʻtganlarning oshqozonlari bunday aldovga chiday olmasdan qiynalardi. Xullas, navbatdagi aldovdan soʻng nazoratchi mayor dam olish umidida chiqib ketayotgan Tursunali bilan Nuriddinni toʻxtatib, «idish-tovoq yuvishga oʻtlaring», deb buyurdi. Agar «nima uchun biz yuvishimiz kerak?» deb e’tiroz bildirilguday boʻlsa, bu kamlik qilib, tuni bilan ishlab chiqishlari mumkinligini bilganlari uchun, mulla mingan eshak holida buyurilgan ishni bajarishga kirishdilar. Nuriddin uchun bunday yumushning ogʻirligi ham, malolligi ham yoʻq, u bundan battar yumushlarni bajaraverib oʻrganib ketgan. Tursunali uchun esa mazkur holat xorlikning bir koʻrinishi edi. Shu sababli nazoratchi sal nari ketishi bilan diydiyosini boshladi:
— Bu dunyoda adolat deganning oʻzi yoʻq, — dedi u mingʻirlab. — Kun boʻyi ishlab berganim kammi bunga? Shunaqa paytda Xudodan ham xafa boʻlib ketaman. Men xalqning noni butun boʻlsin, deb tunu kun tinim bilmas edim. Terim paytida haftalab uyga kelolmas edim...

Tursunali shu tarzda yana eski ashulasini boshladi. Nuriddin uning gaplarini eshitmaslik uchun kosalarni atayin bir-biriga urishtirib, shovqin chiqarib yuvardi. Tursunali esa buning fahmiga yetmay bitta kosani koʻtarib olganicha likopcha ushlab, katta ashulani olayotgan hofiz kabi turib, minQirlashini davom ettirdi. Me’daga teguvchi bu «katta ashula» oxiri Nuriddinning sabr kosasini toshirdi:
— Juda-a, ez-zib yubordingiz-da, aka! — dedi u zarda bilan. — Nuqul adolat deysiz, nuqul halollik deysiz, birovlardan talab qilasiz. Oʻzingizda bormikin shu adolat, shu halollik?

Nuriddin shu gapi bilan Tursunalining betiga shapaloq tortganday boʻldi.
— Vey, uka, vey, Nuriddin, sizdan eshityapmanmi shu gaplarni, a? Biz kimmiz axir, adolatsizlik qurbonlari emasmizmi?
— Meni oʻzingizga tenglashtirmang. Sizning yoʻrigʻingiz boshqa. Adolat bilan halollikni hamma gapirganida ham siz gapirmang.
— Vey, uka, siz bu gaplarni bir gapirdingiz, ikkinchi aytmang. Men siz oʻylagan nopoklardan emasman. Hammani bir xil qarichda oʻlchamang. Men halol yashab kelgan odamman.

Nuriddin bu gapdan iljaydi. Bu iljayish zamirida zahar borligini payqagan Tursunali tutaqdi:
— Kulmang. Men sizdaqalarning qanchasini... — Tursunali «oʻynatganman» demoqchi boʻldi-yu, mavridi emasligini bilib, gap maromini burdi: — Sizdaqalarning qanchasiga yordam berganman, oʻqitganman, hunar oʻrgatganman.
— Aka, — dedi Nuriddin qoʻlini kir sochiqqa artib, — bu gaplarni boshqaga aytsangiz ham menga aytib, ovora boʻlmang. Men qishloqda oʻsgan bolaman. Sizga oʻxshagan «direktor buva», «rais buva»larning qiliqlarini juda yaxshi bilaman. Siz butun dunyoni aylanib bittagina halol raismi yo direktornimi topib, menga roʻpara qiling, agar u chindan halol boʻlsa, men kallamni shart uzib, qoʻlingizga tutqazayin.

«Kallangni pishirib ye», dedi oʻzicha Tursunali. Bahs oʻzining foydasiga hal boʻlmasligini anglab, unga javob bermay, qoʻlidagi kosani yuvmoqqa kirishdi. Shu onning oʻzida hisob-kitobni roslab olmoq ahdidagi Nuriddin esa, «hujum»ni davom ettirdi:
— Halollik deysiz. Qaysi rais, qaysi direktor amalga bepul oʻtiradi? Siz sarf-xarajat qilmaganmisiz? Keyin raykomlaru obkomlarning tomogʻini moylab turmaganmisiz? Qaerdan olardingiz? Halol odam topa oladimi shuncha pulni? «Terim paytida haftalab uyga bormas edim», deysiz. Toʻgʻri, bormas edinglar. Sizlarning shtablaringiz boʻlardi, a? Tunlari paxta punktlarida qiladigan ishlaringni qilib olardilaring. Men ketmonchining oʻgʻliman. Esimni taniganimdan beri qoʻlimda ketmon. Lekin birimiz ikki boʻlmagan sira. Plan yuz ellikdan pastga tushmagan, ammo choʻntak pul koʻrmagan. Siz aytgan adolat shumi? Halollik shumi? Bu yerdagi oʻgʻrilar nima uchun sizga yopishib qolishdi? Tuhmatga uchragan odamga ular tegishmaydi. Qaytaga himoya qilishadi. «Halol»dan topganingiz koʻpdirki, tinch qoʻyishmayapti. Oʻgʻrini qaroqchi ursa shunaqa boʻladi.
— Vey bola, sen haddingni bil! Oʻgʻrilaringga qoʻshib iningga kirgʻizvormayin tagʻin! — Tursunali shunday deb kosani otdi. Nuriddin kosani kafti bilan bir urib, nariga uchirib yubordi.
— Ana, haqiqat istaysiz-u, haq gapga chiday olmaysiz.
— Shunaqami? Men haromxoʻrmanmi? Oʻgʻrimanmi? Sen oʻzing-chi? Kimligingni bilmaymanmi?
— Kimligimni yashirmayman, qilgan ishlarim uchun uyalmayman. Men bir ablahni oʻldirdim. Bu yerda yana bittasini oʻldirdim. Ular tirilib qaytib roʻpara boʻlishsa, baribir yana oʻldirardim. Bu yoʻldan qaytmayman. Bilib qoʻying: men siz kabi odamlardan nafratlanaman. Sizga oʻxshaganlardan bu yerdagi oʻgʻrilar ming marta yaxshiroq. Ular oʻgʻirlaydilar, talaydilar, kerak boʻlsa oʻldiradilar. Lekin sizlarga oʻxshab «Pokman!» deb miyani achitmaydilar. Oʻgʻriliklarini tan oladilar. Oʻgʻri ekanliklari bilan faxrlanadilar. Siz-chi? Hamma yogʻingiz shaltoq boʻlib yotibdi-ku, yana poklikdan, adolatdan gapirib, boshni qotirasiz. Agar ochiqlikda duch kelib shu afsonalaringizni aytsangiz, betingizga tupurvorardim, aka. Bu yerda noilojlikdan salom-alik qilyapman. Atrofdagilar ikki oʻzbek bir-biri bilan chiqishmas ekan, deyishlaridan hijolatdaman. Bu yerda yana bir kun birga boʻlamizmi yo bir yilmi, mayli, aka-ukadek yuraveraylik. Faqat mening oldimda oʻzingizni pok koʻrsatishga tirishib jigʻimga tegmang, aka. Men toʻgʻri oʻsgan bolaman. Tilim zahar boʻlsa ham toʻgʻrisini aytib qoʻya qolaman. Endi kosalarni men yuvay, siz toza suvda chaya turing. Ishlamayotganingizni koʻrsa baloga qolasiz.

Nuriddin shunday deb yana ishga kirishdi. Tursunali uni gʻajib tashlagisi keldi-yu, noilojlikdan mushtumini qattiq qisishdan oʻzga chora topmadi. Tengizning gaplaridan soʻng Tursunali uchun qizlarining tashvishi yetarli edi. Begona bir yigitning tilidan oʻzi haqidagi haqiqatni eshitish ogʻir boʻldi. Oʻsha tun bir chimdimgina uyqusida Nuriddin bilan olishib chiqdi. Keyingi toʻrt-besh tun ham shunday kechdi. Bir haftadan soʻng «sovub» bu taqdiriga ham tan berdi.

Dushman

Samandar hushiga kelib, qaerda yotganini anglay olmadi. Uyiga kirgani... Nafisa... Begona erkak... bular nima, tushmi edi? Soʻng Moskvaga kelgani, Kremldagi suhbat... Mehmonxona... Kimdir keldi, nimadir dedi. Kim edi? Nima dedi? Keyin-chi?

Xonadagi anjomlarga qarab, shifoxonada yotganini angladi. Shifoxonaning yoqimsiz hidi koʻnglini aynitib, oʻqchiy boshladi. Oʻqchuq ovozini eshitgan hamshira shoshilib kirib, unga idish tutdi. Soʻng vrach paydo boʻldi. Tomirini ushlab, mijjalarini qayirib koʻrgach, hamshiraga qisqa, ammo buyruq ohangida koʻrsatmalar berdi. Shundan soʻng Samandar undan «qaerdaman?» deb soʻrab, harbiylarning markaziy shifoxonasida ekanini bildi. «Soppa-sogʻ edim-ku, bu yerga qanday kelib qoldim?» deb oʻylab, ajablandi. Savoliga javob topa olmay vrachdan «nega bu yerdaman?» deb soʻradi. Vrach unga qarab, bosh chayqadi-da: «Bekordan bekorga oʻlib ketmasligingiz uchun shu yerdasiz», dedi. «Oʻlib ketmaslik uchun? — yanada taajjublandi Samandar. — Nega oʻlishim kerak?» Bu savoliga oʻzi ham javob topa olmay yana vrachdan soʻradi. Vrach yana bosh chayqadi: «Ba’zan shunaqa boʻlib turadi,— dedi u. — Odam oʻzi bilmagan holda oʻlim jari yoqasiga borib qolishi mumkin. Siz qariyb jarga qulagan edingiz. Tortib oldik» «Tortib oldik?.. Nega qulayman? Nega tortib oladi?..» Javobsiz savollar koʻp edi. Biroq vrach u bilan hamsuhbat boʻlishni istamay, tashqariga chiqdi. Uning topshirigʻi bilan chiqqan hamshira yana uch hamkasbi bilan kirib keldi-yu, Samandar uchun azobli daqiqalar boshlandi. «Agar jardan tortib olishi shunaqa azob boʻlsa, oʻlib ketaverganim ming marta yaxshi edi», deb oʻyladi. Uning ichaklarini yuvaverib holdan toydirib yuborishdi. Bu jarayon yana ikki kun davom etib, surobi toʻgʻri boʻlib qoldi. Uchinchi kuni Bazarov yoʻqlab keldi.
— Ha, Gorinich, ahvol qalay? — dedi u. Keyin Samandarning kirtaygan koʻzlariga qarab kuldi: — Boʻladiganing boʻlib qolibdi-ku? Eplolmasang nima qilarding ichib? Kelib-kelib Medvedevga hamshisha boʻlasanmi? Sen «Volga» daryosini simirib tashlagan zmey Gorinichni eshitganmisan? Medvedev aroqni xuddi oʻsha daryoday simirib toʻymaydigan Gorinichlardan.
— Medvedev? Kim u? — dedi Samandar uning gaplarini tushunmay.
— Hali kim bilan ichganingni bilmaysanmi? General Medvedevni eshitmaganmisan? Qiziq, u ham seni eslay olmadi. Lekin aytib qoʻyay: agar u bilan teppa-teng ichgan boʻlsang — yomon emassan. Seni qahramonlikka tavsiya etish mumkin. Yana u bilan ichishsang ehtiyotroq boʻlgin, yana qahramonlikni oʻlganingdan soʻng olib yurmagin. — Bazarovning keyingi gapi piching aralash hazil ohangida aytilgani bilan, zamirida ozgina poʻpisa ham mavjud edi. — Xoʻp, boʻlar ish boʻlibdi. Qalaysan endi? Turib, yura olasanmi?
— Siz meni oʻlimtik odamga chiqarib qoʻydingizmi? — dedi Samandar norozi ohangda. — Hech qaerimda ogʻriq yoʻq, shikoyatim ham yoʻq, nimaga yotibman bu yerda oʻzi?
— Ichingni tozalashibdi, endi qoningni ham tozalashlari kerak ekan. Yana uch-toʻrt kun yotadiganga oʻxshaysan.
— Ishlarimiz nima boʻldi?
— Ishlarimizmi? — Bazarov mugʻambirona jilmaydi. — Ha, durust, esing joyida ekan, ishlarimizni unutmabsan. Ishlarimiz — besh, ogʻayni, bundan battar boʻlishi mumkin emas. Sen adashmagan ekansan. Oʻsha yerda chindan ham yadro sinovi oʻtkazilgan. Hozir hukumatning rasmiy bayonoti tayyorlandi. Bugun-erta e’lon qilinishi kerak. Shtatlarning popugi sal pasayadigan boʻldi. Indalmasa da’volari osmon baravar edi. Shunaqa, oshna, sen yengding. Baygildin senga alohida salom aytdi. Moslamani kuchaytirish haqidagi taklifing ham oʻtadigan oʻxshab turibdi.
— Hindqushga oʻrnatish-chi?
— Bu taklif oʻtmasa kerak. Afgʻonistondan askarlar olib chiqib ketilsa-yu, Hindiqushga harbiy kuzatuv markazi qurilsa, aqlsizlikning oʻzi-ku, bu? Kremlni ishontirdik shekilli.
— Viktor Bazarovich, men oʻn-oʻn besh kun Moskvada qolishim mumkinmi?
— Nima qilmoqchisan?
— Doktorlik dissertatsiyamga javob boʻlmayapti. Bir shugʻullanib koʻrsammikin, devdim. — Samandar shunday deb nigohini olib qochdi. Tabiatan yolgʻondan hazar qiluvchi bu odam ayni choqda asl maqsadini — uydagi fojiadan sal yiroqroqda yurish istagi borligini yashirmoqchi edi.
— Be, boshingni qotirmasangchi! — dedi Bazarov qoʻl siltab, — Senga shu diplom zarurmi hozir. Sen yuzta fan doktorining ishini bir oʻzing qilib oʻtiribsan. Shuning oʻzi yetarli emasmi?
— Harholda...
— Ha, kerak, diplom ham kerak. Lekin sen shoshilmay tur. Men bu ishlarning hammasidan xabardorman. Sening bu ishlaring bilan ba’zilar qiziqib turibdi. Shuning uchun ham himoyang masalasi noaniq muddatga surilgan. Shuning uchun hozircha uyingga qaytaver. Ha, aytmoqchi oila a’zolaring tinchmi?

Samandar bu savolni eshitib yengil titradi-yu, yana koʻzlarini olib qochdi. «Nega soʻrayapti? Xabar topganmi?», deb oʻylab dovdiradi.
— Sen bu yerga kelishingda uyingga kirmaganmiding? — deb soʻradi Bazarov unga sinovchan tikilib.
— Yoʻq, yoʻq, — dedi Samandar, — toʻgʻri kelaverganman.
— Yaxshi. Bizga xabar berishdi: xotining kasal emish. Bolalaring bormidi?
— Yoʻq...
— Yaxshi...

«Yaxshi? Nimasi yaxshi? Nega surishtiryapti? Xabar berishgan... Xabar berishgan...»

Samandarning ruhida sarosima boshlanganini Bazarov sezdi. U hali fojiadan bexabar edi. Bilgani: Samandarning xotini oʻldirilgan. Bazarov unga achinib, koʻnglini koʻtaruvchi gap izladi. Tabiatan qoʻpol muomalali boʻlgan generaldan qalbni yumshata oluvchi, taskin bera oluvchi gapning chiqishi mushkul edi.
— Menga qara, u yerda dushmanlaring borligini bilasanmi? — dedi u xuddi tomdan tarasha tushganday tarzda.

«Dushman? Qanaqa dushman?» Ruh poʻrtanasidagi sarsari Samandarga bu savol gʻalat tuyulib, Bazarovga savol nazari bilan qaradi.
— Nima, dushmanlaring yoʻqmi? — dedi Bazarov.
— Qanaqa dushman? Men birovga yomonlik qilmaganman?
— Dushman orttirish uchun birovga yomonlik qilish shart emas. Aqlli boʻlsang kifoya, daraxtning tagidan oʻtsang ham tepangdan dushman yogʻiladi. Agar bilsang, aql ham bir balo, boshqalarda kuchli rashk uygʻotadi. Rashk esa tuppa-tuzuk doʻst odamni dushmanga aylantiradi. Men sinaganman: senlarda shunaqa kasallik kuchli. Bizlarda ham bor-u, ammo unchalik emas. Senlar bir odamning orqasidan qora chaplab yozishni yaxshi koʻrasanlar.

«Bu kasal millat tanlamaydi, hammada bor», — deb oʻyladi Samandar. U hozir bu mavzuda bahslashishni istamas edi. Shu sababli fikrini ochiq bayon qilib, hamsuhbatiga e’tiroz bildirmadi. «Gapini kalta qilib chiqib keta qolsa edi», deb umid qildi. Bazarov esa bu sukutni fikrining tasdigʻi sifatida qabul qilib, xotirjam tarzda gapini davom ettirdi:
— Bilaman, sen «boshqalar ham xuddi shunday», deyishing mumkin. Lekin yanglishasan. Masalan, gruzinlar, armanilar, latishlar bunday qilishmaydi. Kotrikadzeni bilasan, a? Oʻzi yomon olim emas. Lekin, toʻgʻrisini aytsam, ishi Davlat mukofotiga arzimaydi. Nomzodi quyiladigan boʻlganda men shaxsan qarshi boʻlganman. Lekin Gruziya tomondan shunday himoya dovuli yopirildi-ki, oxiri oldi oʻsha mukofotni. Bultur seni mukofotga oʻzimiz tavsiya etdik. Oʻzbekistondan shunday qarshilik dovuli yopirildiki, oxiri ololmading. Hatto Vasiliy Ignatevich ham ajablanib, hech nima qilolmay qoldi. Yana mukofotga nomzoding qoʻyilganini tor doiragina bilardi. «Ochilov — Davlat mukofotiga nomzod», deb matbuotda e’lon qilinsa, bilmadim, nima boʻlardi? Nega shunaqasanlar, a? — dedi Bazarov norozi ohangda bosh chayqab.
— Bilmayman, — dedi Samandar gʻudranib. Hozir uni mukofot ham, dushmanlari ham qiziqtirmas edi. Gapning bu tarzda kalta qilinganini Bazarov yana bosh-qacha tushundi:
— Sen bilmasang men bilamanmi? Men tushunmayman, Ochilov, bitta xotinni qoʻyib, ikkinchisini olishning ilmiy ishga nima dahli bor? Seni «qoloq feodal» deb yozishdi. Shaxsan menga kashfiyot muhim, ilm muhim. Kashfiyotni feodal qiladimi, burjua qiladimi — farqi yoʻq. Dushmanlaring uchun esa bu muhim, juda muhim. Senlarda bosh konstruktorning ikkinchi xotinni olishga sira haqqi yoʻq. Esingdami, Sharifxoʻjaev deganning dissertatsiyasi uchun kuyib yurgan eding. «Doʻstim», deb menga tanishtirganding. Seni hurmatingni qilib, unga yordam beruvdim. Esing-da, a?
— Esimda.
— Xoʻp, bilib qoʻy endi: oʻsha «doʻsting» ham yozgan edi. «Bu kashfiyot faqat Ochilovniki emas», deb yozibdi. Menga emas, toʻgʻri SKga yozgan. Nima men ahmoqmanmi yoki Baygildin ahmoqmi? Kashfiyotda ilmiy guruhning xizmati borligini bilmaymizmi? Lekin boshsiz tana nima qila olishi mumkin? Oʻsha Sharifxoʻjaeving bu tanada kim? Bir barmoqmi? Yoki bir tukmi? Dushmanim yoʻq, deysan-a! Menga qara, balki Moskvaga butunlay koʻchib kela qolarsan, a?
— Moskvaga? Nima qilaman bu yerda?
— Nima qilarding? Ishlaysan. Sharoit yaratib beraman. Ochigʻini aytsam, Baygildin bilan shu maslahatni pishirdim. Oʻylab koʻr.
— Bu yerda aqllilik balosi yoʻqmi?
— Bor, toʻgʻri, ammo senlardagi darajada emas.
— Bu yerga kelsam, u yerdagi ilmiy guruh tarqatiladimi?
— Shubhasiz. Ammo yaxshi odamlaringni olib kelishing mumkin.
— Yoʻq, u yerda hozir kuchli ilmiy guruh toʻplangan. Bitta-ikkita ahmoqni deb tarqatib yubora olmayman.
— Ahmoqlik qilyapsan, bilib qoʻy. Sen bu yerda eng kuchli guruhni tashkil etishing mumkin. Istagan odamingni, istagan respublikadan chaqirtiramiz. Moskva markazidan joy bersak, har qanday olim ham uchib keladi. Yoʻq, deyishga shoshilma.
— Xoʻp, — dedi Samandar suhbatga yakun yasash uchun. Bazarov esa buni rizolik alomati deb tushunib, yelkasiga urib qoʻydi:
— Mana bu boshqa masala. Sen uyingga borib kelaver. Qolgan ishlarni menga qoʻyib ber.

Bazarov shu gaplarni aytgach, xotirjam ravishda oʻrnidan turib xayrlashdi. U ketgach, Samandar oʻzini tamoman yoʻqotdi: xotini kasal... dushmanlari bor... Moskvaga koʻchib kelish... Generalning gaplari chiroqqa urilgan parvonalar kabi xayollarini toʻzitib yubordi. «Nima qilardim uyga kirib, toʻgʻri kelaversam boʻlmasmidi?» deb oʻzini oʻzi koyidi. Uydagi manzara koʻz oldida gavdalanib, haykal kabi qotdi. Kirib kelgan hamshiraga ham ruhsiz tarzda qarab qoʻydi. Bilak tomiriga sanchilgan ignaga ham parvo qilmadi. Oʻylay-oʻylay «general balki toʻgʻri aytayotgandir, Moskvaga koʻchib kelganim ma’quldir», degan fikrda toʻxtaldi. Bu fikr bora-bora qarorga aylandi. «Oila, bola-chaqa menga nasib etmagan ekan, Xudo menga faqat ilm bergan ekan, oilam boʻlmaganidan keyin shu yerda qolaverganim ma’qul...» Yana ikki kun shu qaror atrofida taraddudlanib, uchinchi kuni Bazarovga telefon qildi-da, ahdini bildirdi. Bu orada muolaja yakun topib, uni harbiy aerodromga kuzatib qoʻydilar.

Aniq bir qaror bilan qaytayotgan Samandar Omonulloning intiq kutayotganidan bexabar edi.

Nomus

Omonullo shaharga qaytmay, avtobusga oʻtirib Toshboltaning qishlogʻiga yoʻl oldi. Adolatning «xotinini urib oʻldirgan», degan gapi unga yana bir muammo eshigini ochib bergan edi. Depara markaziga, soʻng ichki ishlar vakili hamrohligida qishloqqa borgunicha qosh qoraydi. Nafisaning fojiali oʻlimi haqidagi mish-mishlar bilan yashayotgan qishloq militsiya xodimlarining surishtirib kelishganidan oʻsha zahotiyoq xabar topdi. «Ikkita milisa surishtirib kelibdi», degan xabar qishloqning narigi boshiga yetguncha «ikki moshin toʻla milisa bosibdi», degan vahimaga aylanib, Yigitali yashaydigan koʻcha jonlanib qoldi. Hangoma-talablar hovliga kirishni istadilar-u, ammo darvoza ostonasida turgan yigitga yoʻliqib izlariga qaytdilar. Biroq bu xonadondan uzoqlashmadilar. Ularning nazarida hozir bu uyda «bir nima» sodir boʻlishi kerak edi. Ular ana shu «bir nima»dan quruq qolmaslik uchun ham shikordagi ovchi misol sergak turdilar. Bu qiliqlari uchun ularni ayblash nooʻrindir. Qishloqda har oydami, har yildami bir juvon oʻldirib ketilsa, surishtirib milisa kelib-ketib tursa, boshqa gap edi.

Odamlar «bir nima sodir boʻlishini» behuda kutdilar. Ichkarida hech qanaqa gʻalati voqea yuz bermadi. Balki Omonullo bilan Yigitalining oddiy savol-javoblari boʻlib oʻtdi. Omonullo gapni uzoqdan boshlamadi. Oʻzini qiziqtirayotgan muammolarni yecha olishga xizmat qiluvchi savoldan boshlab qoʻya qoldi:
— Jiyaningiz... Boltaeva bu yerga tez-tez kelib turarmidi?
— Yoʻq...— dedi Yigitali shop moʻylovini silab,— onam rahmatli hayotliklarida kelib-ketib turguvchi edi. Keyin oyogʻini torta qoldi. Erga tekkanidan ke-yin hecham kelmadi. Eri qoʻymadi shekilli-da.
— Erini taniysizmi, koʻrganmisiz?
— Yoʻq, koʻrmaganman. Toʻyidan bexabar qogʻonmiz. Toshbolta qishloqdan hech kimni aytmagan. Azaldan fe’li chatoqroq shu bolaning.
— Singlingizni... — Omonullo «urib oʻldirganmi?» deb soʻramoqchi boʻldi-yu, tilini ehtiyot qilib boshqacha tarzda soʻradi:—... biron kasal boʻlganmidi?
— Singlim kasalmasidi. Shu Toshbolta xunasa bir kuni deng, kelib uribdi-da. Men yoʻgʻakanman. Bor boʻgʻanimda oʻzining jigʻini ezibla qoʻyardim-a. Bu xunasa ichishni evlolmasidi. Ichdimi, tamom, ishkalning uyasini kavlardi-da. Qattiq urganidan singlim bechoraning ichagi uzilib ketibdi. Doʻxtir shunaqa degan.
— Qamalishining sababi boshqa-ku?
— Ha-da, biz da’vo qilmadik-da. Oʻshanda bir nima deb qoʻysak umri qamoqda chirirdi. Shu Nafisani debla uni ayadik. Aslida Toshbolta oʻshanda tuhmat bilan ketdi, Xudoning urgani shu, shuning oʻzi yetarli, dedik. Ayamasdan ottirvorsak boʻlarkan. Yoʻq boʻlib ketovursa Nafisaning boshiga bu balolar ham yogʻilmasidi.
— Nega?
— Nega boʻlardi? Oʻzim tarbiya qilardim. Shu qishloqlik quling oʻrgulsin yigitga erga berardim. Shaharga yubormasidim. E, endi gapirganning foydasi yoʻq, — Yigitali shunday deb qoʻl siltadi.
— Toshbolta akani tuhmat bilan ketgan dedingizmi?
— Ha-da, u traxtorini toʻgʻri yoʻldan haydab borgan. «Jiguli»dagi xunasaning oʻzi kelib unga urilgan. U ham mast boʻgʻon-da. Omma-lekigin uning puli bor edi. Ishni teskari qib yubordi, qiztaloq. Buni koʻrgan guvohlar bor edi-ku, omma-lekigin bir nima deyishga qoʻrqishdi. Menga aytishdi. Men nima, prokurormidimki, bir nima qila olsam. Peshonasida qamalish bor ekan, ketvordi. Yanayam oson qutuldi. Omma-lekigin orada qiziga javr boʻldi. Singlim ham ketdi, jiyanim ham ketdi, hech kim qolmadi... — Yigitali shunday deb uf tortdi-da, kaftiga bir chimdim nos toʻkib, soʻng tilining tagiga tashlab, bosh chayqab qoʻydi.
— Jiyaningizning... dushmanlari bormidi?
— Iya, gapingiz qiziq, xotin kishida ham dushman boʻlami?
— Boʻlmaydi, deb oʻylaysizmi?
— Boʻlar-ku, omma-lekigin oʻldirib ketadaQon dushmani boʻlmasov.
— Unda kim oʻldirishi mumkin?
— Shunisini bilmayman, uka, — Yigitali gʻoʻdiranib nosni tupurdi-da, moʻylovini silab qoʻydi. — Men bundaqa gaplarni biladagʻon prokuror emasman. Mening bilganim — kuni bitgan ekan, shunaqa oʻlim topibdi. Hammamiz birin-sirin oʻlib ketovramiz, dunyo esa orqamizda qolovradi.
— Jiyaningiz avvalgi sovxoz direktori bilan yaqin boʻlgan ekan, shuni siz bilarmidingiz?
— Kim aytdi? Toshboltanikiga boruvdingizmi? Ha... unda ashi shaytonning urgʻochisidan eshitgansiz. Bekorlarni aytibdi u shilta! Bizdi urugʻdan bunaqasi chiqmagan! — Yigitali shunday deb shart oʻrnidan turdi-da, xuddi toʻnning etagini qoqayotgandek soniga urib qoʻydi. Omonullo uning bu holatidan ajablanmadi. Jiyanining axloqi xususida bunday noxush gap eshitgan har qanday togʻaning gʻazablanishi tabiiy. Tagʻin ham Omonullo «yaqin boʻlgan ekan», deb pardalab aytdi, agar «oʻynashi ekan», degandami, bu chapanisifat odam qay holga tushardiykin? Yon-atrofdagilarga soʻz bermay yuruvchi erkak nomussizlik koʻlankasida qolguday boʻlsa chidashi nihoyatda qiyin. Jiyanining, hatto oʻz farzandining oʻlimiga chidar, «taqdir ekan», deb oʻzini yupatar, ammo nomussizlik tamgʻasini koʻtarishga har qanday baquvvat bel ham chidamas. Yigitali jiyanining qadam olishini bilmasdi emas, bilar edi. Ular yashayotgan sovxoz dunyoning narigi chekkasida boʻlsa ekanki, gap-soʻz yetib kelmasa. Unda birov aksirib yuborsa, yonidagi «sogʻ boʻling», deyishga ulgurmay aks-sadosi qishloqqa yetib keladi. Yigitali bir eshitganida indamadi — «gʻiybat gap», deb oʻzini tiydi, ikkinchisiga chidadi. Uchinchisida borib jiyaniga indamadi-ku, ammo Toshboltani yoqasidan oldi. Tuprogʻi koʻpchib yotgan koʻchada ogʻzi-burnini qora qonga belab urdi ham, yumalatib tepdi ham. Xumordan-ku chiqmadi-ya, lekin «endi tiyilar», deb umid qildi. Semirib ketgan qoʻchqorni homilador gumon qilib tugʻib berishini kutgan odam qanchalar laqma boʻlsa, Yigitali ham bu sohada nodon edi: shiraga oʻrgangan pashshani yaxshilik bilan qaytarish mumkinmasligini fahmlamasdi. Bora-bora gʻishtning qolipdan koʻchganini anglagach, jiyaniga «qishloqqa kamroq kel», deb qoʻydi. Nafisa buvisining janozasiga kelib, yettisi oʻtgunicha turmoqchi boʻlganida Yigitali xotinlarning visir-visirlaridan bezib, jiyaniga «Endi qizim, bu yerda turganing bilan buving tirilib qaytib kelmaydilar. Yaqinda er qilgan odamsan, uyingdan uzoqma. Endi qishloqqa kelib ovora ham boʻlovurma. Sogʻinganimda oʻzim borib xabar olaman», deb kuzatib qoʻydi. Shundan soʻng u jiyanini soQinmadi, jiyan ham «togʻam yoʻqlamayaptilar», deb xavotirlanmadi. Yigitali jiyanining yashash joyini ham bilmasdi, bilishga qiziqmadi ham. Nafisa bilan birga oʻsgan qizining bordi-keldi qilish haqidagi gapini ham shart boʻlib qoʻya qoldi. Otasining fe’lini bilgan qizi istagini bir aytdi-yu, boshqa tilga olmadi.

Omonulloning «avvalgi sovxoz direktori bilan yaqin boʻlgan ekan», degan savoli Yigitalining yarasini tirnab qoʻydi. U savoldan norozi boʻlib emas, ana shu tirnalgan yara azobiga chidolmaganidan oʻrnidan turib ketgan edi. Yigitali shu savol-javobdan soʻng tumtayib oldi. Buni sezgan Omonullo ezmalanib oʻtirmadi. Soatiga qaradi-da, kechki poezdga ulgurish maqsadida oʻrnidan turib, xayrlashdi.

Tongda poezddan tushib, yuvinib, kiyimlarini almashtirish niyatida uyiga bordi. Qaynonasi yuvib-dazmollagan koʻylaklarni javondagi ilgichlarga ilib, uyni yigʻishtirib, stol ustidagi kaftdek qogʻozga qisqagina maktub yozib qoldirgan ekan: «Fotimangiz telpon qilib, salom aytdi. Ishlari tezlashyaptiykan. Dadangiz ikki-uch kelib-ketibdilar. Xavotir olyaptilar». Keyingi soʻzlarni oʻqib, Omonullo jilmayib qoʻydi. Qaynona «dadangiz» deganda Omonulloning tutingan otasini nazarda tutgan, «xavotir olyaptilar», deb borib koʻrishga da’vat qilgan edi. Tutingan otasi ulardan toʻrt eshik narida turadi. Uni borib koʻradigan boʻlsa, qaynota-qaynonani yoʻqlashi ham tabiiy. Qaynonasi «biznikiga kirib oʻting», demay, chiroyli tarzda maqsadni bayon qilib ketgan edi. Ona mehriga zor oʻsgan Omonullo yumshoqkoʻngil, shirinmuomala qaynonasini kuyov emas, chin oʻgʻil muhabbati bilan izzat qilardi. Qaynonasi esa onalik mehrini bergan edi. Omonullo bilan Fotima orasida jiddiy toʻqnashuv boʻlmasa-da, ikir-chikir masalalarda ham doimiy ravishda kuyovining yonini olib, qiziga qarshi turardi. Shunaqa paytlarda Fotima «Oyi, men qizingizmanmi yo keliningizmanmi?» deb kulardi. Qaynotasining ezmaligi yoqmasligini hisobga olmaganda Omonullo uni ham yaxshi koʻrardi. Vaqti bemalol boʻlsa, gaplarini indamay eshitardi. Ba’zan oʻtirgan yerida mizgʻib ham olardi. Qaynotasining eng yaxshi odati — «men shuncha gapirdim-ku, hamsuhbatim indamadi-ya», yoki «gapimni yoqtirmay uxladi-ya», deb sira ranjimasdi. Omonullo salom berib «Qalay ada, yaxshi yuribsizmi?» deyishga ulgursa ulgurdi, ulgurmasa jim oʻtirishga hukm boʻlardi. Qaynotasi gapira-gapira xumordan chiqardi-yu, mehmon ketgach, xotinining dashnom oʻqlariga uchrab yana kamgap, «moʻ‘min»ga aylanardi. Fotima ba’zan gapga tushib ketsa Omonullo «Ha, ota qizi!» deb tegajoqlik qilib, uning jigʻiga tegishni yaxshi koʻrardi.

Omonullo bugun ishdan barvaqtroq chiqib, ularni yoʻqlashni koʻngliga tugib, choy qoʻyib ichdi-da, xizmatga yoʻl oldi. Yoʻl-yoʻlakay prokuraturaga kirib, Mels Xoʻjaevga uchradi. Safarga ketishdan avval koʻrishganida bu kibor yigit uni lol qoldirgan edi:
— Aka, siz haqingizda men koʻp yaxshi gaplarni eshitib, xursand boʻldim, — degandi. — Men bu sohada yangiman. Tajribam yoʻq, bilimim ham yetarli emas. Lekin shu ishni yoqtiraman. Oʻzim xohlab tanlaganman. Menga ish oʻrgating, iltimos, ish buyuravering.
— Ishni prokuratura buyuradi bizga, — degan edi Omonullo piching ohangida.
— Shunaqa demang-da. Odamlar «falonchining oʻgʻli» deb menga havas qilishadi. Aka, bilsangiz shu narsa meni koʻp qiynaydi, menga koʻp zarar beradi. Oʻqishda ham uchib yurib oʻqidim. Ba’zi domlalar koʻngil uchun ham soʻrab qoʻyishmasdi. Bu yerda ham qiynagilari kelmaydi. «Falonchining oʻgʻli» boʻlganim uchun men aybdor emasman-ku? Qachongacha uchib yuraman. Bir kunmas bir kun qoʻnganimda nima degan odam boʻlaman?

Omonullo taajjubini yashirmay unga tikilib qolgan, Mels Xoʻjaev ham «gapim — gap!» deganday tik qaragan edi.

Omonullo unga Samandar Ochilovga tegishli yangi fikrlarini aytib, ekspertiza xulosalarini bayon qildi. Mels Xoʻjaev harbiy prokuror orqali bitadigan navbatdagi ishlar bilan shugʻullanishga va’da bergan edi. Omonullo safar xulosalarini bayon qilgach, u «biz ham bekor oʻtirmadik, aka», degan ohangda hisobot bera boshladi:
— Shaxsan okrug harbiy prokurori bilan gaplashdim, — Mels Xoʻjaev bu gapni bolalarcha zavq, bolalarcha gʻurur bilan aytib, xuddi olqish kutganday Omonulloga qarab qoʻydi. «Chakki emassan», deb oʻyladi Omonullo, biroq, bu gapni tiliga koʻchirmadi. Mels Xoʻjaev yana shu zavq bilan gapini davom ettirdi: — Ochilovni kuzatib borgan polkovnik bilan suhbatlashganingizdan okrug harbiy prokurorining xabari bor ekan. U «shundan boshqa yordam berishga ojizmiz», deb aytdi. Ochilov harbiy sohaga oid ilmiy ish bilan shugʻullangani bilan oʻzi harbiy hisoblanmas ekan. Uning qaerdaligini surishtirishga yoki bizga tutib berishga ularning haqlari yoʻq ekan.

«Shunga aqling yetibdi, boqsa odam boʻlasan. Qani, davom etaver-chi», deb oʻyladi Omonullo. Uning jimgina tinglashi Mels Xoʻjaevda shubha uygʻotib, bir nafas tin oldi. «Biron nima dermikin», deb kutdi. Omonullodan sado chiqmagach, davom etdi:
— Mening amakim shunga yaqin boshqa idorada ishlaydilar. Amakim orqali Ochilovning Moskvada ekanini aniqladim. U hozir harbiy gospitalda ekan. Yaqin kunlarda qaytar ekan.

«Yaxshi, qaytaversin, kutib olamiz», deb oʻyladi Omonullo.
— Lekin biz uni kutib ololmaymiz, — dedi Mels Xoʻjaev, uning fikrini oʻqiganday, — Uni harbiylar samolyotida olib kelishadi. Samolyot harbiy aerodromga qoʻnadi.
— Biz uni oʻzining uyida kutamiz, — dedi Omonullo qat’iy ohangda.
— Men ham shunaqa deb oʻylovdim, — dedi Mels Xoʻjaev. — Agar xohlasangiz shaxsini aniqlashtirish uchun bir odam bilan uchrashtirishim mumkin.
— Kim bilan?
— Ochilov bilan birga ishlaydigan odam. U amakim bilan maxfiy hamkorlik qilar ekan. U bilan uchrashasiz-u, ammo oʻzining kimligini surishtirmaysiz.
— Oʻzingiz koʻrishmadingizmi?
— Toʻgʻrisini aytsam... koʻrdim. Amakim gaplashdilar, oʻzim indamadim. Uning qotillikdan xabari yoʻq ekan. Gaplariga qaraganda Ochilovni yoqtirmaydiganga oʻxshaydi. «Jamiyat uchun zararli shaxs» deb ochiq aytdi.
— Nimasi zararli ekan?
— Ikkita xotini bormish.
— Ikkita xotinli odam jamiyatga zarar keltira olmaydi, — dedi Omonullo kulimsirab.
— Nega? — deb ajablandi Mels Xoʻjaev bu gapning chinmi yo hazil ekanini farqlay olmay.
— Nega boʻlardi? — Omonullo «shuni ham bilmaysizmi?» deganday kuldi. — Bunaqa odam ikkita xotinni eplash bilan ovora boʻlib dunyoda sovet jamiyati borligini ham unutib yuboradi. Hayron boʻlmang, hazillashdim. Agar u odamingizning gapi rost boʻlsa, ikkita xotinli odam jamiyatga zarar keltirsa, uchtami toʻrtta xotin olganlar jamiyatga oʻt qoʻyar ekan-da. Siz toʻgʻri fahmlagansiz: ichi qora odamga oʻxshaydi. Yana nima deydi?
— Boshqalarning ilmiy ishlarini oʻzlashtirib olar ekan. Oʻzini Davlat mukofotiga qoʻyib, ololmabdi.
— Boʻldi, tushunarli. U bilan hozir gaplashmasak ham boʻladi. Zarurat boʻlsa, keyinroq uchrashamiz.
— Siz... Ochilovning birinchi xotini bilan koʻrishdingizmi?

Omonulloning shunday rejasi bor edi. Biroq, prokuratura xodimining jigʻiga tekkisi kelib atay:
— Shartmi? — deb soʻradi.

Mels Xoʻjaev Omonulloning quvlik qilayotganini sezib, yelka qisib qoʻydi-da, ranjigansimon tarzda dedi:
— Oʻzingiz bilasiz, men sizga buyura olmayman.

Omonullo «fikrlaringiz durust, men shunchaki hazillashdim», deb ovutmoqchi boʻldi-yu, «past-balandga koʻniksin», degan xayolda indamadi. Xayrlashish uchun qoʻl uzatganda Mels Xoʻjaev unga bir parcha qogʻoz uzatdi:
— Nima bu? — dedi Omonullo ajablanib.
— Ochilovning birinchi xotini shu manzilda tu-radi, — dedi Mels Xoʻjaev, bu safar kiborlarcha boqib. Omonullo uning qarashidagi «bunisiga nima deysiz?» degan ma’noni oʻqib, jilmaygancha javob qildi:
— Qoyilman, gap yoʻq!

Omonullo ishxonasiga kiraverishdagi navbatchi uychasi yonida turgan Adolatni koʻrib, ajablandi. Bu ayolning kelishiga amin ediku-ya, biroq bu qadar tez yoʻqlar deb kutmagandi. Adolat uni koʻrdi-yu, kuyoviga peshvoz chiqqan qaynonaday jilmayib qarshi oldi. U yaltiroq ipli sariq kuylak kiyib olgan, oyogʻida yoshlarga rasm boʻlgan poshnali qora tufli, qoshu koʻzlariga qalam tortgan, labiga och qizil boʻyoq surtib olgan edi. Qiligʻi oʻziga yarashmagan boʻlsa-da, harholda avvalgi koʻrinishiga qaraganda sal odambashararoq edi.
— Voy Xudoyimga shukr-ey, — dedi u salomlashgach, — kelmay qolarmikinsiz deb yuragim taka-puka edi-ya.
— Keling opa, tinchlikmi? Xoʻjayin tuzukmilar?
— Ha, yotibdi, gʻoʻldir-gʻoʻldir qilib. Nafisaning uyidagi mollarni olib kel, deb yubordilar.
— Ie, shunaqami, gapirayaptilarmi?
— Qayoqda? Til oʻsha-oʻsha — ketgan.
— Til ketgan boʻlsa qanaqasiga «mollarni olib kel», dedilar?
— Voy... — Adolat tilidan ilinganini bilib sal sarosimalandi-yu, lekin sir boy bermay, oʻzini qoʻlga oldi: — til oʻlgur boʻlmasa ham koʻzlari ochiq-ku? Imo-ishora bilan gapiryaptilar. Shuncha yil birga yashagandan keyin koʻzlariga qarab turib, nima demoqchi boʻlayotganlarini bilib olaman.
— Ovora boʻlib kelibsiz, opa, mol egasiga beriladi.
— Voy, shoshmang, nachalnik uka. Men sizga bir muhim gap aytaman.
— Xoʻp, ayting.
— Bu yerda idorangiz bormi? Koʻchada aytadigan gap emas.

Omonullo uni xonasiga boshlab kirdi. Adolat stulga oʻtirayotib tor xonaga bir razm soldi-da:
— Oʻldirgan odamni qidiryapsiz-a? — deb soʻradi.
— Qidiryapmiz, — dedi Omonullo.
— Hali topmadingiz-a?
— Zehningizga qoyilman: topmadim.
— Topa olasizmi?
— Bilmadim. Harholda burun boʻlsa, roʻmolcha topiladi, degan gap bor.
— Men sizga bir gapni aytsam, osongina topasiz.
— Shunaqami? Menga aytib oʻtirmay oʻzingiz topa qolmaysizmi?
— Oposi, siz menga bunaqa piching qilmang. Men sizga qishloqda tappi changallab yurgan savodsiz xotin emasman. Bilmasangiz bilib oling: ikki marta raysovetga deputat boʻlganman. Bir narsani bilmasam shundan shunga ahmoq boʻlib kelmasiydim. Yer yutkurning sirini men bilmay, yana kim bilsin?
— Yer yutkur... kim? Otasimi yo qizimi?
— Ikkoviyam bir goʻr.
— Qanaqa sir ekan, ayting-chi?
— Toʻxtang, oldin kelishib olaylik. Men sizga bilganlarimni aytaman. Siz esa menga mollarni olib ketishimga ruxsat berasiz.
— Aytadiganlaringiz shunchaki gʻiybat boʻlsa-chi?
— Voy savil, men gʻiybatchiga oʻxshaymanmi?
— Nafisa Boltaeva avvalgi direktor bilan don olishardi, devdingiz. Togʻasi «boʻlmagan gap», deb rad etdi.
— Togʻasimi? Anavi moʻylov jinnimi? U qayoqdan bilarkan? Jiyanini abort qildirgani kim olib borgan ekan, soʻramabsiz-da. Bir marta boʻlsa ham goʻrga edi. Uch marta olib borganman. Men gʻiybatchi boʻlsam Matlubadan soʻrang. Juvonmarg boʻlgurni koʻrdingizmi oʻzi?
— Sobiq direktorning xotinini aytyapsizmi? Borsam uyida yoʻq ekan, shaharda deyishdi.
— Voy savil qolsin, shaharda balo bor ekanmi? Uyidan atay chiqmagan. Oʻlguday qoʻrqadi.
— Nimadan qoʻrqadi?
— Eri qamalganidan beri rosa obiska1 qilishyapti. Anavinda ham kelib-ketishgan ekan.
— Qachon?
— Toʻxtang, avval kelishib olaylik, keyin soʻrang savolingizni.
— Boltaeva!
— Men Boltaeva emasman, Xudoga shukr, Nizombekovaman! U yergina yutkurning familiyasiga oʻtmaganman.
— Nizombekova, bu yer sizga bozor emas. Savdolashmang. Agar bilganingizni yashirsangiz yo chalgʻitmoqchi boʻlsangiz, qonun boʻyicha jazolanasiz.
— Voy oʻlayin, holvani hokim yeb, kaltakni yetim yeydimi endi? Birov kelib qizimni oʻldirib ketsin-da, siz oʻldirganni topmang-da, men jazo olayinmi? Oʻlmay oʻla qolsin, bu qiz oʻlgur, boshginamga bitgan balo boʻldi. U yoqda otasi yotibdi «ana oʻlaman, mana oʻlaman», deb. Bu yoqda bu kishim oʻtiribdilar «aytmasangiz qamayman», deb. Hoy, menga qarang, qamashga mendan boshqa odamingiz yoʻqmi?
— Men qamayman, demadim, jazo olasiz, deb ogohlantirdim.
— Qamayman, deysizmi yo jazo olasan, deysizmi — bir goʻr emasmi? Hech nima bilmayman, deb turib olsam-chi? Ichimdagi gapni yorib olasizmi? Undan koʻra molimizni berib yuboring, men sizga kerakli gaplarni aytay.

Omonullo bu shayton qamchisi bilan savdo pishishi qiyinligini anglab, telefon goʻshagini koʻtardi-da, qoʻshni boʻlimga qoʻngʻiroq qildi:
— Hafizxon aka, Boltaevaning uyida roʻyxatga olingan mollarni hozir berib yuborish mumkinmi?— Omonullo shunday deb Adolatga qarab oldi. Adolat masala oʻzining foydasiga hal boʻlayotganidan mamnun holda bir qimirlab oldi. Omonullo esa suhbatini davom etdi: — Ha, odam keldi. Boltaevaning oʻgay onasi, — Omonullo «bu qoʻpol gap ta’sir qilarmikin?» deb Adolatga tikildi. Adolatda norozilik alomati sezilmadi. — Mumkin emasmi? — Shu savoldan soʻng Adolat bir chayqalab oldi. — Ilojini qilish kerak. Eridan tilxat olib kelsa-chi? Ha, albatta, guvohlar ishtirokida. — Omonullo shunday deb goʻshakni joyiga ildi. — Tushundingizmi? Bir haftadan soʻng tilxat bilan kelasiz. Qani, endi ayting gapingizni.
— Kecha siz ketganingizdan keyin esimga tushdi. Xotiram oʻlgur sal oʻtmaslashib qolibdi, — deb gap boshladi Adolat. Omonullo esa oʻzicha «oʻtmaslashgan aqlda oʻtkir xotira boʻlarkanmi?» deb xayolidan oʻtkazdi.
— Uch oymi, toʻrt oymi avval Valijonni koʻruvdim.
— Kim u? — Omonullo shu savolni berib qogʻozga «Valijon» deb yozdi.
— Valijonmi? Tursunalining ishongan shoʻpiri. Tursunalini bilasiz, qamalib ketgan direktor. Qorang oʻchgur Matluba eri qamalsa ham koʻchib ketmadi.
— Koʻchishi kerakmidi?
— Eri qamalganidan keyin ketmaydimi kelgan joyiga. Bir nimadan ilinji bor u megajinning. Hozirgi direktor erining yaqin odami edi. Uyiga ham tegmadi. Nega tegmadi, bilasizmi? Yer yutkur Tursunali Nafisani surib yurganida, Matluba bu odamning koʻngilchasini ovlab yurgan.
— Koʻrganmisiz?
— Nimani?
— Koʻngilchasini ovlaganini?
— Koʻrib nima, men uning lozimiga qorovulmanmi, qachon yechib, qachon kiyganini poylab yuribmanmi?
— Xoʻp, bu gaplarni qoʻying, siz Valijonni koʻruvdingiz?
— Ha, koʻrdim, — Adolat shunday deb gʻashi kelganini bildirish maqsadida bir chimirilib oldi: — Bir kuni Matluba chaqirib, toʻppa-toʻsatdan «shaharga boramiz», debdi. Valijon «ertaga boraylik, kech boʻldi», desa ham koʻnmabdi. Keyin Valijon uni yer yutkur Nafisanikiga boshlab boribdi. Borishganidan keyin Matluba Valijonga «sen chiqib tur», debdi. Nafis oʻlgur esa «Oʻtiring, Valijon aka, choy iching, osh pishyapti», desa ham koʻnmabdi. Xullas, Valijonni chiqarib yuborib, janjalning uyasini qoʻzgʻabdi.
— Nega?
— Unisini bilmadim. Eri qamalmasidan ilgari jimgina pisib yurardi.
— Erining oʻynashi borligini bilmasmidi?
— Baloni bilardi, u yergina yutkur. Qip-yalangʻoch ustidan chiqib qolganida ham damini chiqarmagan.
— Unda nima uchun janjal qiladi?
— Bilmadim-u, ammo bir nima talashgan.
— Erini talashmagan xotin endi nimani talashishi mumkin?
— Nimani talashardi? Boylikni-da. Juvonmarg boʻlgur Tursunali topganlarini yashirib ketganga oʻxshaydi. Yer yutkur Nafis oxirgi kelganida otasi bilan pichirlashib qoldi. Sekin quloq soldim. Qulogʻimga kirgani Nafis oʻlgur nimanidir «topish kerak», dedi. Keyin «oʻsha kechasi oshxona tomonga qarab yuruvdi», dedi. Keyin ikkoviyam ketdi, bilsam oʻshanda boqqa borishibdi. Juvonmarg oʻlgur boqqa nimaga boradi? Erkaksirab boradi-da. Oʻynashi qamoqda boʻlsa, er jonivor haftalab yoʻq boʻlib ketsa... Maishatni sogʻinadi-da. Direktor oʻlgur ham bularga laqqa tusha qoldi. Qaytishganida qarasam, qulogʻida yangi zirak, barmogʻida qoʻsh uzuk. Naq tilla! Koʻzlari naq javhar! Koʻrdim-u, indamadim.

Omonullo bu gapni eshitib ekspertiza xulosalarini esladi: quloqlaridan zirak yulib olingan, barmoqlarida toʻrtta uzuk izlari bor...
— Barmoqlaridagi uzuklar ikkitamidi?
— Oʻzi azaldan ikkita bor edi. Bittasi nikoh uzugi, yana bittasi yoqut koʻzli tilla uzuk edi. Bogʻdan qaytishganda yana ikkitasi paydo boʻldi, deyapman-ku, tushunmadingizmi? Erkak zoti ham gʻirt ahmoq boʻladi. Nafis oʻlgur kim edi? It gʻajib tashlagan bir suyak edi. Shu sarqitning barmogʻiga ikkita uzuk taqasanmi? Shunaqa sarf qilar ekansan, svejiylaridan topmaysanmi?

Adolat yangi direktorni laqmalikda ayblab, yana bir-ikki gap aytdi. Omonullo esa yangi direktor bilan boʻlgan uchrashuvini koʻz oldiga keltirdi. «Nafisa Boltaevani koʻrganim yoʻq», deb tonganini esladi. Sovxozda ishni xom bajarganini anglab, yana borishni diliga tugdi-da:
— Xoʻsh, endi Valijonning gapi chala qoldi-ku? — dedi.
— Ha-ya, Valijon oʻlgur ham laqma-da, «chiq» desa chiqib ketaveribdi. Kundoshlarning qir-pichoq boʻlishlarini mazza qilib koʻrmaysanmi! Matluba shumshukkina boʻlib yurgani bilan balo-da. Nafis oʻlgur-ku togʻasiga oʻxshagan jinni. Yulib tashlashdan ham toymaydi. Bir marta meni yulgan u qoʻling singur. Omma men ham haqqimni qoʻymaganman.
— Xoʻp, qoyilman, opa, Valijon nima dedi?
— U juvonmang aytdiki, Matluba chiqqanida vajohati juda ham yomon ekan. «Shu ni oʻldirtirib yubormasam yurgan ekanman», debdi.
— Valijonga shunday debdimi?
— Yoʻq, Valijonga aytarmidi shunaqa gapni. Uydan chiqib kelayotganda oʻziga oʻzi gapirib kelayotgan ekan, yer yutkur shoʻpir qulogʻini ding qilib eshitib qolibdi. Keyin menga aytdi, «shunaqa, shunaqa gaplar boʻldi, qizingizni ehtiyot qiling», deb qoʻydi. Endi tushundingizmi?
— Tushundim. Aytadigan gaplaringiz shumidi?
— Ha, shuncha gapim kammi sizga? Boʻpti, agar kamlik qilgan boʻlsa, yana eshitsam yo eslasam kelib aytaman, — Adolat shunday deb oʻrnidan turib xayrlashdi. Lekin darrov chiqib ketmadi. Ostonada turganicha «er yutkur» va «oʻlgur»lar haqida yana allaqancha gaplarni aytib tashladi. Omonullo uni bilagidan ushlab, yoʻlga boshlamasa, kechgacha gapirishdan ham toymaydigan edi.

Adolatni kuzatgach, Omonullo boshliq huzuriga kirib qotillik yuz bergan uyni nazorat ostiga olish masalasida kelishib oldi.

Azoblarning Muqaddimasi

«Ha-ha! Baribir urdi-ku, Xudo!! Hali bu ham kam senga, bir tomchi suvga zor boʻlib oʻlasan. Ha, sen qiynalib oʻlasan, men esam rohatlanib tamosha qilaman!».

Bu ovoz... qaynonasining ovozi... Oʻzi qani? Qaerda turib gapiryapti?

Harakatsiz yotgan Toshboltaning koʻzlari javdiradi. «Uxlayapmanmi, tush koʻryapmanmi? — deb oʻyladi Toshbolta. — Yoʻq, uygʻoqman. Hammayoq yop-yorugʻ. Avval domla oʻqiyatuvdi, keyin milisa keldi. Bu ham tushmi? Yoʻ-oʻq... «Adol bilan gaplashdi-ku u milisa? Adol... harom oʻlgur Adol, mendan oldin sen oʻlsang yaxshi edi. Bir kun boʻlsa ham sendan keyinroq oʻlishni orzu qilardim-a, bir kun boʻlsa ham odamga oʻxshab yashab qolardim-a... Milisaga nimalar deb sasiding-a, qanjiq! Menga tekkuningcha nima qilgan boʻlsang qilgansan. Hammasini eshitgan edim, lekin senga rahmim kelib indamovdim. Oʻshanda seni oʻldirvorsam boʻlarkan. Sen... ilon... hammamizni chaqib oʻldirding... Bir soatga boʻlsa ham tuzalsam edi, oʻrnimdan turib boʻgʻib oʻldirardim sen ablahni. Yoʻ-oʻq... avval tilingni kesar edim, soʻng boʻgʻardim. Nafisning oldiga yuzim yorugʻ boʻlib borardim...»

«Ha-ha! Seni Xudo urdi-ku!»

Yana oʻsha ovoz. Toshboltaning koʻzlari yana javdiradi. Soʻng nigohi qotdi: yonginasida qaynonasini koʻrdi. Qaynonasi oʻtirib olganicha eski koʻrpachani soʻtyapti.

«Nima qilyapsiz?» — deb soʻradi Toshbolta.

«Senga kafan bichmoqchiman» — deb javob berdi qaynonasi.

«Eski koʻrpachaning astaridan ham kafan boʻlarkanmi?» — dedi Toshbolta.

«Senga shu ham hayf. Itday oʻlib, itday koʻmilishing kerak», — dedi qaynonasi.

«Meni buncha yomon koʻrasiz-a? Qizingizni urgan boʻlsam jazosini totdim-ku? Xudo bir alvastiga roʻpara qilib qoʻydi-ku?» — dedi Toshbolta.

«Nafisaning hayotini bulgʻab tashlading. Menda ham ayb bor: uni senga berib yubormasligim kerak edi»,— dedi qaynonasi.

«Men qizimning baxtli boʻshishini istagan edim. Baxtini topgan edi», — dedi Toshbolta.

«Nomi buzuq boʻlib topilgan baxt baxt ekanmi? Ayt, oʻzing, jon qizim, baxtli edingmi?»

Shu payt qaynonasining orqasida Nafisa koʻrindi: eski, kir koʻylakda, koʻzlarida yosh, ma’yus qarab turibdi. Toshboltaning hech esidan chiqmaydi: qamoqdan qaytib, qaynonasinikiga kelganida Nafisani shu holatda koʻrgan edi. Koʻrib, yurak-bagʻri ezilib ketgan edi.

«Qizim, buvingga aytgin, men senga hech yomonlikni tilaganmanmi?»

Nafisa indamay, shu holatida qarab turaverdi.

«Qizim, meni qiynama, oʻladigan boʻlsam ham qiynalmay oʻlay, ayt, baxtli eding-ku, axir?»

«Nafisa senga gapirmaydi», — dedi qaynonasi.

«Nega gapirmas ekan?» — dedi Toshbolta.

«Oʻliklarning gapirganini qayda koʻrgansan?» — dedi qaynonasi.

«Siz gapiryapsiz-ku?» — dedi Toshbolta.

«Men senga kafan bichish uchun atayin kelganman»,— qaynonasi shunday deb qah-qah otib kula boshladi. Oʻzini toʻxtatolmay toʻxtovsiz kuldi, sonlariga shapati urib kuldi, Toshboltaning naq tepasiga turib olganicha kinolardagi yalmogʻiz kampir kabi xunuk kuldi. Kulgi jarangidan Toshboltaning quloqlari shangʻillab ketdi.
— He, turqing qursin senlarning, jigarlaringni qurt kemirib quritsin!..

Bu kimning ovozi? Toshbolta sergak tortdi: qaynonasi emas, Adolatning shangʻillashi bu. Kimni qargʻayapti?
— Molni egasining oʻziga berarmish. Kim egasi? Onangning mahriga tushgan mol ekanmi?

Shangʻish ovozi tobora yaqinlashib, roʻparasida Adolatning qahrli chehrasi koʻrindi.
— Qanaqa erkaksan oʻzing?! oʻirt ahmoq odam ham shuncha molni oʻsha yerga tashlab kelavermaydi. Milisaning gaplarini eshitdingmi? E, er boʻlmay oʻlibgina ketgin sen! Senga tekkanimdan beri birim ikki boʻlmadi-ya! Endi seni bitimga boqamanmi? Bitta ukoling necha pul, bilyapsanmi. Tuzaladigan boʻlsang, tuzal, boʻlmasa oʻzim boʻgʻib oʻldirib qoʻya qolay. Boqishga arziydigan erkak boʻlsang ekan, sen...

«Noshukur boʻlma, shuncha topib kelganim kammi senga? Uchta emas, oʻttizta qiz uzatishga yetadigan mol yigʻding-ku? Tilla taqinchoqlarni sotsang ikkita mashina beradi-ku? Buncha noliysan, qora shaqshaq?!» Shunday demoqchi edi, til aylanmadi. oʻoʻldiragan ovoz chiqdi.
— Nima deyapsan, qaytarchi? — dedi Adolat yoniga tiz choʻkkanicha quloQini ding qilib.

«Hadeb voy-voylab oʻpkangni koʻrsatavermay bitta qoʻy olib soʻydirib xudoyi qilib yubor. Bizga balo yogʻilyapti. Xudoyi qilmasang boʻlmaydi. Boya domla oʻqiyotganida shu koʻnglimga keldi».

Toshbolta shu soʻzlarni aytmoqchi boʻlganida koʻzlari qassobga qarayotgan qoʻzichoq koʻzlari kabi javdiradi.

Adolat bu nigohga zuhr boʻlgan ma’noni oʻz aqli yetganicha oʻqidi:
— Mollarni borib olib kelaymi?

«Kallangni ishlatsang-chi: balo yogʻilyapti, deyapman senga. Qoʻy olib soʻydir, xudoyi qil, deyapman. Baloga men uchradim, mayli, endi qizlarga urmasin. Sen alvastiga ham Xudoning atagani bordir, esingni yigʻsang-chi!..»

Ularning bu tahlitda gaplashishi soqov bilan soʻqirning suhbatini eslatardi.
— Ha, boʻpti, nima demoqchi boʻlganingni tushundim, — dedi Adolat. — Erta yo indin borib olib kelaman. Milisa boʻlsa oʻziga, men indamay qoʻyib berarkanmanmi? Noshud boʻlmay qaro yerga kirgin sen. Shuncha molni uyga qoʻymay, xaridorga topshirib kelsang oʻlarmiding? Bu yoqqa hovliqib yugurganing bilan qizing tirilib qolarmidi? Mana, yugurganing bilan koʻmish baribir senga nasib qilmadi-ku? Xudo bizga mehribon-da, seni shu koʻyga solmaganda moʻylov jinning oʻla qolsa jiyanini koʻmmasdi. Butun xarajat bizning gardanimizga tushardi. Eri oʻlgur qaysi goʻrlarda ekan? Xotin olmay oʻla qolsin, u soʻtak. Qiz bilan juvonning farqiga bormasa...

Toshboltaning yuragi sanchib, ogʻriqqa chidolmay ingrab yubordi. Ancha bosilib qolgan kuragidan ogʻriq ham uygʻondi. Oyoqlari yuzlab chayonlar hukmiga topshirilganday azob cheka boshladi. Ingrash oʻkiriqqa aylandi. Yonogʻiga yosh tomchilari dumaladi.

«Boʻgʻib oʻldirsang oʻldira qol», degan iltijo bilan xotiniga boqdi.
— Ha, shunaqa, — dedi Adolat oʻrnidan turib, — toʻgʻri gap tuqqaningga yoqmaydi. Sogʻ paytingda ham quturgan tuyaga oʻxshab oʻkirib qolarding. Hozir ham shuning xumori tutdimi, he oʻkirmaygina oʻlgin sen...

«Toʻxta, hech boʻlmasa oyoqlarimni silab qoʻy, bu azob bilan oʻlmay. Jonim chiqmasidan oldin sen ham menga bir yaxshilik qil». — Til bu gapga ham aylanmadi. Alhol, bu iltijo tish hatlab aytilgan taqdirda ham xotin tomonidan ijobatga olinmogʻi mahol edi. Javob tariqasida uning tilidan «Endi sening isqirt oyoqlaringni qashilash qoluvdi», degan gapning uchmogʻi ehtimoldan xoli emasdi.

Toshbolta azoblar iskanjasida yotganida Nafisa koʻrindi.

«Qizim, jon qizim, kel, sen qutqar bu azoblardan».

«Qanday qutqaray? Bu azoblarni men bermadim sizga, men qutqara olmayman».

«Buving meni betoʻxtov qargʻayaptilar. «Seni Xudo urdi», deb quvonyaptilar. Men Xudoga nima yomonlik qildim. Mendan beshbattarlari ham yuribdilar-ku, yallo qilishib? Bittagina aybim — onangni urganim. Undan keyin men ham odamga oʻxshab yashayin deb harakat qildim, xalos. Boshqalar yeb-ichib, maishat qilib qornini silab yotganida, men och-nahor yashashim kerakmidi? Nima, nafs bitta menda bormidi? Nafsi oʻpqonlar-chi? Qani, gapir, nega jim turibsan?»

«Dada, men nafsni oʻlchaydigan tarozibon emasman. Mening bilganim — bizlarni shu nafs sharmanda qildi».

«Sharmanda qildi? Tirikligingda ham shunaqa devding. Sharmandalik nima oʻzi? Koʻzga koʻrinmasa, qoʻlga ushlab boʻlmasa, yeb boʻlmasa, kiyib boʻlmasa... Odamlarning gapimi? Oʻshanda ham aytuvdim, hozir ham aytaman: tupurdim, oʻsha odamlarning oʻzlariga ham, gaplariga ham!»

«Dada, unday demang, shu odamlar erta-indin sizni koʻtarib joyingizga olib borishadi».

«Baribir tupurdim! Oʻlganimdan soʻng koʻtarib olib borishadimi yo hojatxonaga tashlab yuborishadimi — menga baribir. Sen qizim, buvingga tayinlab qoʻy: hadeb meni qargʻayvermasinlar. Uch-toʻrt kun boʻlsa ham tinch yashay. Kelsang oʻzing kel, buving kelmasin. Toʻxta, buvingga qoʻshilib sen ham meni qargʻayotganing yoʻqmi?»

«Nimaga qargʻayman, dada?»

«Tursunaliga roʻpara qilganim uchun-da. Lekin, sen bilib qoʻy: bu mening kallamdan chiqqan aql emas edi. Alvasti oʻgay onang aytuvdi, men laqmaga ma’qul keluvdi. Qargʻasang oʻshani qargʻagin. Lekin... oʻzing ham Tursunalini yaxshi koʻrarding-ku, a?»

«Yaxshi koʻrardim, dada».

«Yaxshi koʻrsang baxtsiz emas ekansan-da? Buni buvingga aytgin. Ogʻzimiz endi oshga yetganida, boshimiz toshga yetdi. Oxirgi marta boqqa borganimiz esingdami? Oʻchoq tagidan topgan taqinchoqlarimiz esingdami? «Qorashaqshaq» buni boshqacha tushunibdi. Yangi direktor bilan oʻynashib, shuning haqqiga olgan, deb oʻylabdi u haromi. Seni fohisha deb hisoblaydi. Senga avvallari aytmovdim, dardim ichimda edi. Menga tegmasidan avval oʻzi shunaqa boʻlgan. Shuning uchun boshqalarni ham oʻziga oʻxshatadi, u haromi. Qargʻasang oʻshani qargʻa. Oʻchoq tagidan topgan taqinchoqlarni taqib oluvding. Oʻlib yotganingda qarasam, ziraklaring ham, uzuklaring ham yoʻq. Oʻzing olib qoʻyganmiding yo... ering olib qoʻyuvdimi?»

Nafisa bu savolga javob bermay ma’yus tikilib turaverdi.

«Bilmaysanmi? Unda seni oʻldirgan odam olib qoʻygan. Nafis, qizim, ayt, seni kim oʻldirdi? Yoningdagi yigit kim edi? Faqat «oʻynashim edi», demagin. Men ishonmayman. Sen unaqa shilta emas eding, qizim. Seni ering oʻldirmagan, undan gumonim yoʻq. Agar u oʻldiradigan boʻlsa, Tursunalini oʻldirardi. U Tursunalini yaxshi koʻrishingni bilardi. Bir marta mast boʻlvolib menga yigʻlagan, senga aytuvdim. «Tursunali bilan uchrashmasin», deb yalingan. Oʻldiradigan odam bunaqa boʻlmaydi. Unda kim oʻldirdi seni? Karvon bormaganmidi uyingga? Oʻchoqni buzgan kunim bir nimani sezib is olganday boʻluvdi. Meni koʻrolmaydi u nokas. Bogʻ qorovulligini mendan olgunicha atrofimda itpashshadek aylandi. Keyin-keyin qiliq chiqardi. Mening gumonim oʻshanda. Sayfini tanirding, a? Yettinchi boʻlimning boshqaruvchisi. Senga sovchi qoʻydirganida unamaganman, esingdami? Oʻsha Tursunali bilan gap talashib qolganida Karvon «Sen hali xoʻjayinga gap qaytaradigʻon boʻp qoldingmi!» deb itday poʻpalab tashlovdi. Men oʻrtaga tushmasam oʻlib ketardi, bola bechora. He, attang... shu gaplarni milisaga aytsam boʻlarkan...»

Nafisa otasining gaplariga e’tibor bermay tisarila boshladi.

«Qizim, ketma, sen kelib, azoblarim sal nari boʻlyatuvdi. Meni qutqar, qizim...»

«Oʻzimning azoblarim oʻzimga yetadi, dada».

«Azob? Qanaqa azob? Oʻlgan odamda qanaqa azob boʻladi? Oʻlim hamma azoblardan qutqaradi-ku?»

«Yoʻq, dada, oʻlim siz bilan men uchun azoblarning boshlanishi...»

«Unday dema...»

«Yaqinda oʻzingiz koʻrasiz...»

Shunday deb koʻzdan yoʻqoldi. Toshboltaning qulogʻiga azobli faryod ovozi eshitilib, atrofiga alang-jalang qaradi. Is bosgan ayvon shipi, boʻyogʻi koʻchgan ustundan boshqa hech nima koʻrinmadi.

Kimdir ingradi... Kimdir oh urdi...

Poklik

— Qoʻlingni koʻtar! gʻiring desang, otaman!

Gardaniga sovuq bigiz uchi tiralganday boʻlib, Omonulloning eti bir seskandi. Lekin tanish ovoz uni jilmaygan tarzda orqaga oʻgirilishga majbur etdi. Sinfdosh doʻsti Safarning qiligʻi unga ma’lum: poylab turib, orqadan pisib kelib, shunaqa deyishni yaxshi koʻradi.
— Otadigan odam toʻpponchani biqinga tiraydi, qalamni gardanga sanchmaydi, harif! — dedi doʻstining qoʻlini ehtiyotlik bilan qayirgan boʻlib. Keyin ularning harakatini kulimsirab kuzatayotgan navbatchiga qaradi: — Meni «shoshilinch tarzda yoʻqlayotgan xotin» shumi? Serjant, bu yolgʻon uchun nima qilaman, bilasanmi?
— Oʻzimizning akaxonimiz-ku?
— Boʻldi, ukaxonga sasima. Sen kapitan boʻlsang, men — Nishonovman! «Nishonov» deganda hozir kapitan tugul generallaringning ham ichi oʻtib ketadi. Boʻldi, yur, ketdik.
— Qayoqqa?
— Bugun qanaqa kun? Ikkinchi payshanbami? Ikki marta shtrafga tushib turibsan oʻzing.
— Yoʻgʻ-e?
— Ha-e! Endi seni himoya qilmayman. Bolalar poʻstagingni qoqib olishadi.
— Avvalgi «gap» kuni kasal edim.
— Kasal-pasaling bilan ishimiz yoʻq. Ahmadjon nima degan? Kasal tugul oʻlib qolsang ham oʻligingni «gap» boʻlayotgan uy yonidan olib oʻtishlari kerak. Ketdik.
— Ishim bor.
— Ish-pishing bilan ishim yoʻq. Serjant ukaxon, xoʻjayinga aytib qoʻying: oʻrtoq Safar Nishonov shaxsan kelib, muhim bir ish bilan olib ketdilar deng. Nishonovga qarshi bir nima deydigan odam hali tuQilmagan.

Omonullo Safarning odatini biladi. Tanaga yopishgan kanani yoki zulukni olib tashlash mumkin-ku, ammo Safar bir nima deb yopishdimi, undan oʻlib ham qutulib boʻlmaydi.
— Xoʻp, mashinadamisan?
— Mashinadaman, xizmat bormi?
— Bor. Hozir dadamnikiga kirib oʻtamiz.
— Tushunarli. Qaynonangni sogʻinibsan, u yerga kirib oʻtishimiz ham tayin, a? Uyalmay aytaver, men atay bir yarim soat oldin keldim. Sening qiligʻingni bilaman.
— Ertaga boʻshmisan?
— gʻirt boʻshman, oʻgʻri oviga olib borasanmi? Benzin topib bersang boʻldi, dunyoning narigi chetiga ham ketaveraman.

Omonullo xonasiga kirib stol ustidagi qogʻozlarni tartibga keltirib, tortmasiga solgach, tezgina iziga qaytdi.

Tabiatan sergʻayrat boʻlgan Safar mashinani ham behalovat tarzda haydardi. Yashil chiroqning oʻchganiga parvo qilmay chorrahadan oʻtishi bilan yoʻl harakati nazoratchisi ola tayogʻini koʻtarib, toʻxtashga ishora qildi.
— Qizilga oʻtmadim shekilli? — dedi Safar toʻngʻillab. — Mashinada milisa olib yurishning hech hosiyati yoʻq, shunaqa ishkalga roʻpara boʻlaveraman.
— Naq qizilning oʻzida oʻtding. Men guvohman. Hujjat ketdi, deyaver, — dedi Omonullo tegajaklik qilib, — ovora boʻlma, yoningni olmayman.
— Senga ahmoq odam yalinadi. Qarab tur, hozir toʻxtatganiga pushaymon qildirvoraman.

Safar shunday deb mashinani toʻxtatdi-yu, ammo pastga tushmay, oʻtiraverdi. Haydovchilarning yugurib kelib, qoʻshqoʻllab koʻrishishiga koʻnikkan nazoratchi bir oz kutdi, soʻng mashinaga yaqinlashdi. Safar oynakni tushirib bosh chiqardi.
— Ha, ukaxon, tinchlikmi?
— Tinchlik, hujjatlaringizni koʻrsating?
— Oʻzing kimsan, nega tanitmaysan?
— Inspektor Nuriev. Hujjatingiz?
— Meni tanimadingmi?
— Tanimadim, aka. Hujjatingiz? Iltimos, mashinadan tushing. — Nuriev shunday deb Omonullo tomonga qaragan edi, u «bopla, qoʻymaysan!» deganday imlab qoʻydi. Safar esa, sumkasidan hujjatini olib, mashinadan tushdi. Nazoratchi hujjatlarni koʻrib chiqqach:
— Safar aka, nega qizilga oʻtdingiz?— deb soʻradi.
— Nima deding? — Safar shunday deb xuddi bemorni koʻrayotgan tabib kabi unga tikildi. — Men koʻk bilan qizilni farqiga bormaydigan ahmoqqa oʻxshaymanmi? Menga qara, mabodo oʻzing daltonik1 emasmisan?
— Haqorat qilmang, aka.
— Vey, men seni haqorat qildimmi? Guvohing bormi? Oʻzing menga ikki marta tuhmat qilyapsan. Men seni daltonik dedim. Bu soʻkish emas, ma’nosini xoʻjayiningdan soʻrab ol.
— Aka, nima desangiz deng, qizilga oʻtdingiz. Protokol yozaman.
— Uka, sen hujjatni koʻrdingmi?
— Koʻrdim.
— Familiyani koʻrdingmi? Familiyani?
— Koʻrdim.
— Nima deb yozibdi?
— Nishonov.
— Nima degani bu?
— Bilmayman, Nishonboy akaning yo oʻgʻli, yo nabirasi deganidir-da.

Safarning doimiy quroli ish bermay, Omonulloga qarab qoʻydi.
— Mashinadagi akangni taniysanmi?
— Tanimayman. Protokol tuzaman, — Nuriev shunday deb qogʻozlarini chiqardi.
— Toʻxta, hovliqma, anavi akang oʻzlaringdan, podpolkovnik. Mening qiz oʻrtogʻim boʻladi. Vey, Omon, tush bu yoqqa.

Omonullo kulimsiraganicha tushib, nazoratchi bilan koʻrishdi.
— Starshina, sigaretdan oling, — dedi bir koʻzini qisib qoʻyib. Chekmaydigan Safar ham nazoratchi uzatgan sigaretdan olib labiga qistirdi. Omonullo starshinaga oʻt tutib, soʻng oʻzi ham tutatdi-da, Safarga qaramadi. — Starshina siz haqsiz: bu oʻrtoq chindan ham qizilga oʻtdi. Agar protokol yozmasangiz, oʻzingizdan koʻravering. Bu oʻrtoq ikki marta aldayapti: men podpolkovnik emasman.

Omonullo koʻz qisib qoʻygani bilan bu gaplarning hazilmi yo chin ekanini anglay olmayotgan nazoratchi Safarga ajablanib qaradi.
— Omon, qoʻy, bu gaplarni. Podpolkovnik boʻlmasang mayordirsan, mayor boʻlmasang kapitansan. Lekin mening nazarim tushgan bolasan. Podshozodalarning nazari tushgan milisa erta-indin general boʻlib ketadi. Sen bu bolalarga hazillashma, bular hazilni tushunishmaydi.
— Nimasi hazil ekan? Qonun hamma uchun bir. Qoidani buzganingdan keyin jazosini ol.
— Shunaqami? Dodam rohmatli «milisadan oshnang boʻlsa, yoningda oyboltang boʻlsin», deganlarida ishonmagan ekanman, — dedi Safar piching ohangida.
— Ikkita oshna oʻzlaring kelishib olaveringlar. Men protokol yozaman, — dedi nazoratchi.
— Ha, yozing, — dedi Omonullo atay qitiqlab.
— Yozsinmi? — dedi Safar poʻpisa ohangida.
— Yozaman, aka, oshnachilik oʻz yoʻliga, ish oʻz yoʻliga.
— Boʻlmasa, ma! — Safar shunday deb unga mashina kalitini uzatdi. — Xoʻjayiningga berib qoʻy. Mashinani shaxsan oʻzi olib borib beradi.

Nazoratchi kalitni oldi-yu, savol nazari bilan Omonulloga qaradi. Omonullo yana koʻz qisib qoʻyib, sigaretini tutataverdi. Safar esa «qoʻying aka, hazillashdim», degan lutfni bir oz kutib, labiga qistirigʻlik tutatilmagan sigaretni chetga uloqtirdi-da, qoʻl siltaganicha nari keta boshladi. Shundan soʻng Omonnullo oʻzining guvohnomasini koʻrsatib, uzr soʻragach, mashina hujjatlari bilan kalitni olib, haydovchi oʻrindigʻiga oʻtirdi. Safar oʻn besh-yigirma qadamcha yurib toʻxtab, oʻtayotgan mashinalarga qoʻl koʻtara boshladi. Omonullo undan uch-toʻrt qadam oʻtib mashinani toʻxtatdi-da, pastga tushib soʻradi:
— Akaxon, qaysi tomonga borasiz? Yoʻl-yoʻlakay boʻlsa olib ketay, harna benzin puli chiqsin.
— Ukaxon, katta xolangiznikiga ketyatuvdim, naq yoʻlimning oʻzi, — Safar shunday deb toʻngʻilladi-da, haydovchi yonidagi oʻrindiqqa oʻtirdi.
— Sariqmassan-ku, buncha tutab ketding? — dedi Omonullo mashinani yurgʻizgach.
— Hazil deb gapiraverasanmi? GAI hazilni tushunadimi?
— Unaqada oʻzing ham katta ketma.
— Katta ketib nima debman?
— «Senga yalingan — ahmoq», degan kim edi? Endi ahmoqligingni tan oldingmi?
— Seni oshnam deb yurgan odam ahmoq boʻlmay nima boʻlardi?
— Boʻpti, mingʻillama. Bir joyda zoʻr pivo bor, olib boraymi?
— Pivoning dodaxoʻjasini hozir borib ichasan. Bavariyanikidan topib qoʻygan.

Pivo bahonasida chalgʻigan Safar arazni unutdi. Omonulloning tutingan otasinikiga borishgach, u «oʻzing kirib chiqaver», deb mashinadan tushmadi.

Ikki tabaqali eshik qiya ochiq edi. Omonullo qoʻngʻiroq chalib oʻtirmay ichkari kirdi. Uch oyoqli kalta narvon ustiga chiqib olib, gilos terayotgan Bobomurod Omonullo ovoz bermaguniga qadar uning kirib kelganini sezmadi. Omonullo ana shundan ajablandi. Tabiatan sezgir boʻlgan Bobomurod ichkari uyda oʻtirsa ham koʻcha eshigi ochilganini bilardi.

Tutingan oʻgʻlining ovozini eshitishi bilan gilosga uzatgan qoʻlini tushirib, pastga qaradi. Omonullo uning qarashida ham sustlik sezib «qariyaptilar», deb koʻnglidan oʻtkazdi. Otasining holatidagi oʻzgarish sababini keyinroq bildi, Omonullo soʻramasa ham Bobomurodning oʻzi aytdi:
— Opangning mazasi qochib qoldi, ertalab kasalxonaga tashlab kelganman. Hozir yana ketaman. Kechasi yonida boʻlishim kerak. Harna dalda-da.
— Safar ogʻaynimning mashinasidamiz. Kuzatib qoʻyamiz, — dedi Omonullo.
—E, yoʻq, hali ovqat qilishim kerak. Vaqting boʻlsa, ertalab xabar ol.

Bobomurod «opang» deb atagan ayol Omonulloga yetti yot begona edi. Oxirgi marta qamoqdan chiqib qaytayotgan Bobomurod Penza bekatida gʻaribgina kiyingan, sochlari toʻzib, koʻzlari kirtaygan ayolni koʻrib, e’tiborsiz oʻtib keta olmadi. «Ruslarga oʻxshamaydi-ku bu ayol», degan oʻy bilan qaraganida vagonlarga tikilib, kiprik qoqmay turgan ayol behosdan gapirib qoldi:
— Biz uch kishi edik: Valya Namanganskaya, Gulya va men. Toʻgʻri, oʻgʻirlik qilmaslik kerak edi...

Ayolning oʻzbekchalab gapirib qolishi Bobomurodni toʻxtatdi.
— Singlim, sizga nima boʻldi? — deb soʻradi.

Ayol uning gaplarini eshitmadi, holatini oʻzgartirmay, kiprik qoqmagan holda yana oʻsha gapini takrorladi:
— Biz uch kishi edik...

Bobomurod yana qayta soʻradi. Ayol oʻzgarishsiz oʻtiraverdi.

«Oʻtirib chiqqanga oʻxshaydi, — deb oʻyladi Bobomurod. — Boshiga urishgan boʻlsa, esi ogʻib qolganmi...»

Bobomurod nima qilishini bilmay turganida militsiya mayori unga yaqinlashib hujjatlarini koʻrsatishni soʻradi. Hujjatlarni sinchiklab tekshirgach, qaytarishga shoshilmay, Bobomurodga sinovchan boqdi-da:
— Hamyurting shekilli? — deb soʻradi.
— Shunaqaga oʻxshaydi, — dedi Bobomurod.
—Hamkasbing boʻlishi ham mumkin, — dedi mayor.
— Ha, shunaqaga oʻxshaydi.
— Bu ham qamoqdan chiqqan. Ikki-uch kundan beri shu yerda. Jinnixonaga berib yuborsammikin, deb turuvdim. Agar odamgarchilik qilish qoʻlingdan kelsa, oʻzing bilan olib ket. Yurtida qarindoshlari bordir. Jinnining millati boʻlmaydiku-ya, ammo xor boʻlib oʻlishi yaxshi emas.

Bobomurod militsiya xodimlarini yoqtirmas edi, deyilsa juda yumshoq qilib aytilgan boʻladi. Oʻn toʻrt yoshidan beri toʻrt marta qamoq lagerlarining tuzini totgan odamning nafratini hech nima bilan oʻlchab boʻlmaydi. Shunday boʻlsa-da, mayorning hozirgi gaplari koʻngliga yoqdi. «Nahot senda tuygʻu boʻlsa?» degan ma’noda unga qarab oldi-da:
— Bir amallab olib ketaman, — dedi.
— Sen bu oʻtirishiga qarama, saldan keyin oʻziga keladi, — mayor shunday deb hujjatlarni qaytarib berdi-da, nari ketdi.

Ayol kipriklarini pirpirata boshlagach, Bobomurod:
— Singlim, Toshkentga ketyapman, birga ketaylik, — dedi.

Ayol unga yalt etib qaradi-da, yaqin mehribonini koʻrgan odamday suyunib, jilmaydi:
— Men uyimga ketaman! — deb kafti bilan burnini artdi.

Bobomurod yoshi oʻttizga yetmagan, koʻrinishidan esa elliklarni qoralagan ayolning fe’li, tabiati qanday ekanini yoʻl-yoʻlakay bilib oldi. Ayol militsionerni koʻrsa qalqib ketardi, jinoyatdan yoki qamoqdan soʻz ochilsa, lablari oshkora titrardi. Bobomurod shu sababli manzilga kelgunicha ham bu mavzuda soʻz ochmadi. Ayol turar joyini unutgan edi. Bobomurod hujjatiga qarab uni qishlogʻiga boshlab bordi. Ayol tugʻilib oʻsgan uy ostonasiga yetishganda hali shom namoziga azon chaqirilmagan edi. Bobomurod eshikni taqillatgach, qirq yoshlardagi odam chiqib Ayolni koʻrdi-yu, ostona hatlagan yerida turib qoldi. Ayol ham unga qarab kipriklarini pirpiratganicha tek qotdi.
— Sen kimsan, erimisan yo sherigimisan? — dedi uy egasi dabdurustdan.
— Eri ham emasman, sherigi ham emasman. Yoʻlda uchratib qolib, qogʻozlariga qarab boshlab kelyapman. Oʻzing kimsan?
— Hech kimi.
— Hech kimi? Tanimaysanmi bu ayolni?
— Taniyman... — dedi uy egasi mujmal ohangda,— men... akasi edim.
— Akasi edim? Endi-chi, akasi emasmisan?
— Ota-onam oq qilishgan, men ham oq qilganman.
— Nega oq qilasan?
— Ishing boʻlmasin, bu isqirtni olu joʻna bu yerdan. Isnodga qoldirma bizlarni. — U shunday deb oʻgirilmoqchi boʻlganida Bobomurod giribonidan oldi-da, qorniga musht urdi:
— Menga qara, hey harom! Singlingni Penzada koʻrib qolib, yetaklab keldim. Oʻsha yerda bir oʻris, oʻris boʻlganda ham bir ment singlingga rahm qildi. Bu yerlarda xor boʻlib oʻlib ketmasin, dedi. Sen nima deyapsan? Men toʻrt marta oʻtirib chiqqan odamman. Beshinchisida nima uchun oʻtirarkinman, deb yuruvdim. Sening qoningni ichib oʻtiraman shekilli? Qani, joningni sugʻurib olmasimdan ayt-chi, nima uchun oq qilgansan?
— Shaharda oʻqiyapman, deb oʻgʻrilarga qoʻshilib ketibdi. Bizlarni nomusga qoʻydi.
— Senda hali nomus ham bormi, harom! Kasal singlingni oq qildim deb, koʻchaga haydab qoʻyib, yana nomusdan gapirasanmi! Ota-onang qani?
— Oʻlib ketishdi.
— Qovurgʻangning orasiga panjamni tiqib yuragingni sugʻurib olgim kelyapti. Lekin shu singlingning hurmati uchun hozircha tirik qolasan. Seni yoʻqlab alohida kelaman. Nomus nima, insof nima, vijdon nima — gaplashib olamiz. Hozir esa, hamma qoʻshnilaringni chaqir.

Aka avvaliga koʻnmadi, biroq yumshoq yeriga uch-toʻrt tepki tushgach, buyruqni bajardi. Ayrim qoʻshni ayollar toshdek qotib turgan Ayol bilan koʻrishmoqchi boʻlishdi. Ba’zilari esa, ostonalaridan uzoqlashmay choʻchigan holda qarab turaverishdi.
— Qoʻshnilar, bilib olinglar: mana bu harom odam aka ekan. Bu iflos odam singlisini oq qilganmish. Qamalgan qizlar oq qilinsa, koʻchalarda xor boʻlib oʻlsin, degan qonun bormi oʻzi? Qaranglar, singlisi kasal. Shu ayolga bir oʻrisning rahmi keldi, akasining esa rahmi kelmaydi. Endi men shu ayolning nomidan gapiraman: u akasini oq qildi, bilib qoʻyinglar! Endi men unga aka, u menga singil! Omin! Fotiha beringlar!

Birov fotiha qilgan boʻldi, birov qimir etmadi.
— Biz uch kishi edik: Valya Namanganskaya, Gulya va men. Toʻgʻri, oʻgʻrilik qilmaslik kerak edi...

Ayol bu gapni avval sekinroq aytdi, soʻng baland ovozda qaytardi-da, qah-qah otib kuldi, kulaverdi...

Bobomurod hayron boʻldi: shu paytgacha Ayol kulmagan edi.

Qoʻshnilar birin-sirin uylariga daf boʻldilar. Akaning ham qorasi oʻchdi. Bir piyola choyga taklif etuvchi insof egasi topilmadi.

Qishloqdan chiqishganda qosh qoraygan edi. Bobomurod biron xonadon eshigini taqillatib boshpana soʻrashni istamadi. Oʻz mayliga qoʻyib berilgan keksa tulpor kabi yoʻlning oʻrtasidan asta yurib boraverdi. Ayol ikki qadam orqada, unga mutelik bilan ergashgan edi. Bobomurod koʻp zulm koʻrgan — zulm ham qilgan, oqibatsizlik tuzini totgan — oʻzi ham oqibatsizlik zahrini boshqalarga yalatgan, oz boʻlsa-da, mehr sharobidan lazzat olgan — oz boʻlsa-da, boshqalarga ham ilingan, insonning hayvondan ham tubanroq tarzda xorlanishi mumkinligini koʻrgan, vaqti kelsa, bosh-qalarga ham koʻrsatib qoʻygan odam edi. Ammo bugungiday holatni uchratish nima ekan, eshitmagan, hatto xayoliga ham keltirmagan edi.

U ham, izidan kelayotgan ma’suma ham, Bobomurodga fotiha berganlar ham, bermaganlar ham Ollohni tanishmas edi. Buning uchun ularga ayb jandasini kiydirmoq noinsoflik boʻlar. Tugʻilganlaridan to ayni damga qadar biron bir imon egasi Yaratgan tangrini tanishga da’vat etmadi. Yaxshilik bilan yashaganlarga jannat eshiklari ochilajagiyu, yomonlik qilganlarga bu dunyodagi qamoqdan tashqari doʻzax azoblari borligini hech kim aytmadi, tushuntirmadi. Ularning har birlari insof, vijdon, iymon, mehr-oqibat tushunchalarini oʻzlaricha anglashardi. Bu dunyo sinovli dunyo ekanini, har bir harakat, har bir soʻz imtihon tarozusida tortilajagini oʻylab koʻrishmagan edi. Ayni damda zoʻr bir imtihon sodir boʻlayotganidan ham bu gʻofil bandalar bexabar edilar.

Qoʻshnilar uy-uylariga kirgach, sodir boʻlgan voqeani oʻzlaricha muhokama etib, oʻzlaricha baholar edilar:
— Xudo yomon uribdi, bechorani. Ota-onaning qargʻishi yomon-da.
— Xudo jazolabdi...
— Jazosini beribdi...

Alhol, Tangrining jazosiga uchragan kim? Ayolmi, akasimi yo shu qoʻshnilarmi? Vallohi a’lam, bissavob...

Yoʻlda borayotgan Bobomurod bularni oʻylamaydi. Ruhoniy masalalar, ruhoniy hukmlardan uzoq boʻlgan bu odamning oʻz dunyosi, oʻz oʻlchamlari, oʻz hukmi, nihoyat... hukmning ijrosi bor. U «Xudoga soldim», «Bir kunmas bir kun ularni Xudo uradi» yoki «Xudoyim, oʻzing jazolarini ber», deb oʻtirmaydi. Masalani oʻzicha osongina hal etadi: oʻzi hukm chiqarib, oʻzi ijro etib qoʻya qoladi. Hozir ham shart iziga qaytgisi, akaning yuragini sugʻurib olgisi, bu bemehr yurakni itlarga tashlagisi keldi. Juda-juda istadi shunday qilishni. Biroq, ogʻir-ogʻir qadam tashlab kelayotgan chorasiz Ayolning qismatini oʻylab, oʻzini bosdi. Hozir qaytib Akani chertsa ham qamalib qolishi oqibatida Ayol koʻchada xorlanishi yoki jinnixonada azob chekib yotishi mumkinligini u bilardi.

Tuni bilan yurish foydasizligini anglab, tashlandiq shiypon yaqinida toʻxtadi. Bir oz oʻylanib turgach, shiyponga qarab yurdi. Xas-xashaklarni oyogʻi bilan sidirib tozalagan boʻldi-da, oʻtirdi. Ayol Bobomurodga yaqin kelishdan qoʻrqqandek shiypon yonida turaverdi. Bobomurod avvaliga indamadi. Soʻng:
— Oʻtir, — deb qoʻydi.

Ayol taklifni eshitmagandek tek turaverdi.
— Oʻtir, singlim, — dedi Bobomurod yumshoqroq ohangda. — Ertalabgacha dam olamiz shu yerda.

Ayol goʻyo shiyponni qimirlatib yubormay debmi, ehtiyotlik bilan qadam bosib chiqdi-da, nariroqqa borib choʻnqaydi.
— Endi men akangman. Endi sen xor boʻlmaysan. Sen ulardan ranjima. Ular oʻgʻrini odam oʻrnida koʻrishmaydi. Men esa, ularning oʻzlarini odam qatoriga qoʻshmayman.
— Men oʻgʻri emasman!

Sekingina aytilgan bu soʻz aslida qalbning portlashidan hosil boʻlgan nido edi. Bu uchtagina soʻz koʻp yillik gʻam-anduhlar zanjirini uzib tilga chiqqan edi. Bu gapni uyi oldida akasiga aytmoqchi edi. «Baribir ishonmaydi», deb aytmadi. Yangi akasiga aytdi. Qonsiz lablardan uchgan bu soʻzlarni Bobomurod eshitdi.
— Oʻgʻri emasligini bir qarashimdayoq bilganman, — dedi u. — Oʻgʻri boʻlganingda seni yetaklab yurmas edim, oʻzingni oʻzing eplarding. Sendan yashirmayman: men oʻgʻriman. Toʻgʻrirogʻi, oʻgʻri edim. Qamoqda ont ichdim: bu hunarni tashlayman. Mening bir oʻgʻlim bor, shu yurishim boʻlsa, uni baxtsiz qilib qoʻyaman. U yaxshi bola... endi u sening jiyaning. Sen hali yoshsan, singlim, hadeb siqilaverma. Siqilgan bilan birov senga rahm qilmaydi. Undan koʻra mazza qilib yashayverginu odamlarning gaplariga ham, qiliqlariga ham e’tibor berma. Oʻylab koʻr-chi, seni oʻgʻri deganlarning oʻzlari tozamikin? Agar tozasi shunaqa boʻlsa, nahs bosgani qanaqa boʻlarkin? Biz endi bir-birovimizga suyanib yashaymiz. Bu ham katta bir baxt. Dunyoda suyanchigʻi yoʻq yakka maxov odamlar tiqilib yotibdi.

Bobomurod shu gaplarni aytib ancha yengil tortdi. Ayol esa unga javob qaytarmadi.

Qorongʻi osmonga yulduzlar toshib, samo husnini bezadi. Bobomurod jagʻini tizzasiga tirab bu moʻ‘jizaga boqdi. Yulduzlar — sayyoralarmi yo katta-kichik samoviy jismlarmi — u bilmaydi. Unga ma’lumi — yulduz uchgani kimningdir jon uzilganidan nishona. Oʻali oʻzini tutolmay Akani oʻldirib qoʻysa hozir bitta yulduz uchgan boʻlarmidi... «Nahotki hammaning joni shu yulduzlarda boʻlsa, — deb oʻyladi u. — Nahotki iflos odamlarning ham joni shunday begʻubor, shunday pokiza osmonda boʻlsa. Bunaqa odamlarning joni hojatxonaga tashlansa, hojatxona ham bulgʻanadi... Yoʻ-oʻq, yulduzlar odamlarning joni emasdir. Balki... shu ayolga oʻxshab xoʻrlanganlarning koʻzlaridagi yosh osmonga uchib, yulduzlarga aylangandir... Qiziq... bu nima uchun yigʻlamaydi? Shuncha gapdan keyin ham yiQlamadi. Yigʻlasa boʻlardi, yengil tortardi...»
— Singlim, sen mendan tortinma, yiQlaging kelayotgan boʻlsa yigʻlayver. Erkak boʻlsam ham ba’zan yigʻlagim keladi...

Ayol javob bermadi.

Tun yarimlaganda Bobomurodning uyqusi keldi. Tizzasiga bosh qoʻyganicha mizgʻidi. Besh-oʻn daqiqadan soʻng choʻchib uygʻondi-da, «ketib qolmadimikin?» degan xavotirda Ayol tomon qaradi. Ayol toshdek qotib oʻtirardi. Bobomurod bir necha marta mizgʻidi. Har safar choʻchib uygʻonib, xavotirlangan tarzda Ayol tomon qarardi.

Tongni shu zaylda qarshi oldilar...

Oʻshandan beri Ayol shu uyda yashaydi. Omonullo uni dastlab koʻrganida «Otam u yoqlarda uylanibdi-da», deb oʻyladi. Soʻng boshqa-boshqa xonalarda yotishlarini bilib, muomalalarida er-xotinlik mehri yoʻqligini sezib, ajablandi. Otasidan «Kim bu?» deb soʻramadi. Bobomurod esa «Singlim», deb gapni qisqa qilib qoʻya qoldi. Ayolning «Biz uch kishi edik...» degan gaplarini eshitgach, qanaqa singil ekanini oʻzicha taxmin etdi. Taxmin notoʻgʻri ekanini keyinroq bildi. Bir kuni Bobomurod uning tiliga chiqarolmay yurgan barcha savollariga bira toʻla javob berdi:
— Men hammasini aniqladim: bu qiz bir nomardning qoʻliga tushib qolgan. Bir oʻgʻirlikni shu bechoraning boʻyniga qoʻyib yuborishgan. Tuhmat bilan ketgan. Hammasini aniqladim, hammasi hal boʻldi.

Omonullo:
— Nima hal boʻldi? — deb soʻraganida Bobomurod:
— Tuhmat qilganlar jazolarini oldilar. Bu pok ayol, istasang «amma» degin, istasang «opa» — degan edi.

Omonullo otasining koʻngliga qarab «opa» dedi. Ayolni har koʻrganida unga achinardi. Keyinchalik Ayolning rang-roʻyi yaxshi tomonga oʻzgardi. Chehrasida yoqimli nur ham paydo boʻldi. Lekin «Biz uch kishi edik...» boshlanganida betlari birdan qorayib, koʻzlaridan nur qochib xunuk holatga kelib qolar edi.

Bu Ayolning kelganiga oʻn ikki-oʻn uch yil boʻldimi yo undan oshdimi, Omonullo aniq eslolmaydi. Qamoqdaligida «oʻgʻlim, bundan bu yogʻiga faqat sen bilan birga boʻlaman», deb xatlar yoʻllagan odam Ayolning atrofida parvona boʻlishdan ortmay qoldi. Ayol koʻp gapirmasdi, ovoz chiqarib kulmasdi. Bir narsadan xursand boʻlsa salgina jilmayib qoʻyardi xalos. U jilmayganida Bobomurodning nazarida butun olam charogʻonlashib ketardi. Tundlashsa esa uning yuragi siqilib ketardi. Shunday paytlarda ba’zan «Hoy, gapirsangchi, soqov emassan-ku axir!» deb koyib ham berardi. Shunda Ayol zaifgina jilmayish hadya etib, uning koʻngligini ravshanlantirmoqchi boʻlardi.

Omonullo otasining bugungi kayfiyatidan sezdiki, Ayolning kasali shunchaki oʻtkinchi xastalik emas. Shu bois Omonullo «Otamga dalda boʻlar», deb bir oz gaplashib oʻtirmoqchi edi, Bobomurod unamadi. «Oʻrtogʻi bilan kelgan boʻlsa, hoynahoy biron yoqqa ketishayotgandir», degan xayolda «menga halaqit berasan», deb kuzatdi.

Qaynonasinikiga Safar ham kirib, bir-ikki piyola choy ichishgach, izlariga qaytishdi.
— Xafa boʻlmaginu ogʻayni, opangni koʻrsam yuragim siqilib ketadi, — dedi Safar mashinaga oʻtirgach.

Omonullo unga bir qaradi-yu, indamadi. Safarning bu ayolga achinganidan emas, irgangani uchun kirmaganini bilardi.

Ayol bu uyda paydo boʻlganida shu atrofda yashovchilarning ayrimlari undan hayiqishdi, ba’zilari esa irganishdi. Shu koʻchada, shu uyda tugʻilib unib-oʻsgan Bobomuroddan barcha hayiqardi. Qamoqdan qutulib kelib, keyin yana qamalib ketguniga qadar birov unga yurak yutib tik qaray olmasdi. Bobomurod bu mahallada birovning choʻpini olmagan, birovni chertmagan, birovni soʻkmagan boʻlsa-da, «oʻgʻri» degan nom bilan yurgani uchunoq hamma hayiqardi. Ayoldan hayiqishlariga sabab ham aynan shu edi. Ayol koʻchaga kam chiqardi. Chiqqan mahalida oʻziga xavotir bilan qarab turganlarini sezsa, jilmayishga harakat qilardi. Irganayotganlarini sezsa yuzini teskari burib olardi. Bir yili Omonullo Safar bilan kirganida opasi kasallik hurujidan endi holi boʻlib turgan payti ekan. Esi oʻziga qaytgani bilan rangidagi tundlik tarqamagan, parishon sochlarini tarashga hali ulgurmagan ekan. Oʻshanda Ayol Safarning qarashidanoq uning irganayotganini sezdi. Ular uyga kirib oʻtirishgach, xonasiga oʻtib oʻziga oro berdi. Soʻng dasturxon tuzadi. Choy quyib avval Bobomurodga, keyin Omonulloga uzatdi-da «oʻrtogʻingizga» deb pichirlab qoʻydi. Omonullo shundan soʻng Safarning irganganini ham fahmladi, opasining odatini ham bildi.

Oʻshandan beri ancha yillar oʻtdi. Safar bilan yana bir necha marta keldi. Oʻshandan beri Safar ostonaga qadar keladi-yu, ichkari kirmaydi. Har gal «yuragi siqilib ketishini» aytadi. Safar qanchalik yaxshi doʻst hisoblanmasin, mana shu kabi odatlari, kibrga bandaligi Omonulloga yoqmaydi. Ba’zilar doʻst tanlash imkoniyatiga ega boʻladilar. Ba’zilar esa boriga shukr qilib yuradilar. Omonullo ana shu ikkinchi toifaga mansub. Bolalar uyida orttirgan doʻstlari turli tomonlarga tarqab ketishdi. Ikkitasi xastalik tufayli, uchtasi esa jinoyatchilarga qoʻshilib qolib bu dunyoni tark etdi. Institutdagilar ham turli shaharlarda ishlashadi. Birining boʻsh vaqti ikkinchisiga toʻgʻri kelmagani uchun ham kam uchrashishadi. Oyda bir uchrashib turadigani — shu sinfdoshlari. Xudo unga sinfdoshlarni tanlab-tanlab bergan. Kibrli, xudbin, dardi mol-dunyo boʻlgan bolalarning bir sinfga qanday jamlanib qolganini Yaratgan bilmasa, bandasi bilolmaydi.

Bularning ichida xokisori ana shu Omonullo edi. Sinfdoshlar uni oshkora tarzda mensishmadi. Bular orasida faqat Safargina mehribon edi unga. Ota-onasi ham Omonullo kirguday boʻlsa koʻkragidan itarmay, oʻgʻlining suyumli mehmoni sifatida izzat qilishardi. Maktabni bitirgach, besh-olti yilmikin, sinfdoshlari bilan deyarli koʻrishmadi. Militsiyada ishlay boshlagach, ulardan birining ishi tushdi-yu, «gap» deb atalmish ziyofatga chorlanadigan boʻldi. Oʻshandan beri har oyning ikkinchi payshanbasida ular bilan «gap yeydi». Garchi ular bilan maktabda birga oʻqigan boʻlsa-da, oʻzining bu davraga begonaligini his qilib turadi. Ularning yashash tarzlari, dunyoqarashlari, fikrlarini hazm qila olmaydi. Ayniqsa keyingi paytlarda oʻzini tortishga bahona qidiradigan boʻlib qolgan. Davrada hol-ahvol soʻrashayotganida «bola-chaqalar omonmi?» deyilganida uning yuragi uvishadigan odat chiqargan. Oʻrtoqlari unga «xotining nega tugʻmayapti?» deb dashnom berishmasa ham shu savol koʻndalang turganday oʻngʻaysizlanaveradi. Ayrimlar beixtiyor ravishda, savolni kimga berayotganini, oqibati nima boʻlishini oʻylab koʻrmagan tarzda «bola-chaqalar qalay?» deyishganda Omonulloning yuragidan bir tomir uzilganday boʻlaveradi.

Hozir Omonullo ruhini temir iskanjaga oluvchi davra sari borardi. Safar oʻzi kelmay telefonda eslatganida bormaslikning chorasini topardi. Otasinikiga kelgunicha doʻstiga qitmirlik qilib, koʻnglini xushlamoqchi edi. Safarning «yuragi siqilganini» eshitib oʻzining ham koʻngli xufton pardasiga oʻrala boshladi. Tumtayib olmasa-da, gapirgisi kelmadi. Safar unga qarab-qarab qoʻyib:
— Mendan xafa boʻldingmi? — dedi uzrli ohangda.
— Sen xafa boʻlishga arziydigan odammassan, — dedi Omonullo zardali piching bilan.
— Xoʻp, hisob, — biru-bir. Arazlagan — oʻgʻri, — Safar shunday deb kaftini uzatdi. Omonullo ruhsiz holda shapati urib qoʻydi-da:
— Opam kasal ekanlar, — dedi. — Ertalab kirib oʻtamiz.
— Boʻpti, — dedi Safar jonlanib. — Zoʻr kabobning oʻgʻil bolasi mendan.
— Kabob yemasalar kerak. Reanimatsiyada ekanlar.
— Oʻzlari yemasalar doʻxtirlar yeyishadi. Doʻxtirlarning tomoQini yogʻlab tursang, yaxshiroq qarashadi. Oʻzingdan ibrat olmaysanmi? Doʻxtir nimayu milisa nima? Milisani moylamasang — qamoqqa joʻnatadi, doʻxtirni moylamasang, undan ham battar — narigi dunyoga joʻnatadi. — Aytgan gapi Safarning oʻziga xush yoqib, huzurlanib kuldi. — Gapim yoqmasa ham koʻngil uchun salgina tirjayib qoʻy, hey «kayfitang».

Yoʻlning qolgan qismi Safarning mazali-mazasiz, yoqimli-yoqimsiz hazillari bilan bosib oʻtildi. «Gap» deb atalmish ziyofatga barvaqtroq borib qolishgan ekan, Safar maqtagan pivoning «dodoxoʻjasi»ni ichib rohatlanib oʻtirishdi. Uy egasi paytdan foydalanib, oʻzini qiziqtirgan siyosiy masalalarni oydinlashtirish maqsadida Omonulloni gapga soldi:
— «Vremya»ni koʻrdingmi, Berlin devorlarini yiqitishibdi-ya! — dedi ajablangansimon. — Men bultur boruvdim oʻsha yerga. Zoʻr doʻkonlari bor edi. Ular ham ketganmikin?

Omonullo darrov javob bermadi. Pivoni simirib unga qarab oldi. Berlin devorlarining yiqilishidan, yarim asrdan ziyodroq ayri-ayri yashagan xalqning qoʻshilishidan dunyo nima tashvishda-yu, nima quvonchda? Buning gʻami esa devorga yaqin yerdagi mayda doʻkonlarda.
— Devorni nimaga buzishyapti, bilasanmi oʻzing?— dedi Omonullo gʻashlangan tarzda.
— gʻish-pishi kerak boʻlib qolgandir yo paxsa devor ekanmi? — dedi Safar qitmirlik bilan.
— Sen jim tur, — dedi uy egasi uni jerkib, keyin Omonulloga qarab yelka qisdi: — shunga hayronman. Tuppa-tuzuk baland devorlar edi.
— Kallani ishlat: oʻsha yerda koʻrgan doʻkonlaring kichiklik qilib qolibdi. Devorni buzib oʻrniga katta doʻkonlar qurishadi. Ikkita eshigi boʻladi. Bir tomondan gʻarbiy berlinliklar kiradi, ikkinchisidan sharqliklar.
— Gapni ham ezvorasan-da, a? Vey, milisa boʻlmasam ham u-buga aqlim yetadi. harbiy Berlinni uzoqdan boʻlsa ham koʻrganman. U yoqda zoʻr «importniy» mollar boʻlarkan. Ana endi boradigan boʻldi Berlinga.

Ulfatlar birin-sirin kelishib, «Berlin devori» masalasi surildi. Buning oʻrniga «besh yuz kun» deb nom olgan iqtisodiy reja muhokama qilinib, bu reja eski shahardagi goʻsht bozori talablariga javob berolmagani uchun inkor etilgach, somsalarni yeb, shoʻrvalarni ichishdi-yu:
— Qani, koʻmirxonaga oʻtdik,— degan taklif bilan dasturxondan picha uzoqlashib, uy burchagida davra qu-rishdi.

«Koʻmirxona» — qimor oʻynaladigan joy. Bir-biriga ahil, bir-biridan jonini ayamaydigan doʻstlar besh-oʻn tiyin tikishdan boshlab soʻmlarga oʻtadilar. «Koʻmirxona»da faoliyat boshlamay turib bir-birlarining hatto necha yuz soʻmlik qarzlaridan kechib yuboradigan mard, mehribonlar qimorda oʻn-yigirma tiyin ustida soʻkishib, yoqa boʻgʻishib ketadilar. «Gap»ga kechikibroq kelgan doʻstlariga «qalay, yaxshimisan?» deb, oʻtirgan yerlarida qoʻl uzatib qoʻya qoladilar. «Bola-chaqa yaxshimi?» deb hol-ahvol soʻrashga fursatlari ham, farosatlari ham yetmaydi. Omonullo qartaga usta boʻlgani uchun «koʻmirxona»dan umrbod badargʻa qilingan. Qaysidir yili Omonullo Moskvaga borganida toʻrtta bir xil koʻrinishdagi qarta toʻplami olib kelib, har bir toʻplamdagi «tuz»larni aralashtirib tashladi. Oʻttiz oltita qartada toʻrtta oʻrniga oʻn oltita «tuz» mavjudligini «koʻmirxona»dagilar keyinroq bilib qolishdi. Mana shu hazil bahona boʻlib Omonullo jazolandi — oʻyindan tamoman chetlashtirildi. U hatto birovga maslahat berish huquqidan ham mahrum edi.

Omonullo oʻyin qizimay turib Safar bilan ertalab uchrashishni kelishib oldi. Oʻyin «sen gʻirrom qilib yutyapsan», deydigan darajaga yetganda sekingina turib, chiqib ketdi.

Fitna

(Qotillikdan avvalroq sodir boʻlgan voqea)

Omonullo Berlin devorlari qismati haqida piching soʻzlarni aytayotgandan, oʻrtoqlari esa besh yuz kunga moʻljallangan iqtisodiy rejani inkor qilib oʻtirishgandanancha ilgari, tunda, qamoq lagerida bir fitnaga tayyorgarlik boshlangan edi.

Nuriddin oʻsha kuni uyidan maktub olib avval quvondi, keyin koʻngli choʻkdi. Maktubda dilga ogʻir botuvchi satrlar yoʻq edi. Qishloqdagi hammaning sihat-salomatligi haqida yozilib, oxirida «oʻrtogʻing Sherdor uylanyapti», degan xushxabar aytilgandi. Nuriddinning nazarida shu xushxabar botininda onasining armonlari yashiringanday boʻldi. Harbiyga ketayotgan paytida onasining ma’yus uzori yana koʻz oldida gavdalandi. Nuriddinni sakkizinchi sinfdan soʻng oʻqitishga qoʻllari kaltalik qildi. Harbiydan olib qolishga esa undan-da kaltalik qildi. Shunda ham noshukr boʻlmay, umid bilan kuzatgan edi. «Birortasini xushlab qolgan boʻlsang aytib ket, unashtirib qoʻyay, kelishing bilan, Xudo hohlasa, toʻy qilamiz», — degan edi. Nuriddinning hushlagani bor boʻlsa-da, onasiga dadil aytishga jur’ati yoʻq edi. Oʻrtoqlari birin-sirin uylanyapti. Har birining toʻyida onasining yarasi yangilanadi. Nuriddin onasining shu holatini koʻz oldiga keltirib, ezildi. Barcha uyquga ketganida ham u mijja qoqmay yotdi. Tun yarimlaganda mizgʻiganday boʻldi. Tush ham koʻrdi shekilli... Biroq, bu tushmi edi yo roʻyomi, farqlay olmadi. Nazarida koʻzlari ochiq edi. Darbadar toʻsatdan paydo boʻlmadi, barak eshigini ochib kirdi-da, taxtalarni gʻijirlatib yurib kelib, uning roʻparasida toʻxtadi. Ha, taxtalarning gʻijirlaganini aniq eshitdi.
— Ha, toy bola, uyqu kelmayaptimi?

Nuriddin ajablandi: uni kichikligida «toy bola», deb erkalashganini Darbadar qaydan bildi ekan?
— Sen bunda bedorsan, yurtda esa barcha gʻaflat uyqusidadir. Ozodlik istovchi qalblar muhrlangandir. Qalblarning qullikka moyil ekanini bilurmisan, boʻtam? Uygʻonish fursati kelganini anglayurmisan, boʻtam? Yurak qonlari ila Vatan bogʻin obod qilmoqni fahm etmasmisan, boʻtam?

Darbadar savollar berdi-yu, nechundir javob kutmadi. Balki Nuriddinning bu savollarga javob qaytarmogʻiga aqli qosir ekanini bildimi ekan? U taxtalarni gʻijirlatib yurib kelgan edi, turgan yerida tutunga aylandiyu shipga koʻtarilib koʻzdan yoʻqoldi. Nuriddin bu sir-sinoatni tushunolmay garang boʻlib yotganida mahbuslardan biri unga yaqinlashib, yelkasidan asta turtdi-da, «tashqariga chiq, kutishyapti», deb tezgina iziga qaytdi. Nuriddin bu yerda «kim chaqir-yapti, nima uchun?» degan savol berilmasligini bilgani sababli indamadi. Bu yerlarda chaqirildingmi, bas, chiqishga majbursan. Yaxshilik bilan chaqirilgan boʻlsang, yaxshilik bilan qaytasan, tongni oʻz oʻrningda qarshilaysan. Yomonlik qasdida chorlangan boʻlsang, toʻshaging yetim qoladi.

Nuriddin bir necha daqiqa harakatsiz yotgach, qaddini koʻtardi. Barakdan sal narida, maydon chekkasidagi daraxtga suyanib sigaret tutatayotgan Tengizni tanib, xavotirsiz ravishda oʻsha tomon yurdi.
— Ha, Hamzat, — dedi Tengiz uning salomiga alik olib, — uyqungni harom qildimmi?
— Yoʻq, uyqum kelmay yotuvdim, — dedi Nuriddin.
— Odamning koʻngli sezgir boʻladi, yomonlikni tez payqaydi.
— Yomonlikni? Qanaqa yomonlikni?
— Bu yoqqa yur, — Tengiz shunday deb uni barakning chiroq nuri tushmaydigan qorongʻu tomoniga boshladi. — Bir fitna tayyorlanyapti. Yomonlikni bizning qoʻlimiz bilan amalga oshirishmoqchi.
— Birovni oʻldirish kerakmi?
— Birovni oʻldirish uchun bosh qotirib fitna yasash shart emas. Bir janjalning uyasini kavlab berishimiz kerak.
— «Biz» deganingiz kim?
— Sen, men, mening atrofimdagilar, yana besh-oltita ahmaq. Bir-ikki kun ichida Yanis amakingga oʻxshab Boltiq boʻylaridan kelganlar yoppasiga doʻpposlanishi kerak. Ular ham kaltak yeyishlari kerak, ham janjal boshlagan, degan aybni boʻyinlariga olishlari shart. Balki biz tomondan odamlar yaralanar, balki oʻlar. Menga aniq aytishmagan boʻlsa ham koʻnglim shuni sezib turibdi. Agar koʻnglim aldamasa, odam oʻldirilsa, eng avvalida Yanis amaking ketadi.

Tengiz «Yanis amaking» deb aytayotgan odam bilan Nuriddin koʻpincha birga ishlardi. Tursunalidan bezib, uzoqlashgan paytda unga shu muloyim odam bilan sherik boʻlib ishlash ma’qul kelib qolgan edi. Yoshi oltmishdan oshib, kuchdan qolgan, ba’zan xastalik huruj qilganda azob chekuvchi bu odam oʻzini mehnatdan olib qochmasdi. Imkoni boricha oʻz vazifasini bajarishga intilardi. Nuriddin koʻmaklashmoqchi boʻlganida «har kim oʻz aravasini oʻzi tortishi kerak», deb unamas edi. Ana shu beozor odam nima gunoh qilibdi-ki, uni doʻpposlashsa, soʻng esa «qotil» degan tuhmat bilan ayblashsa...
— Gapimga tushunmading-a? — dedi Tengiz. — Sen juda xomsan, bola. Ha, xomsan! Yanis amaking nima uchun qamalgan, bilasanmi?
— Ha, ishxonasida elektr choynakdan oʻt chiqqan ekan...
— Bu bir bahona, Hamzat. Yanis amaking aslida siyosiy mahbus. Lekin bizning «erkin va ulugʻ» Sovetlar mamlakatidan siyosiy qarashlar uchun qamash mumkin emas. Uning tajribaxonasiga oʻt qoʻyishib, tuhmat bilan qamashgan. Aslida u zoʻr fizik olim boʻlgan. Vatanini ruslar bosib olganini ochiq aytgan, xalqini ozodlik yurishiga da’vat etgan. Mana, sening ham, mening ham yurtimni ruslar bosib olishgan. Biz shuni ochiq ayta olamizmi? Yoʻq. Mayli, men bir oʻgʻriman, bunaqa gaplarga aqlim yetmas. Sen ham gʻoʻrsan, yoshsan, ilmi yoʻq bir qovoq kallasan. Seni ham ayblab boʻlmaydi. Lekin olimman, zoʻrman, deb kerilib yurganlarimiz aytishadimi? Yo xalqiga yuzlanib, turlaring, ozodlik uchun kurashlaring, deydimi? Shuning uchun ham Yanis amakingni hurmat qilaman. Hozir Moskvada Yanisga oʻxshaganlar rus hukumati bilan teppa-teng olishadigan boʻlib qolishgan. Nazarimda ular siyosiy mahbuslarini ozod etishni talab qilishyapti. Bu hukumatni chaqayotgan eng muhim narsa — ular Sovet Ittifoqidan ajralib chiqay deb turishibdi. Moskva endi ularni shirin yolgʻonlari bilan ushlab turolmaydi. Fitnasiz ish bitirishi qiyin. Shuning uchun hamma yerda har turli fitnalar koʻtarishga buyruq kelganga oʻxshaydi. Bu yerdagi fitna bizning qoʻlimiz bilan boʻladi.
— Koʻnmasakchi? Ur, desa uraveramizmi? Oʻgʻrilarning or-nomusiga toʻgʻri kelmaydi-ku, bu? Siz tomondan xoinlik boʻlmaydimi?
— Bu gaplarni qoʻy, Hamzat. Oʻgʻrilar hech qachon bularga xizmat qilmagan va qilmaydi ham. Gap yanislarning taqdiri ustida ketyapti. Ularni urmasak boʻlmaydi.
— Nega? — Nuriddin ajablanganidan ovozini bir parda koʻtarganini oʻzi ham sezmay qoldi.
— Baqirma, — dedi Tengiz yelkasini mushtlab. — Aqlingni ishlat: biz urmasak, boshqalar oʻladigan qilib uradi. Avval menga topshirishdi bu ishni. Keyin Koshakni ham chaqirishdi. Unga nima deyishgani noma’lum. Agar yoʻq, desak payimizga tushishadi. Men-ku, bundan qoʻrqmayman, sendan havotirdaman. Erta-indin muddati tugaydigan ahmaqlar bilan Koshak ishga kirishguday boʻlsa, yomon qiladi. Shuning uchun seni chaqirib aytishsa, haqiqat talashma, jigʻiga tegma. «Yaxshi boʻldi, qoʻlim qichib turuvdi», deb qoʻya qol. Urush chiqsa sen Yanis amakingni urasan. Unga tayinlab qoʻy, u boshqalarga aytsin, olishib, mushtlashib yurishmasin, qoʻllariga hatto temir qoshiq ham olishmasin. Faqat oʻzlarini himoya qilishsin, boshlari bilan biqinlarini ehtiyot qilishsin. Oʻzing ham ehtiyot boʻl. Ola-tasirda Koshakka oʻxshagan bir ahmaq sengami yo mengami pichoq tiqvolishi mumkin. Angladingmi? Bor, endi uxla.

Shu gaplardan keyin odamning uyqusi kelar ekanmi? Nuriddin bir toʻp chaqirtikanak ustida yalangʻoch yotganday qiynalib chiqdi. Siyosat bobida ongi past darajada boʻlgan bu yigit qamoqdagi bir keksa odamning Moskvadagi hukumatga qanday yomonlik qilishi mumkinligini bilolmay garang edi. Har qanday raqib uchun, ayniqsa siyosiy muxolif uchun odamning jismigina emas, balki fikri, ruhi ham xavfli ekanini anglash martabasiga yetmagan edi. Buni Darbadar tushunishi mumkin edi. U yoʻqlik dunyosida, fikrlari esa muhojirot tuproqlariga singganicha qoldi. Faryod-larini togʻu toshlar bagʻriga ololmadi, koʻzlaridan oqqan alamli yoshlardan zamin seskandi.

Nuriddin Darbadar bilan Yanis taqdirida oʻxshashlik topmadi. Zohiran shunday, u haq edi. Biroq qalblar yarasi ikkovida birday edi. Darbadar «Oh, Vatan!» deb jon berdi. Yanis ham shu qalb faryodi bilan bu azoblarga yoʻliqdi. Endi esa yana bir doʻzax azobiga hukm qilinib turibdi.

Nuriddinning izidan qarab qolgan Tengiz barakka, yotar joyiga kirmadi. Qamoq lagerining hamma uchun majbur boʻlgan qat’iy qoidalariga amal qilmaslik uning odatiy holi edi. Faqat oʻzi emas, balki uning iltifotiga sazovor boʻlganlar ham bu qoidalarni buzishga haqli edilar. Ana shuning uchun ham Nuriddin tunda barakdan, kunduzi esa ish joyidan nari ketsa birov tanbeh bermasdi. Tengizning oʻziga-ku bu yer nomigagina qamoq edi. U «oʻziga xon, oʻziga bek» boʻlsa-da, bosar tusarini bilmay qadam bosmasdi. Qamoq lageri hojalariga boʻysunmaganday yursa-da, ular tomondan tasodifiy zarbani kutib yashardi. Bu oqshom Yanislarga uyushtirilayotgan fitna uni sergak torttirdi. Qamoq lageri boshligʻining muovini chaynalib, gapni aylantirdi. «Yuqoridan buyruq kelganini, bajarishga majbur ekanini» afsus bilan aytdi. Aslida «yanislarga hech bir da’vosi yoʻqligini» bildirib qoʻyishni ham unutmadi.

Tengiz yuqoridan buyruq kelgach, bu bechoralarning bajarishga mahkum ekanliklarini yaxshi bilardi. Shuning barobarinda «ulugʻ ogʻalar»ning kichikroq xalqlar vakillariga zugʻum qilishdan lazzat olishlari ham ma’lum unga. Yanislarga qarshi fitnani ular afsus bilan emas, bil’aks, rohat bilan, bajonidil bajaradilar. Agar bu buyruq oʻzlarinikiga nisbatan boʻlsami, chindan ham afsusda qolishlari muqarrar.

«Bugun — yanislar, ertaga kimlar? — deb oʻyladi Tengiz, — balki mendirman, balki ozarbayjonlar...»

«Tengiz oʻlimdan qoʻrqmaydigan mard oʻgʻridir», demoqlik ta’rifning koʻpigidir. Chunki odamga, oʻgʻrimi yo toʻgʻrimi, farqi yoʻq — jon shirin! Qamoqdami yo erkinlikdami, yigitmi yo cholmi, farqsiz oʻlaroq, yashagisi kelaveradi. Qamoq lageri rahbariyatining iltimosini qabul qilishi, Nuriddin aytganidek, u uchun isnod edi. Halollik ila mulohaza qilinsa Murik bilan uning orasida farq chegarasi sezilmas edi. Tengiz buni bilgani uchun ham, boshqa chorasi boʻlmagani uchun ham oʻzicha ezildi. Bu masalani «politbyuro»ga qoʻygan taqdirda ham «blatkomitet»ning ma’qullashi aniq edi. Ular buni «hukumatga xizmat qilish» emas, «oʻgʻrilar olamini dahlsiz saqlab qolish» deb ta’riflagan boʻlishardi. Bu shunday gʻalati olamki, uni bir qal’a tasavvur etilsa, kiraverishidagi ark peshtoqiga «Harna qilsang qilaver, va ijozatimizsiz hech narsa qilishing mumkin emas», degan shior yozib qoʻysa ham boʻlardi. Bu olam arki juda hashamatli, fusunkor. Bokira qiz kabi oʻziga chorlaydi. Qizning husnidan bahramand boʻlaman, kiramanu chiqaman, degan xushtor odam esa yanglishadi. Chunki bu bokira koʻrinishidagi olam eshigi bittagina. Kirmoq boru, oʻz oyoqlari bilan yurib chiqmoq yoʻq. Ortga faqat tobut ichida qaytiladi.

Tengiz bu haqiqatni avvaldan bilardi. Bu olam uning koʻzlariga bokira boʻlib koʻrinmagan. U bor fasodlarini, mavjud botqogʻu balchiqlarini bilgani holda qadam qoʻygan bu olamga. «Bir boshga — bir oʻlim boʻlgach, qaerda va qanday holatda jon berishning nima farqi bor? Eng muhimi — dunyodan koʻngling talab qilgan darajada lazzatlanasan, dunyodan oʻzing istagancha qasos olasan». Tengiz kashf etgan falsafa magʻzi shu edi. Ammo bu «falsafa»ga zid oʻlaroq, koʻngil oʻtmish hayotini qoʻmsab turardi. Shunda u ikki kemaga ikki oyoQini qoʻyganday his etadi oʻzini. Bu holatda uzoq suza olmasligini, gʻarq boʻlajagini biladi. Bilsa-da, holatini oʻzgartirmoqni istamaydi.

Tengiz kimsasiz maydon chetida junjikkanday qunishib turdi-da, toʻrtinchi barakka borib, Koshakni chaqirtirdi. Koshak maykachan chiqib, Tengizga yaqinlashgach ogʻzini baralla ochib esnadi. Dimogʻidan ufurilgan qoʻlansa hiddan Tengiz aftini burishtirdi. «Xoʻjayin boʻktirib ichiribdi-da», deb oʻylab gʻashlandi.
— Nima deysan, Knyaz? — dedi Koshak junjikib.
— «Enze»1dan ol, uyqu qochdi, — dedi Tengiz ham homuza tortib.

Koshak «menda yoʻq», demoqchi boʻldi-yu, Tengizning oʻtkir nigohiga qarshi bora olmay, ichkariga qaytdi-da, uch kesim kolbasa bilan yarmi ichilgan aroq shishani koʻtarib chiqdi. Tengiz chindan ham ichgisi kelayotgan odam kabi shishani uning qoʻlidan tortib olib koʻtardi. Koshak uzatgan kolbasani olmay «kuf» degach, labini kafti bilan artib qoʻydi.
— Koshak, koʻngil Sochini, Yaltani qoʻmsayapti. Dengiz... Sohil... Jononlar... restoranlar... — Tengiz shunday deb yana ikki qultum ichdi.

Shu turganicha aroqni asta-sekin ichib boʻshatish asnosida gapni chuvaladi. Koshak chaqirilgan zahotiyoq «Knyaz xoʻjayinlarning gapini soʻraydi», deb gumon qilgan edi. Biroq uning kutgani boʻlmadi: Tengiz chaqiruv sababini soʻramadi. Aroq koʻngil taftini bosganday boʻlgach, xayrlashib, oʻzi yotadigan barakka qarab ketdi.

U Nuriddin kabi uxlay olmay qiynalmadi. Aroqning quvvati allalaganday boʻlib, kipriklariga uyqu qoʻna qoldi.

Nuriddin ertasi kuni chekish bahonasida dam ola-yotgan Yanisni kutilajak ofatdan xabardor etdi. Yanis Nuriddin kutganidek sapchib tushmadi, Gʻazablanmadi ham. Shimolliklarga xos sovuqqonlik bilan oʻzgarishsiz oʻtiraverdi. Nuriddin bu fitnada oʻzining ishtirok etishi mumkinligini aytmadi. Aksincha:
— Siz xafa boʻlmang, biz sizni himoya qilamiz, — deb uning koʻngliga dalda bergisi keldi. Bu shunchaki manzirat emas, yigit qalbining ahdi edi. Uyqusiz kechgan tun uni shu qaror bilan tongga yetkazgan edi. Tengizning ogohlantirishiga qaramay, shu maqsadda toʻxtaldi.
— Yoʻq, Nuriddin, kerakmas,— dedi Yanis,— qamoqda har bir odam oʻzini oʻzi himoya qilishi kerak.
— Odam odamga boʻri boʻlib yashashi kerak, demoqchimisiz?
— Boʻrimi...— Yanis shunday deb kulimsiradi. Uning bu nim kulgusi quvonch yeli bilan emas, afsus shamoli bilan uygʻongan edi. — Boʻrilarni kamsitma, Nuriddin, agar odamlarda boʻri tuygʻusi boʻlsaydi, odam boshqacha yashardi.

Nuriddin Yanisning bu gaplarini fahm etmadi, tushunmaganini yashirmay soʻradi:
— Odamlar boʻriga oʻxshasa deysizmi?
— Ha, boʻriga oʻxshasa... Boʻrilar odamlar kabi bir-birlarini gʻajimaydilar. Ular ahil yashaydilar. Ular ozodliklarini hech nimaga alishmaydilar. Bunday ahillik, bunday magʻrurlik boshqa hech bir jonzotda yoʻq. Sen tsirkda boʻrini oʻynatganlarini hech koʻrganmisan? Ha, koʻrmagansan. Fildan tortib ilongacha bir luqma ovqat uchun insonlarga masxara boʻladi. Faqatgina boʻri boʻysunmaydi. Sen turkiylardansan. Ajdodlaring e’tiqod qilgan ramz nima boʻlgan, bilasanmi?

Nuriddin aybdor odam kabi nigohini olib qochib, yelka qisib qoʻya qoldi.
— Qurt, ya’ni boʻri. Turkiylar bayrogʻida boʻri tasviri boʻlgan, deb eshitganman. Turkiylar qadimda shunday erksevar boʻlgan ekanlar. E, u zamonlar oʻtib ketdi. — Yanis shunday deb xoʻrsindi. — Biz ham ozodlik sevuchi xalqmiz. Men bu qamoqni nazarda tutayotganim yoʻq. Meningda, seningda vataning ulkan bir qamoqqa aylantirilgan. Bizlarning yurtdoshlarimiz esa tutqunlar. Mening xalqim tutqunlikka koʻnikib yashaydigan toifadan emas. Sen hozir «Yanis amakimga yangilik aytdim», deb oʻylayapsanmi? Men shunday boʻlishini kutardim. Bugun boʻlmasa ertaga albatta qilishardi shu ishni. Seni boʻlmasa boshqalarni yollashardi. Nafsga qul boʻlganlar ozmi bu dunyoda?
— Men yollanganim yoʻq, — Nuriddin shunday dedi-yu, ammo unga tik qaray olmadi.
— Men shunchaki misol tariqasida aytyapman. Sen bilan biz ikki tomonlama mahkummiz. Bundan qutularmiz, biroq Vatan tutqunligichi? Sen «bularni nima uchun qiynasharkin?» deb garang boʻlayotgandirsan? Bilib qoʻy: biz uchun dunyoda eng shirin soʻz — ozodlik! Ular shu soʻzni aytuvchi tillarni kesadilar. Erkin nurga tashna koʻzlarni oʻyib oladilar. Bunga ajablanmaslik kerak. Axir sen mol soʻygan qassobga qarab ajablanmaysan-ku? Nuriddin, sen hali yoshsan, koʻp narsalarga tushunmaysan. Tutqunlikda tugʻilganing uchun koʻzlaringni ocha olmaysan. Men esam vatanimning qanday tutqun boʻlishini oʻz koʻzlarim bilan koʻrdim. Bir tasavvur qilgin-a, qassob oʻz onangni koʻz oldingda boʻgʻizlasa... Men ana shunday odamman. Oʻlganimdan soʻng yuragimni tilib, ochishsa, qon oʻrnida zardob koʻrishadi. Sizlar buni taqdir deysizlar. Biz esa bunga murosa qila olmaymiz. Men, agar bilsang, shu azoblarga duch kelganimdan xursandman. Uyida qorin gʻamida yotgan tuygʻusiz odam qatoriga tushib qolmaganimdan quvonaman. Oʻlib ketsam ham ranjimayman, axir ruhim ozod tarzda qoladi-ku? Agar mening oʻlimim vatanim ozodlik onlarini bir daqiqaga ham yaqinlashtira olsa ming-million martabalab qayta-qayta oʻlib berishga roziman. Agar bilsang, yer yuzidagi hamma jonzotlar oʻz uyasini qadrlaydi, himoya qiladi. Biz esa... shularchalik ham emasmiz, mening armonim shu xalos. Ovqat yeyishni bilamiz, kiyinishni bilamiz, maishatni bilamiz, chiroyli soʻzlashga ustamiz, ammo Vatan qadrini bilmaymiz. Uyimizga oʻgʻri tushsa dod solamiz, Vatanni talasalar indamaymiz. Sen bularni tushungin, Nuriddin. Bu yerdan chiqib borganingdan keyin sen ham qorin gʻamiga tushib qolmagin. Ular bizlarni xuddi tramvay kabi oʻz izlaridan yurmogʻimizni, ular istagan yerda toʻxtab oʻtmogʻimizni xohlaydilar. Biz tramvay emas, unutma, bizlar erkin qushlarmiz. Qani edi, burgut boʻla olsak...

Nuriddin bu gaplarni eshitib, ajablandi. Bugunmi yo erta-indinmi boshiga kulfat yogʻilay deb turgan odam oʻz qaygʻusini oʻylamay, shu gaplarni aytib oʻtirsa. Kulfatni tik turib qarshi olish — mutelikmi yo mardlikmi? Alhol Nuriddin bu savolga javob topa olmadi. Shundan soʻng qoʻli ishda, xayoli esa Yanisda boʻldi. Oʻzi istamasa-da, beixtiyor ravishda unga tez-tez qarayverdi. Nuriddinning holatini anglagan Yanis sir boy bermay, sovuqqonlik odatiga xilof qilmagan tarzda ishi bilan mashgʻul boʻlaverdi. Yana bir chekish bahonasida hordiq chiqarishayotganda:
— Sharqliklarning juda zoʻr hikoyasi bor, aytaymi, eshitasanmi? — deb qoldi. Nuriddin Yanisning indamay ishlayotganidan siqila boshlagan, hozir hikoya aytadimi yo boshqa bir balonimi, unga farqsiz, sherigi gapirsa bas edi. Shu bois «ayting», deb darrov koʻna qoldi.
— Taqdir degan bir odamning fahm-farosatda tengi yoʻq, oqila va goʻzal qizi bor ekan. Taqdir qiziga qarab: «Aql, Davlat va Umid degan uch odamdan sovchi kelyapti, qaysi biriga rozi boʻlasan?» deb soʻrabdi. Shunda qiz: «Dada, aql — insondagi eng ulugʻ fazilatdir, Aqlga suyanib turib doʻstni dushmandan, hushyorni devonadan farqlash mumkin. Lekin aqlning bir aybi bor: kishini chalgʻitib, xatarli yoʻllarga solib qoʻyishi mumkin. Davlat esa ham ishbilarmon, ham hukmdordir. Lekin Davlat hech qachon, hech kimga vafo qilmaydi. Men Umidni ixtiyor qilaman. Chunki Umid hech qachon Insonga xiyonat qilmaydi, undan ajralmaydi. Butun jahon undan manfaatdor», degan ekan. Biz ham oʻsha Taqdirning dono qiziga oʻxshab Umidni tanlasak, adashmaymiz.

Yanisning bu gaplari Nuriddinga qiziqarli, ayni damda sirli tuyuldi. Shu sababli yana qaytarishni iltimos qildi. Yanis ensasi qotmasdan, bu safar soddaroq qilib tushuntirdi. Garchi u Taqdirning dono qizi kabi Umidni tanladim, degan boʻlsa-da, aslida oʻzi birdaniga ikki erni ixtiyor qilgan qiz kabi edi. U Umiddan avval Aqlni tanlagan edi. Aql uni shu holatga soldi, endi esa «koʻz ochib koʻrganim — Umid», deb oʻtiribdi.

Oila

Eshik qoʻngʻirogʻining asabiy jiringlashidan uygʻongan Omonullo darrov soatiga qaradi. Telefon ishlamay qolgan kezlari hamkasblari yarim kechami yo erta tongmi, chaqirib kelaverishardi. U oʻzi ishlaydigan sohada vaqtida hordiq chiqarish yoki bayramlarda dam olish yoʻqligiga allaqachon koʻnikib ketgan. Qatorasiga ikki kun uxlamay, endi koʻzi ilinganda chorlashganida ham indamay turib ketishga odatlangan. Hozir ham tezda kiyinib, eshikni ochdi-yu, Safarni koʻrib, ajablandi:
— Ha, soʻfi tahorat qilmay kelibsan? — dedi norozi ohangda.
— «Koʻmirxona»dan endi turdik. Oʻyin ja-a qizib ketdi. Uyga bormay, toʻgʻri senikiga kelaverdim, — Safar shunday deb, taklifni kutmayoq ostona hatlab ichkari kirdi. — Sen ham erkaklarga oʻxshab «gap»ning oxirigacha oʻtirsang, billalashib kelardik.
— Agar «gap»da oʻtirishlaring hisobga olinmasa senlarning erkak ekanliklaringni bilib ham boʻlmaydi, — Omonullo shunday deb yuvinish maqsadi-da yon tomon oʻtdi.
— Menga qara, hov erkak, — dedi Safar, — ma, kalitni ol, xohlasang men uyingda yota qolaman, rayoningga oʻzing borib kel.
— Birga boramiz, — dedi Omonullo. — Meni himoya qilasan. Mabodo seni ham oʻldirib qoʻyishsa, bahonada bitta medalli boʻlib ketasan bu dunyodan.
— Sen uchun oʻlish biz uchun sharaf, okasi, — dedi Safar, kinoyaga kinoya bilan javob berib. — Oʻlishdan oldin bir uxlab olmasam boʻlmaydi. Men mashinada yotaman, uygʻotma. Qogʻoz xaltaga u-bu solib berishgan. Xohlasang, ye-ich.

Omonullo yuvinib, yengil tamaddi qilib olgach, koʻchaga chiqdi. Orqa oʻrindiqda ikki buklanib yotgan Safarning hurragini tashqaridan ham bemalol eshitish mumkin edi. Mashina oʻrnidan siljigach, u bir silkinib, koʻzlarini yarim ochib qarab qoʻydi-yu, uyquni kelgan yeridan davom ettiraverdi.

Safarning bu qadar barvaqt kelishi, orqa oʻrindiqda uxlab yotishi Omonullo uchun ma’qul keldi. Safar koʻngliga yaqin doʻsti boʻlsa-da, uning ba’zida meyoridan oʻtuvchi safsatalari me’dasiga tegib ketardi. U kasalxonaga oʻtib, tutingan otasining uyqusizlikdan kirtayib, qizargan koʻzlaridan opasining ahvoli uncha yaxshi emasligini tushundi. Kechki payt yana xabar olishini aytib, Matluba Toʻxtaeva bilan uchrashish niyatida choʻlga qarab yoʻl oldi.

Koʻchada harakat siyrak boʻlgani uchun mashinani yeldek uchirdi. U Matluba bilan boʻlajak uchrashuvni, berajak savollarini xayolida yana bir pishirib olgach, kechagi uchrashuvni beixtiyor tarzda esladi. Omonullo Adolatni kuzatib qoʻygach, doktiloskopist bilan suhbatlashib, ayrim narsalarni yanada aniqlab oldi-da, Samandar Ochilovning birinchi xotini bilan uchrashishga otlandi. Mels Xoʻjaev yozib bergan manzilga borib qoʻnQiroq tugmasini bosdi. Eshikni qorachadan kelgan, yuzlari loʻppi, koʻzlari kulib turuvchi istarali ayol ochdi. Pastga tushishga harakat qilayotgan jingalak sochli shiringina oʻQilchasini baQriga mahkam bosganicha kutilmagan mehmonga «Keling?» deb savol nazari bilan qaradi. Omonullo oʻzini tanitgach, «adamiz uyda yoʻq edilar», dedi uzrli ohangda. Omonullo uyga kirmoqqa ijozat yoʻqligini anglab, ostonada gaplashib qoʻya qoldi. Samandarning birinchi xotini tabiatan kamgapmidi yo savol-javoblarga hushi boʻlmadimi — Omonullo bilolmadi. Ayoldan ishga asqotadigan yangi gap ham ololmadi. Ajralishganlaridan soʻng bir yil oʻtgach turmush qurgan ayol birinchi erini oʻshandan beri koʻrmagan, uylanganini eshitmagan ham edi. Ajralishi sababini esa bir oz qiynalibroq aytdi. «Farzandsizlikdan...» — deb yerga qaradi. Omonullo «Ochilov farzand koʻrolmaydigan erkak ekanmi?» deb oʻyladi. Bu oʻyni oʻqigandek ayol unga izoh berdi: «Farzand koʻrishdan qoʻrqardilar... Urush boʻlib qolsa bolalar azoblanadi, deb choʻchirdilar. Xayollarida ertami indinmi urush boshlanib, hamma yoqni atom bomba bosadigandek edi.

Birinchi homilamni olib tashlattirmoqchi boʻldilar. Men unamadim. Tugʻilganida xursand boʻldilar baribir. Lekin... xavotirlari koʻtarilmadi... Bolamizning umri qisqa ekan, atom bombasiz ham bizni tashlab ketdi... Keyin shu masalada baribir chiqisha olmadik. Oʻzlari juda yaxshi odamlar, chivinga ham ozor bermaydilar... Lekin xayollari gʻalati...»

Omonullo xayrlashib qaytar mahalida ham bu gaplarni koʻp oʻyladi. Bunaqa toifani uchratmagani uchun Samandarning qiligʻiga sira tushunmadi.

Hozir choʻlga, Matluba bilan uchrashuvga oshiqayotgan damda ham kechagi suhbatini eslab, tushunishga urindi — uddasidan chiqolmadi...

Safar to manzilga qadar, toʻgʻrirogʻi, mashina qishloqning notekis koʻchalariga kirib chayqala boshlagunga qadar uyQonmadi. Avval depara vakili bilan kelgan Omonullo Matlubaning uyini qiynalmay topib bordi.

Maktabga otlangan bolalarini kuzatib chiqqan Matluba yonginasida toʻxtagan mashinaga xavotir bilan qaradi. Keyingi oylar ichi uning yuragi qush hadigi bilan uradigan boʻlib qolgan edi. Hovlidagi musichalar bexos patillab urishib ketsa ham, tomdagi mushuklar miyovlab, tunukalarni taraqlatib yugurib qolishsa ham, qoʻshnining eshagi hangrab yuborsa ham bir titrab olardi. Bemahalda koʻchadan mashina ovozi kelsa «iloyim toʻxtamasin», deb yurak yutib oʻtirardi. Mashina toʻxtaguday boʻlsa, yuragi ham urishdan toʻxtaganday boʻlardi. Bu tun koʻchalaridan ikki marta mashina oʻtib uyqulari oʻchib ketgan edi. Oʻsha vahmdan qutulmay turib, yonginasida shaharning mashinasi toʻxtadi-yu, rosmanasiga choʻchitib yubordi.

Omonullo eshik ogʻzida turgan Matlubaga oʻzini tanitishga ulgurmay, Safar ham mashinadan tushib, unga yaqinlashdi. Dumaloqdan kelgan, jingalak sochli, boʻyniga ham, oʻng bilagiga ham tilla zanjir osib olgan Safarga Matluba xavotir bilan qaradi. Safar uning xavotirli nigohini anglamay, tomdan tarasha tushgani kabi:
— Opa, xojatxona qaerda? — deb soʻradi.

Omonullo doʻstining befarosatligidan ranjib, unga norozi qiyofada qarab oldi-da, Matlubaga uzrli ohangda:
— Bu mening ogʻaynim, uzoq yoʻlda hamroh boʻlib keldi, — dedi.

Matluba «Milisaning oʻrtogʻi shunaqa boʻladimi?» deganday Safarga yana bir qarab olib, hovlisi tomon chekindi-da, etak tomonni imlab koʻrsatdi.
— Avvalgi kuni ham kelgan edim, yoʻq ekansiz? — dedi Omonullo.
— Oʻa, ha, eshitdim kelib-ketganingizni. Men... shaharda edim. Dadamning marosimlari bor edi.

Omonullo Adolatning soʻzlarini eslab «Rostmi?» deganday qarab turaverdi.
— Keling, ichkari kiring, — Matluba shunday deb ayvon sari yoʻl boshladi.

Omonullo liqillab turgan, ammo bitta odamni koʻtarishga yaraydigan stulga omonat oʻtirdi. Ikkinchi stulni Matluba egallab, qaynonasi oldida mulzam boʻlgan kelin kabi boshini quyi egib, barmoqlariga tikilib qoldi. Omonullo esa atrofga shoshqich razm solib «direktorning uyi obodroq boʻlardi, mulkini musodara qilishganmi yo berkitib ulgurishganmi?» deb oʻylab qoʻydi.
— Akamdan xat-xabar bormi, tinchmilar? — Omonullo oʻzining nima maqsadda kelganini bildirib qoʻyish uchun gapni shunday boshladi. Matluba esa «militsiya bekorga surishtirmaydi», degan xavotir bilan titroq ovozda:
— Kimni soʻrayapsiz? — dedi.
— Xoʻjayiningizni soʻrayapman, — dedi Omonullo yanada samimiy ohangda.
— Xoʻjayinimning yana chala ishlari qolgan ekanmi? — Matluba shunday deb unga oʻgʻrincha qarab oldi. — Qamasalaring ham tinch qoʻymas ekansizlar-da, a?

Omonullo Adolatning gaplarini eslab:
— Mendan oldin ham soʻrab kelishuvdimi? Kim edi, qachon keldi, nimaga kelishdi? — deb soʻradi.

Matluba unga yalt etib qaradi-da, «atay sinash uchun soʻrayapsizmi, rostdan bilmaysizmi?» degan savol muhrlangan nigohini unga qadadi. Matluba soʻnggi tintuvda «yuragim yorilib oʻlib qolsam kerak», deb oʻylagan edi. Dastlab koʻringanda nafratini qoʻzgʻotgan Xursanali oʻshanda joniga oro kirgandi...

... Oʻshanda bolalari endigina uyquga yotishgan edi. Koʻchada, ularning darvozalari yonida mashina toʻxtadi, ammo motori oʻchirilmadi — Qirillab turaverdi. Jingʻiroq ishlamas edi, mashinadan tushgan odam darvozani qattiq taqillatdi. Matluba oʻrnidan turib tashqariga chiqishni ham, chiqmaslikni ham bilmay turganda tashqaridan «Matluba!» — degan ovoz keldi. Matluba ovoz egasini tanib, ham yengillik, ham xavotir bilan oʻrnidan turdi. Tashqarida sovuq izgʻirin ekanini unutib, egniga paltosini ilmay hovliga chiqdi. Besabr Sarvar esa yana darvozani taqillatib, bu safar «opa!» deb chaqirdi. U kamdan kam hollardagina «opa» derdi. Uning bu safargi lutfining sababi darvoza ochilgach bilindi: Sarvarning yonida Xursanali turardi. Begonaning huzurida «opa» deyishga majbur boʻlganini Matluba tushundi.
— Voy, tinchlikmi? — dedi u bir qadam ortga chekinib.
— Tinchlik, — dedi Sarvar ichkariga qadam bo-sib. — Bolalaringni kiyintir. Faqat hovliqma, lekin tez boʻl. Nima gapligini keyin aytaman.

Sarvar Xursanali bilan ichkari kirdi-da, ayvon zinasiga yetganda opasidan «Podvalning chirogʻi bormi?» deb soʻradi. «Ha», degan javobni eshitgach, «Yoʻq!» deb buyurdi.

Ayvon zinasining yon tomonidagi pastqam eshikni ochib, Sarvar, ketidan Xursanali yertoʻlaga tushishdi. Ayvon ensiz boʻlgani uchun toʻsinlarning beliga tirgak qoʻyilmagan edi. Bir oz egilgan holda katta uy yertoʻlasiga oʻtdilar: Xursanali olingan xabarda bayon qilingandek yettita ustun sanadi-da, oʻrtasidagisiga yaqinlashib, engashdi:
— Shu yerda boʻlishi kerak, — dedi batartib terilgan gʻishtlar ustiga kaftini qoʻyib. — Tesha olib tushing, opangizni ham chaqiring, tushuntirib qoʻyay.

Sarvar «xoʻp», deganicha shoshilib chiqdi-yu, dam oʻtmay kalta sopli eski teshani koʻtarib qaytdi. Xavotirdanmi yo sovuqdanmi titrayotgan Matluba unga ergashib keldi.
— Opaxon, xoʻjayiningiz u yoqda gullab qoʻyibdilar: shu ustun tagida xazina bormish.

Matlubaning xayoli yorishib, «shu yerga koʻmilgan ekanmi, aytib ham ketmabdi-ya, u gʻalamis. Endi bularga yem boʻladimi?» degan fikr oʻtdi. Tili esa:
— Xazinasini yer yutsin, — dedi.
— Xazina boʻlsa, yer yutmasin, opa. Xazina boʻlsa, odamlarning kuniga yarashi kerak. — Xursanali shunday deb gapirganicha ustunni dam yuqorisiga, dam pastiga urib-urib siljitdi-da, soʻng gʻishtlarni asta koʻchirdi. Keyin ikki qarichcha qalinlikdagi tuproqni teshada tatalab chiqardi. Teshaning uchi taxtaga tekkach, tuproqni kaftlari bilan sidirdi. Hali chirishga ulgurmagan taxtaqopqoq tutqichidan ushlab koʻtardi. Ke-yin yana bir qarich qalinlikdagi tuproqni oldi. Ikkinchi yogʻoch qopqoqni ham koʻtargach, bir jomadon bemalol sigʻadigan oʻra koʻrindi. Nomi xazina boʻlgan bu oʻra boʻmboʻsh edi.
— Akaxonga besh ketdim: aldabdi, — dedi Xursan-ali qaddini koʻtarib. — Bir-ikkita xarif xazinaning isini olib, pochchakamizning kekirdaklariga chang solgan ekan, shu yerda, deb gullabdi u ahmoq. Ahmoq deganimga xafa boʻlmang, opaxon, bugun-erta xazina bor bu yerda, deb laqillab kelib qolishadi.
— Kim?
— Kimligini Xudo biladi. Lekin kelishlari aniq. Agarda bu yerda hech narsa topilmasa, avval sizlarga qiyin boʻladi. Akaxon esa, chiqqan joylariga kirib ketaveradilar.
— Quribgina ketsin, shu boyligiyam! Oʻlar boʻlsam oʻlib boʻldim! — dedi Matluba yigʻlab.
— Toʻxtang, opaxon, oʻlmay turing. Avval bu ishlarni bir yoqlik qilib olaylik. Hozir hammamiz ketamiz. Bolalaringizni ukangiznikiga tashlab, ertalab qaytib kelasiz. Sarvar ham bir-ikki kun siz bilan shu yerda turadi. Biz ham shu atrofda boʻlamiz. Ishni bexit qilish kerak. Mabodo ishkal chiqsa, oʻzimiz tinchitamiz. Opaxon, mana bu suratga qarab, yaxshilab tanib oling bu ta’viyani, — Xursanali ichki yon choʻntagidan surat chiqarib koʻrsatdi. — Chap oyogʻi kaltaroq bu odamning. Soʻrashsa, eng avvalo choʻloqligini aytasiz. Chap qulogʻining yarmi yoʻq, burni pachoq. Gapirganda pishillaydi. Nima deganini oʻrisi ham, chulchiti ham tushunmaydi. Panjalari katta-katta, menikiga ikkita keladi. Xullas, bir kuni kechqurun shu choʻloq badbashara bostirib kirgan. Yonida bir malla xotin ham boʻlgan. Pichoq chiqarib, doʻq urgan. Sizni bolalaringiz bilan birga uyga qamashgan. Podvalda bir nimalarning taqillaganini eshitgansiz. Ular indamay ketishgan. Siz podvalga tushishga qoʻrqasiz oʻshandan buyon. Shularni aytsangiz bas.
— Kim oʻzi bu? — dedi Matluba titroq ovozda.
— Koʻnglingiz aynisa ham bu taviyaga yaxshilab toʻyib oling. Uch-toʻrtta suratga aralashtirib koʻrsatishlari mumkin. Tanib olishingiz shart. Adashmang. Bu odam xoʻjayiningiz bilan zekvagon1da birga boʻlgan. Zonaga borganda qochgan. Bu tomonlarga kelib ishkal chiqaruvdi, oʻzimiz tinchitib qoʻya qoldik. Xitlar buni bilishmaydi, qidirib yurishibdi hali ham. Xazinani shu olgan, desak, siz ham tinchsiz, u yoqda akaxonga ham chivin qoʻnmaydi. Biz sizni himoya qilamiz, deb shartlashganmizmi, demak, sizni birovning chertishga ham haqqi yoʻq, — Xursanali choʻntagidan tanga chiqarib kaftiga qoʻydi. Matluba buni avval besh tiyinlik deb oʻyladi. Sinchiklab qaragan edi, Nikolay podshoning tilla tangasini koʻrdi.
— Toza tilla, — dedi Xursanali izoh berib. — Siz uchun qurbon qilamiz.

Tanga oʻra ostiga terilgan pishgan gʻisht ustiga tushib, jiringladi, xira chiroq nurida ojiz tovlandi. Soʻng ustiga bir sidra tuproq tashlanib, qopqoqlar avvalgisiday qilib berkitildi.
— Opaxon, siz chiqib bolalaringizni kiyintiravering. — Xursanali shunday degach tuproqni tortib, oyoqlari bilan shibbaladi, gʻishtlarni batartib terdi, ustunni joyiga oʻrnatdi.

Ular kutgan mehmonlar uzoq kuttirishmadi — ertasigayoq kelishdi. Lager teletaypining tezligi shu oʻrinda ish berdi. Kelganlar oʻzlarini «SSSR prokuraturasidanmiz», deb tanishtirishdi, hujjatlarini ham koʻrsatishdi. Uyni tintishdi. Soʻng «har ehtimolga qarshi yertoʻlani ham koʻrib qoʻyaylik», deb pastga tushishdi. Matluba oʻzini bosishga qancha tirishmasin, ularning maqsadlarini avvaldan bilgani uchun ham titrayverdi. «Tintuvga ruxsatnomangiz qani? Ikkita xolis guvoh qani?» degan talab esa xayoliga ham kelmadi. U-ku, xotin kishi, xavotirda oʻzini yoʻqotadi. Opasiga dalda berishi lozim boʻlgan Sarvar ham dovdirab qoldi. Bir ozdan soʻng ularni pastga chaqirishdi. Oʻrtadagi ustun atrofini, sochilgan tuproqni koʻzdan kechirayotgan qirraburun:
— Bu yerda nima bor? — deb soʻradi.
— Bilmasam, — dedi Matluba. — Qoʻyadigan narsamiz koʻpam yoʻq, hadeb tushavermayman bu yerga.
— Bu yer kavlangan. Nega kavlangan? — dedi qirraburun qaddini rostlab.
— Bilmadim.. balki...
— Nima balki?
— Aytaverayinmi?
— Bizni chalgʻitishga urinmang, biz hammasini bilamiz.
— Bilsangiz... aytmay qoʻya qolaymi?
— Bilganlaringizni gapiring!
— Bilganlarim... Ancha vaqt oʻtdi-da... kuz paytida edi, kechasi bir erkak, bir ayol uyimizga bostirib kirishdi. Darvoza qulf edi, hovliga qanday tushishganini bilmayman. Erkagi choʻloq ekan. Vish-vish qiladi, gapiga tushunmayman... — Shu zaylda Xursanali oʻrgatgan gaplar aytildi. Ular ishonib-ishonmay bir-birlariga qarab qoʻyishdi.
— Militsiyaga xabar qildingizmi? — deb soʻradi qirraburun. Bunaqa savol Xursanalining rejasida yoʻq edi. Shu sababli Matluba dovdiradi.
— Militsiyaga nima uchun xabar bermadingiz? — dedi bu safar qirraburun dagʻallik bilan.
— Militsiyaga aytsang, oʻldiramiz deyishgan, bolalarni ham... — Matlubaning tiliga kelgan bu gapdan ular qoniqishib, boshqa narsa soʻrashmadi. Ularning buyrugʻi bilan Sarvar ustunni chetga surdi, gʻishtlarni koʻchirdi, tuproqni surdi, qopqoqlarni ochdi. Ochdi-yu, «agar titishmasa tanga qoladi», deb umid qildi. Qirraburun boʻsh oʻraga bir oz qarab turdi-da, soʻng engashib, barmoqlari bilan tuproqni titib, tilla tangani topdi. Qaddini koʻtarmay turib tangani chiroq yorugʻiga tutdi, tishlab koʻrdi. Keyin yana tuproq titdi. Soʻng ketishdi. Ertasiga qirraburunning oʻzi keldi. Beshta odamning suratini koʻrsatdi. Matluba Xursanali koʻrsatganni tanidi. Tanidi-yu:
— Faqat bitta joyi oʻxshamaydi, — dedi.
— Qaeri? — dedi qirraburun unga qattiq tikilib.
— Qulogʻining yarmi yoʻq edi. Yo bu eski rasmimikin?

Qirraburun suratlarni choʻntagiga solib «xayr» ham demay iziga qaytgan edi...

Hozir Omonulloning «kim edi, qachon keldi, nimaga keldi?» degan savoli oʻsha voqeani chaqmoq umrichalik lahzada eslashga majbur etdi. Esladi-yu, ammo sirtiga chiqarmadi: Xursanalining amrini bajardi.

Omonullo suhbatini boshlamay, Safar kelib ayvon panjarasiga oʻtirib oldi. Matluba unga qarab qoʻyib, oʻngʻaysizlandi.
— Safar, kalit mashinada qolibdi, — dedi Omonullo ma’nodor ohangda.

Safar doʻstining maqsadini anglab, oʻrnidan turdi-da, koʻchaga chiqib ketdi. Ranjiganini sezdirmadi, ammo ichida doʻstini avra-astarini agʻdarar darajada boʻralab soʻkdi.

Omonullo arqonni uzun tashladi. «Tursunali Toʻx-taev bilan qachon tanishgansiz, qachon turmush qurgansiz, bolalar...» kabi savollarga olinajak javoblar u uchun muhim emasdi. Shu sababli «bu ayol toʻgʻri gapir-yaptimi yo yoʻqmi?» deb tahlil etmadi. Matluba toʻgʻri javoblardan chekinib, oʻzi istagan gaplarnigina aytmoqchi boʻlayotgani bilan qarmoqdagi xoʻrakka aldanajagini bilmas edi. U Nafisaning oʻlimidan xabar topgani bilan, oʻzining bu fojiaga aloqador deb gumon qilinayotganidan, Omonullo aynan shu ish tufayli kelganidan bexabar edi. «Erimni qamab ham tinchishmas ekan», degan fikr uni chalgʻitib qoʻygandi.
— Savolimga javob bermadingiz, opa, mendan oldin ham birov keldimi? — Omonullo ayoldagi sarosimani sezgani uchun savolini takrorladi.

Xursanali boʻlib oʻtgan tintuvning «isini chiqarmaslik»ni tayinlagani sababli Matluba sir boy bermaslik uchun nigohini olib qochdi.
— Adamizni ushlashganidan beri nechtasi kelib, nechtasi soʻroq qildi, nechtasi tintdi. Hisobi yoʻq bularning. Oʻlar boʻlsam oʻlib boʻldim. Adamizning ayblari bor ekan, qamadilar. Bizning gunohimiz nima? Bolalarimning gunohi nimada? Aybimiz boʻlsa, bizlarni ham qamanglar, otinglar, — Matluba shunday degach, yigʻlay boshladi.

Omonullo ovutishni istamay, bir oz kutdi. Matluba yonogʻiga yumalagan koʻz yoshlarini kafti bilan artib, xoʻrsingach, soʻrogʻini davom etdi:
— Tursunali aka bilan munosabatingiz yaxshi edimi?
— Bu nima deganingiz? — Matluba ajablangan holda unga tik qaradi.
— Oralaringizdan ola mushuk oʻtmaganmidi?
— Ola mushuk? U kishi... bolalarimning otasi... koʻz ochib koʻrganim. Ola mushuk deganingiz hammaning uyida bor. Er-xotinning orasidan gap qochmay iloji yoʻq. Savolingizga qaraganda odamlardan bir igʻvo eshitganga oʻxshaysiz. Indamasangiz odamlar nimalar toʻqimaydi?
— Toʻgʻri aytasiz, ba’zan odamlar koʻpirtirib yuborishadi. Lekin... shamol boʻlmasa daraxtning uchi ham qimirlamaydi.
— Maqsadingiz nima, ochiq aytavering?
— Tursunali aka... sizga xiyonat qilarmidilar?

Bu savoldan soʻng Matlubaning egilgan boshi yanada egildi. Titroq barmoqlariga tikilib jim qoldi.
— Ochiq aytavering. Agar sir boʻlsa, oramizda qo-ladi.
— Sir... bilmayman, odamlar igʻvo qilaverishadi. Bolalarimning otasi axir...

Omonullo tushundi. Tursunalining xiyonati faqat bu ayolga emas, voyaga yetib borayotgan bolalarga ham isnod keltiradi. Ayniqsa xonadondagi qizning boʻyi yetib qolgan boʻlsa ogʻir, yanada ogʻir. Erta-indin sovchi eshik qoqib kelsayu «otasi buzuq ekan», deb iziga qaytsa naqadar fojia... Xiyonatdan xabar topgan ayol qanchalik qonsiramasin, farzandlari taqdirini oʻylab, dardini ichiga yutadi.

Omonullo iztirob choʻgʻlari ustida oʻtirgan ayolni qiynamaslik uchun muddao oʻqlarini aniq nishonga ola qoldi:
— Nafisa Boltaevani tanirmidingiz?
— Nafisa... — «er yutsin uni», deb oʻyladi Matluba, ammo tili boshqa gapni aytdi: — eshitganman...
— Oʻzini koʻrmaganmisiz?
— Koʻrganman. Lekin... yaxshi tanimayman.
— Odamlarning gaplariga qaraganda...
— Odamlarning gaplarini menga aytmang. Oʻzingiz koʻrib, qoʻl bilan ushlagan boʻlsangiz ayting. Adamizga shuncha azob kammi? Endi nomlarini ham bulgʻashyap-timi?
— Begonalar emas, Boltaevaning onasi ham aytyapti.
— Adolmi? Juvonmarg boʻlsin, u ofat! Oʻzining qizlari oʻtirib qolganiga alamini oʻgay qizidan oladi. Nafisaning boshida eri bor. Uning buzuqligini birov koʻrmagan.
— Boltaevaning erini tanirmidingiz?
— Sal-pal taniyman. Adamizning oʻrtoqlari.
— Bu yerga koʻp kelarmidi?
— Yoʻq.
— Kasbi nima, bilasizmi?
— Olim shekilli?..
— Oilalari tinch edimi?
— Buni oʻzlaridan soʻrang. Men ularnikiga qadam bosmaganman.
— Nega?
— Savolingiz gʻalati-ku? Hozir yaqin qarindoshlar ham bordi-keldiga vaqt topolmaydilar.
— Tursunali aka borib turarmidilar, har holda oshna ekanlar?
— Bilmayman.
— Siz hozir «qadam bosmaganman», dedingiz. Ikki oymi, uch oymi avval, kuz paytlarida borgansiz-ku?
— Kim aytdi?
— Kerak boʻlsa guvoh bilan yuzlashtiramiz. Ungacha savolimga javob bering: nima uchun bordingiz? Siz oʻsha kuni qattiq gʻazabda boʻlgansiz. Nimadan norozi edingiz?
— Esimda yoʻq.
— Hatto «oʻldirtirib yuboraman», degansiz?
— Yolgʻon!
— Men shu yolgʻonni aytish uchun kelibmanmi? Bir narsadan shubham boʻlmasa gapirmayman.
— Shubha?.. Hali... uni men oʻldiribmanmi?
— Kimni?
— Nafisani aytyapsizmi?
— Oʻlganini bilasizmi? — Omonullo shunday deb Matlubaga ajablanayotgan odam koʻzi bilan qaradi.
— Men kecha osmondan tushganim yoʻq-ku? Eshitmaymanmi?
— Qanday holatda oʻlganini ham eshitdingizmi?
— Eshitdim... bittasi bilan... ekan.
— Ishondingizmi?
— Ishondim nimayu, ishonmadim nima?
— Kim oʻldirgan boʻlishi mumkin?
— Bilmayman.
— Har holda... nima uchun oʻldirgingiz kelgan edi?

Matluba qafasga qamalgan qush holiga tushdi. Nodonligi tufayli qafasga tushdi, endi yana nodonlik qilib, oʻzini qafasga urib qanotlarini yaralashni istamadi. Bir oz sukut qilgach, eridan olgan oʻsha maktubdan gap boshladi.

Matluba bir yigʻlab, bir sukut qilib, bir gʻazab jilovida ezilib gapirardi. Nafisaning oʻlimini eshitganida «battar boʻlsin!» deb quvongan edi. Bunday oʻlimdan battarroq yana nima boʻlishi mumkinligini oʻylab oʻtirmay, birovning oʻlimidan quvonishning gunoh ekanini fahmlamay shunday degan, shunday xursand boʻlgan edi. «Xudo mening rahmimni yebdi», deb ham fikr qilgandi. Hozir oʻtmish kunlarni eslay turib nechundir unga achindi. Norasmiy kundoshining oʻlimidan oʻziga zarracha naf yoʻqligini endi angladi. Uning oʻlimini istagani rost, qargʻagani rost, oʻldirish yoki oʻldirtirish uchun harakat qilmagani ham rost. Ammo rost gapga bu odam ishonarmikin? Matluba shu armon, shu oʻkinch bilan Omonulloga qarab-qarab qoʻyardi.

Omonullo uning gaplarini boʻlmay eshitdi. «Shu ayol oʻldirgandir» degan gumon unga hukmini oʻtkazmagan boʻlsa-da, fikrdan uzoqlashishga haqqi ham yoʻq edi. To chin qotil topilmagunicha shu ma’sumadan ham shubhalanishga haqli edi.

Omonullo Matlubaning soʻzlarini eshitish asnosida beixtiyor Adolatni koʻz oldiga keltirdi. Oʻshandan gumonsiraganda ham tinch qoʻymas edi. Bu ayol... boshqachaga oʻxshaydi. Ezilgan ruhi, toptalgan umidi uchun xun talab qilsa ham arzir. Ammo... bolalarining otasi boʻlgani uchun ham uning nomini himoya qilyapti, uni umid bilan kutyapti. Har qanday ayol erini qiz-gʻanadi. Qalbini yiring bosgan Matlubaning ham qizgʻanishi tayin. Ammo bu rashk, bu qizgʻanish qotillikka undashi mumkinmi? Omonullo uchun bu mubham boʻlib qolaveradi.

U Matlubadan erining maktublarini koʻrsatishni iltimos qildi. Matluba bir oz ikkilangan holda uyga kirib toʻrt-beshta maktub olib chiqdi-da, soliq toʻlashga undovchi xatni ajratib berdi. Omonullo satrlarga koʻz yugurtirgandayoq, lager qamoqxonasidagi ahvolni angladi.
— Boltaevadan shubhalanganingiz oʻrinsiz. Eringiz qamoqdagi katta baliqlarga yem boʻlgan.
— Bilasizmi shuni? Bilsangiz... nega yoʻl qoʻyib berasiz?
— Buni oʻsha yoqdagilardan soʻrash kerak. Bizning vazifamiz boshqa. Agar biror kishi pul talab qilib kelgan boʻlsa, ayting. Ular bilan shugʻullanamiz.

Matluba Xursanalining ogohlantirishini eslab: «Yoʻq, yoʻq, hali hech kim kelmadi», deb qoʻydi.

Omonullo bunga ishonganday boʻldi-yu, yana uchrashishga shama’ qilib koʻcha tomon yurdi. Matluba ostonaga qadar kuzatib borib, Omonulloning ortidan eshikni yopdi.

Safar orqa oʻrindiqda kavshanib oʻtirardi. Omonullo mashina eshigini ochishi bilan dimogʻiga aroq, kolbasa hidi urildi.
— Ha, ochofat, darrov yutdingmi? — dedi Omonullo unga qovoq uyub qarab.
— Boshga quvvat boʻladi, senam qittakkina olvol.

Omonullo «nafsing qursin», dedi-da, mashinani yurgʻizdi. U direktor bilan uchrashib yangi gap ololmagach, bogʻ qorovuli bilan gaplashishni ixtiyor qildi. Direktor obkomdan vakil kelayotganini aytib, unga bir yugurdagini qoʻshib berdi. Nomi bogʻ qorovuli, aslida xoʻjayinning ham mahrami, ham oshpazi boʻlmish ukkikoʻz Karvon Tursunali bilan qizini shu yerda koʻrganini aytdi. Aravakash otasining «Karvon» laqabini meros qilib olgan bu odam bilganlarini yashirmadi: «Direktor buva Toshkentda edilar. Xoʻjayin yoʻqliklarida ishlarimni qilvolay deb rayon markaziga tushuvdim. Qaytib kelayotsam, Oshbolta bilan qizi chiqib kelishyapti. Oshboltaning da’vosi katta — u oʻzini menga ustoz deb biladi. «Oʻchoqni harom qilibsan, buzib tashladim, ertamatan kelib yangisini qurib beraman», deydi. «Nimasi harom?» desam, «Oʻchoqning ichida it yotibdi», deydi. It ilgari ham yotardi, harom-parom demasdi, qachondan beri haromni haloldan ajratadigan boʻlibdiyikin, deb qolovurdim. Nazarimda u qizini yangi direktorga qoʻshgani olib kelganu, ishi unmagach, alamdan oʻchoqni buzib tashlagan. Oʻchoqni oʻsha kuniyoq oʻzimla oʻnglab qoʻydim. Xoʻjayin yarim kechada qaytib, ovqat qil, deb buyursalar «Ertalab Oshbolta oʻchoq qurib bersin, keyin ovqat pishiray», deymanmi?»

Omonullo Karvonning gaplarida bir ilmoqni sezdi-yu, boʻlib oʻtgan voqeani oydinlashtirishga ojizlik qildi. Savollarni qalashtirgani bilan kerakli javoblarni ololmadi. Nafisaning qishloqqa kelishi, boqqa borishi, oʻchoqning buzilishi... Quloqlariga tilla ziraklar, barmoqlariga tilla uzuklar taqib qaytishi... da sir yashirin edi. Bu sirdan voqif odamning biri tuproq ostida, ikkinchisi tildan qolgan...

.. Oʻsha kech Matlubaning nogahoniy tashrifidan soʻng Samandar «ishim bor», deb xonasiga kirib ketdi. Ota-bola televizorda zerikarli bir tamoshani yarmiga qadar toqat qilib koʻrishgach, Toshbolta qizidan:
— Tursunalining boyligi koʻp edi, milisa topolmadi. Xotini bilmasa... qayga berkitdi ekan? — deb soʻradi.

Nafisaning koʻzlari teleekranda boʻlsa-da, xayoliga shu savol hukmron edi. Otasiga qarab «bilmayman» deb yelka qisib qoʻydi-yu... keyin soʻnggi kechalardan birida yuz bergan voqeani esladi. Aslida oʻsha voqeani unutmagan, lekin qama-qama boshlanib, boqqa borishga qoʻrqib yurgan edi. Televizorni yana bir oz tomosha qilgan boʻlib, soʻng oʻsha voqeani otasiga bayon qildi...

... Tursunalining kayfiyati xush edi. Maishatni boshlashdan avval Nafisaning quloqlariga tilla zirak, barmoqlariga tilla uzuklar taqdi. Soʻng nafs qongach, tongga yaqin yechib oldi. Avvallari bunaqa odati yoʻq edi — sovgʻalarini qaytib olmasdi. «Zamon nozik boʻlib turibdi. Taqib yursang, odamlar gap qiladi, ering ham shubhalanadi. Shu yerda tura tursin», dedi-da, tashqariga chiqdi. Nafisa oʻrnidan turib yelkasiga choyshab tashlaganicha, derazaga yaqinlashib, tash-qariga oʻgʻrincha qaradi. Tursunalining oʻchoqboshi tomon qayrilganini koʻrdi. «Karvon shu yerda boʻlsa bu ahvolda duch kelmay», deb tashqariga chiqishga qoʻrqdi. Tursunali oʻchoqboshidami yo etakdagi qoʻyxonadami, Nafisa aniq bilolmadi, ancha qolib ketdi. Mehmonxonaga kirishdan oldin qoʻllarini yuvdi. Ichkari kirib yotdi-yu, kun yoyilgunicha uxladi...

Bu voqeadan avvalroq boxabar qilmagani uchun Tursunali qizini gʻadabladi. Ertasiga tongdayoq ota-bola yoʻlga otlandilar.

Oʻchoq ostidan topilgan ziraklar, uzuklarni Nafisa joni uzilganiga qadar taqib yurdi. Adolat bu taqinchoqlarni yangi oʻynashning hadyasi deb oʻyladi. Samandar esa dastlabki kunlari xotinida yangi taqinchoqlar paydo boʻlganini hatto payqamadi ham. Nafisa «erim soʻrasa «dadam olib berdilar», deyman», deb javobni naqd qilib qoʻygan edi. Sinchkovlik, xotinlarga e’tibor degan tushunchalardan begona Samandar taqinchoqlarni koʻrganda ham indamadi. «Maoshlarini yigʻib olgandir», deb qoʻya qoldi.

Taqinchoqlar tarixidan bexabar Omonullo issiq kunda aroqning kuchi bilan yanada qizib olgan Safarning ezmaligidan horigan holda uyiga qaytdi.

Magʻlubiyat Va Gʻalaba

(Qotillikdan avvalroq sodir boʻlgan voqea)

Tursunali zekkvagonda yonma-yon kelgan badbashara odamning laqabi «Udav» ekanini Tengizdan eshitdi. Eshitdi-yu, bular bilan hazillashib boʻlmasligiga yana bir karra ishondi. Baxtini qarangki, u oʻsha «Udav» bilan vagonda birga boʻlibdi, bu nodon «Udav» qochibdi, uning xazinani oʻgʻirlaganiga Gobelyanning odamlari ishonibdi. Ishonishmaganda nima boʻlardi, qochmaganida nima boʻlardi, vagonda boshqa oʻgʻri bilan kelganida nima boʻlardi? Xayolida shu savollar uygʻonganida Tursunalining yuragi orqasiga tortib ketaverdi, koʻz oldida bolalari, Matlubasining ma’yus chehralari gavdalanib, ezilaverdi. Nechundir oʻz joni ham arzimasday tuyula boshladi. Nechundir Nafisadan olgan maktubi dardiga malham boʻla olmadi. Kunlar, haftalar shu zaylda oʻtaverdi. Oʻchakishgandek Nuriddin ham teskariligicha qolaverdi. Oʻchakishgandek, oshxonada boshlangan ola-toʻpalonda doʻpposlanib, oʻlar holga keldi. Janjal nimadan boshlanganini anglashga ulgurmadi ham. Nazoratchilar nima sababdan mushtlashuvni bostirishga urinishmayotganidan ajablandi. Qamoq shifoxonasida koʻzlari tinib, boshi aylanib yotganda bu haqda koʻp oʻyladi. Chala oʻlik, chala tirik holda azob dengiziga bir gʻarq boʻlib, bir yuzaga qalqib chiqib yotganida oʻzini «prokuraturadanman», deb tanishtirgan odam beshta surat koʻrsatib, «qaysi biri bilan zekvagonda kelgansan?» deb soʻradi. Tursunali Tengizning ogohlantirishini eslab «Udav»ning suratini adashmay koʻrsatdi. «Prokuraturadanman» degan odam nechundir boshqa narsani soʻramadi.

Oshxonada janjal boshlanganida, ayniqsa jagʻiga birinchi musht tushganida Nuriddinni izladi. Keyinroq esladi: Nuriddin oʻsha kuni ertalabdan koʻrinmagan edi. Yoʻq, hatto tunda ham joyida yotmagan edi. «Qayoqqa yoʻqoldi! Yo qochib ketdimi u nodon?» deb oʻyladi Tursunali. Nuriddinning qamoq hibsxonasida ekanini bilgach «omadli bola ekan», deb qoʻydi. Bu masalada u haq edi. Chunki bir necha kunlik hibs Nuriddin hayotini omon saqlab qoldi, deyish ham mumkin.

Tayyorlanmish fitnadan ogoh boʻlgan kunning ertasiga oqshomda Nuriddin hovlida boshliq muoviniga duch keldi. Salom berib oʻtib, ikki qadam ham bosmagan edi-ki, mayor «toʻxta!» deb buyurdi. Nuriddin toʻxtagach, boʻralab soʻkib, «nega salom bermading?» deb baqirdi. «Salom berdim-ku?» deb ajablangan Nuriddinni mayor «hali gap ham qaytarasanmi!» deb urib qoldi. Nuriddin javob qaytarish u yoqda tursin, hi-moyaga chogʻlansa ham battar boʻlishini bilgani uchun tobe holida turib berdi. Mayor urib, soʻkib boʻlgach, Nuriddinni hibsxonaga boshlab borib, «salom bermagani, gap qaytargani va lager ichki intizomini qoʻpol buzgani uchun» qamadi. Botqoqqa tashlangan odam «nechun bunda loy koʻp?» deb ajablanmagani kabi Nuriddin «bu qadar nohaqlik boʻlarmi, axir?!» deb hayratlanmadi ham, gʻazablanmadi ham. Bu tarzdagi hibsxonada oʻtirishlar uyga yuborajak va olinajak mujdalar sonini kamaytirishini, oqibat ozod boʻlib chiqish onlariga salbiy ta’sir etajagini bilgani uchun afsuslandi xolos.

Hibsdan qutulib chiqishi bilan uni Tengiz chorlatdi. Yomgʻirdan soʻng adl qomat oq qayinlar nozikbadan kelinchaklarday koʻzni quvontirardi. Tengiz daraxtning silliq badaniga kaftini qoʻyib atrofga suqlanib boqardi. Uning ovulida, archalar orasida, unda-bunda shunday oqbadan qayinlar koʻzga tashlanardi. Ularni birov atayin olib kelib ekkanmi yo qadimdan bormidi — Tengiz bilmaydi. Togʻ archalari orasida begonasiramay oʻsayotgan bu daraxtlarga qarab zavqlanardi. Bu yerda, oʻz yurtida oq qayinlar oʻzgacha jilva qilardi.

Nuriddinni boshlab kelgan Pachoqburun sal berida toʻxtab «Knyaz, keldi», deb ovoz berdi. Tengiz orqasiga oʻgirilgach, oʻzi nari ketdi. Nuriddin esa u tomon yurdi.
— Ha, Hamzat, kel, mana buni qara: agar dunyoda pokizalik istasang, daraxtlaru koʻkatlardan izla. Odamlardan qidirma — ovora boʻlasan. Kaftingni qoʻy bu yerga, soʻng tabiatning shiviriga quloq tut.

Nuriddin Tengizning aytganini qildi. Ammo hech narsani sezmadi, tushunmadi. Tengiz esa xuddi oʻziga oʻzi gapirganday she’r oʻqiy boshladi:

Angladim: nomusning qotili — qullik,

Koʻrdim: tojli boshlar ta’zimga keldi.

Bulbullarim oʻldi Chamanzorlarda

Bulbulli maqomi choʻgʻzimga keldi.

Haqoratlar yedim. Tahqir, haqorat —

Tirnogʻimdan tortib boʻgʻzimga keldi...

Ruschalab aytilgan satrlarni Nuriddin yaxshi tushunmadi. Yaxshiki, Tengiz «angladingmi, Hamzat?» demadi. Soʻraganida uning dovdirashi aniq edi.

Bu satrlar Tengizning xasta yuragidan potrab chiqib beixtiyor tilga koʻchgan, Nuriddinga aytish uchun moʻljallanmagan edi. Tengiz ham, boshqa sheriklari ham oʻzlarini «ozod inson» hisoblasalar-da, aslan oʻzlari barpo etgan zindonga mahbus edilar. Dastlab hashamatli qasr boʻlib koʻringan bu zindondan hech kim osonlikcha, aniqroq aytilsa, tirikligicha qutilgan emas. Koʻpchilik qutulish choralarini oʻylamaydi ham, izlamaydi ham. Tengiz esa bu qasr ostonasiga qadam bosgunicha boʻlgan chin ozodligini qoʻmsaydi. Yuragi ba’zan qanoti singan qush singari uchmoq istaydi. Qaysi zamonda, qay makonda qanotlari singan qush erkin osmonga parvoz qilibdi-ki, Tengizning qalbi bunga yetishsa...
— Bu daraxt bechoralar bizlar tufayli tutqunda, bizlarni deb bular ham tikonli qamoq simtoʻrlari bilan oʻralgan... — Tengiz bu gapni ham Nuriddin uchun emas, oʻzi uchun past ovozda aytdi.

Ularning makoni pokiza hislarga bandi boʻlib turishga koʻpam imkon bermaydi. Bunda qalblar bir necha lahzagina asliga qaytishi mumkin. Soʻng... yana buzuqlik, yovuzlik, nafrat chodirlariga oʻraladi. Oʻralganda ham chirmab oʻraydi, ezadi, siqadi. Ozgina fursat yayragan hislar esa nola chekadi, ingraydi, oqibat — ovozi oʻchadi.

Tengiz shunday holatda edi.

Zulmat chodiri qalbni oʻradi — kaftini daraxt badanidan oldi.
— Mazza qilib chiqdingmi? — deb Nuriddinning yelkasiga yengil mushtladi. — Eshitgandirsan, oʻsha fitna xuddi men aytganday amalga oshdi. Yanis ogʻir yotibdi. Bugun-erta jon bersa ham ehtimol. Bir moʻ’jiza bilan tirik qolsa ham otuvga hukm etiladi. Oʻldirilgan uch mahbusning xuni uning boʻyniga ilindi. Yana uchta sherigi ham ketadi. Sen bilan biz esa maishatlarimizni qilib yuraveramiz.— Tengiz keyingi gapi-ni achchiq kinoya bilan aytdi-da, daraxtni tepdi.— Ular yurtlariga ozodlik urugʻi sepgan edilar. Bu yerga kelib oʻlim mevasini undirib yedilar. Ayb bizda emas, Hamzat, sen hali bunday tamoshalarning koʻpini koʻrasan.
— Meni nimaga qamashdi?

Nuriddin aslida «siz qamattirdingizmi?» deb soʻramoqchi edi. Tengiz savolning magʻzini oʻqib, bosh chayqadi:
— Bilmayman, Hamzat. Koʻziga xunuk koʻrinib qolgandirsan. — Tengiz shunday deb koʻzlarini loʻq qilganicha unga tikildi. Ayrim odamlar yolgʻonni sezdirmaslik uchun nigohini olib qochadi, Tengiz esa aksincha, tik qaraydi.

Nuriddinning gumonida jon bor edi: u Tengiz istagi bilan qamalgandi. Tengiz kechasi Koshakning arogʻini ichgach, koʻp oʻyladi. Ertasiga Koshakni chorlab, gapni aylantirib soʻradi. Koshak aniq javobdan boʻyin tovlasa ham Nuriddinning oʻlimga hukm qilinganini ishora bilan ma’lum qilib qoʻydi. «Shogirding ham sinaladigan boʻlib turibdi», deyishidanoq Tengiz uning shumligini payqadi. Angladi-yu, mayorni ishga soldi. Mayorning osonlik bilan koʻnganidan bildiki, Nuriddinning nishonga aylanishi qamoq lageri boshliqlarining fikri emas, Koshakning shaxsiy tashabbusi. Shu bois ham Nuriddin qutulib chiqishi bilan uni chaqirtirdi.
— Hamzat, sening bogʻcha bolalik davring oʻtdi. Endi maktabdagi oʻqishni boshlashing kerak. Oʻjarlikni yigʻishtir, sen uchun eng toʻgʻri yoʻl — bizning yoʻlimiz. Birinchidan, joningni asraysan, bu yerdan tirik holda, ikki oyogʻingda yurib qaytasan uyingga. Ikkinchidan, bilib qoʻy: uyingga qaytganingda birov seni odam oʻrnida koʻrmaydi. Hatto eng yaqin qarindoshlaring uchun ham sen «qamalib chiqqan odam»san. Birovnikiga mehmonga borsang ham sendan xavfsirab tu-rishadi. Igna yoʻqolsa ham sendan koʻrishadi. Ular orasida endi halol yashay olmaysan. Hamonki sendan shubhalanishyaptimi, yaxshisi chinakam oʻgʻri boʻlib yashayverganing ma’qul. Sen bizning kasbimizdan nafratlanma, avval ham aytganman, yana aytaman: biz halol odamlarmiz. Biz biron bir ishchining yoki maktab muallimining uyiga bostirib kiradigan ahmoq emasmiz. Xoʻp, kirdik ham deylik, nima olamiz bu uydan? Yuvilaverib yoqalari titilib ketgan koʻylaklarnimi? Men sentyabr oyida ovga chiqishni yaxshi koʻrardim, Hamzat. Nimagaligini bilasan, a?— Tengiz shunday deb huzurlanib jilmaydi. — Ha, aytmoqchi, Hamzat, sen nima uchun institutda oʻqimading? Istamadingmi?

Nuriddin Tengizning maqsadini tushunmadi. Shuning uchun avvaliga «Nima edi, nima uchun qiziqib qoldingiz?» deb soʻramoqchi boʻldi. «Qutulib chiqqanimdan soʻng oʻqishga joylashtirmoqchimi?» deb ham oʻylab, toʻgʻrisini aytib qoʻya qoldi:
— Sakkizinchini bitirib undan u yogʻiga oʻqiy olmaganman.
— Nimaga oʻqimagansan Hamzat, biliming kammidi yo aqling kammidi?

Keyingi savol Nuriddinning hamiyatiga tegib toʻnglik bilan javob berdi:
— Pulim kam edi.

Bu javob Tengizga ma’qul kelib, kuldi:
— Shunaqaligini bilardim, — dedi u Nuriddinning yelkasiga yana yengilgina musht urib. — Sendaqalar koʻp bu mamlakatda. Oʻninchini tugatganingda ham baribir institutga kirolmas eding. Yozdagi kirish imtihonlarida oʻqituvchilar dengizga toʻr tashlagan baliqchilarga oʻxshab nodonlarning pullarini yigʻib oladilar. Men esam toʻrimni ularning ustiga tashlayman. Qani aytchi, kim koʻproq gunohkor? Ularmi yo menmi? Biz halol oʻgʻrimiz, Hamzat, endi sen ham bizning oilamizga qoʻshilasan.
— Men...
— Jim boʻl! Gapingni eshitishni ham istamayman. Qarorim qat’iy — shikoyatga oʻrin yoʻq! Sen bugundan boshlab Qoʻtosning shogirdisan. Menga qara, oʻjar, sen uning hunarini astoydil oʻrganaver, ozodlikka chiqqaningdan keyin nima qilishni oʻzing bilasan. Ha, aytmoqchi, chap qoʻlda ovqat yeyishni bilasanmi? — Tengiz shunday deb mugʻambirlarcha jilmaydi-da, savoliga javob boʻlmagach, gapini davom ettirdi: — Qadimda eng zoʻr oʻgʻrilar Bagʻdodda boʻlar ekan. Senga oʻxshagan bir ahmaq oʻgʻrilikni oʻrganaman deb Bagʻdodga kelib, eng zoʻrini topib, arzini aytibdi. Zoʻr oʻgʻri «boʻpti, shogirdlikka oldim seni», deb uni mehmon qilibdi. Ammo «ovqatni chap qoʻlda yeysan», deb shart qoʻyibdi. Ahmaq shogird qancha urinmasin, ovqatni chap qoʻlida yeyolmay «shu shartmi?» deb norozilik bildiribdi. «Shart, — debdi ustoz, — oʻgʻrilikning eng asosiy sharti — chap qoʻlda ovqat yeyish. Chunki oʻgʻri ertami-kechmi pand yeb, hibsga olinadi. Pand yedimi, tamom, shariat hukmiga binoan oʻng qoʻli kesiladi. Sening qismating ham shunday boʻladi. Ovqatni chap qoʻlda yeyishni hozirdan oʻrgansang, keyin qiynalmaysan». Bu gapni eshitib, haligi ahmaq orqasiga qochvorgan ekan. Lekin sen havotir olma, bizning hukumat odil, qoʻlni kesmaydi. Toʻrt yilmi, besh yilmi boqadi, dam beradi. Keyin qoʻyib yuboradi, — Tengiz shunday deb kuldi.

Nuriddin uning bu kulgisi zamirida xushchaqchaqlik, quvonch nurini emas, alam va iztirob zahrini sezdi.

Nuriddin oʻsha kuniyoq Qoʻtosning qoʻliga «tantanali suratda» topshirildi. Qoʻtos dastlabki kunlari uning «gʻoya»sini boyitish bilan shugʻullandi. Oʻgʻrilar olamiga xos tartib-qoidalar bilan tanishtirdi. U har bir tartib yoki qoidaning ahamiyatini erinmay tushuntirar, xuddi rivoyat aytuvchi roviy kabi qissadan hissa yasab, bu qoidalarni buzganlarning qanday jazoga yoʻliqqanlarini batafsil bayon etardi. Qoʻ-tos — jar labidagi soʻqmoqdan, qirgʻoqlarni bogʻlovchi qil koʻprikdan koʻzlarini chirt yumib olib ham yugurib ketaveradigan odam, goʻdakni yetaklab, bu yoʻldan adashmay yurmoqni oʻrgatardi. Oʻrgata turib «orqaga qaytishni oʻylama, hatto ortingga burilib qarama», deb uqtirardi. Tengiz «ozodlikka chiqqach, nima qilishni oʻzing bilasan», degani bilan Nuriddin toʻrga oʻralib borayotganini sezib turardi. Sezardi-yu, qutulmoq chorasini topolmay garang edi.

Navbat «siyosiy» tayyorgarlikdan «amaliy» mashgʻulotga oʻtib, Qoʻtos temir javonlarning, ulardagi qulf-larning turlari haqida tushuntirib oʻtirganda Koshak yaqinlashib, yon tomonga xunuk tarzda tupurdi-da:
— Knyazingning kuni bitdi, — dedi Qoʻtosga qarab.

Bu kutilmagan xabar Nuriddinni ham, Qoʻtosni ham tang qoldirdi.
— Nima boʻldi? — dedi Qoʻtos oʻrnidan turib.
— Nima boʻlardi, — dedi Koshak Nuriddinga qarab zaharli tirjayib, — kuni bitgandir-da. Qoʻllariga kishan urib, hibsxonaga tashladilar.
— Kim tashladi? Nimaga tashladi?
— Nimaligini ulardan soʻra. Knyazing keyingi payt-da oʻzini rostdan ham «knyaz» deb ishonib qoluvdi. Uni uch harf tinchitadi endi.
— Koshak, sen bundan quvonyapsanmi? — dedi Qoʻtos achchiqlanib.
— Boʻlmasamchi! Endi bu yerda men knyazman!
— Bekor aytibsan! Biz hali oʻylashib koʻramiz. Sen birodaringning musibatidan quvonib, qonunni buzyapsan!
— Qoʻtos, sen oʻzingning ishingni bilib qilaver. Lekin mana bunaqa itvachchalarni yoʻqot. — Koshak shunday deb yonidan buklama pichoqni chiqarib sopi yonidagi tugmani bosdi. Oftobda yaltillagan pichoq tigʻini Nuriddinning kekirdagiga tiradi: — Ana endi himoya-ching yoʻq, Bifshteks uchun javob beradigan vaqting keldi. — Shunday deb tigʻni asta botirdi.
— Koshak, bu bizning odam!
— Bekor aytibsan, bu itvachchalar hech qachon bizning odam boʻlishmaydi. Men Bifshteks uchun buni oʻldiraman, deganmanmi, demak, oʻldiraman. Mayli, hozir emas, ozgina yashasin, qutulib chiqsin, uyiga borsin. Oʻsha yerda... buning sassiq onasini oʻzining koʻz oldida tramvayga qoʻyaman... Keyin...

Keyin nima boʻlishini ayta olmadi. «Sassiq onasini...» deganidayoq Nuriddinning joni halqumiga keldi, «tramvayga qoʻyaman», deganida esa qalbida nafrat va gʻazab vulqoni portladi-yu, koʻz oldi qorongʻulashdi. Tomogʻiga pichoq tirab turilganini ham unutib, Koshakning naq qanshariga musht tushirdi. Nariga uchib tushgan Koshakni tepmoqchi boʻlganida Qoʻtos yoʻlini toʻsdi. Dam oʻtmay Koshak oʻrnidan turib, yerga sanchilib qolgan pichoqni yana qoʻliga oldi:
— Qoʻtos, qoch, bu itni menga qoʻyib ber! — dedi u xirillab.
— Faqat oʻzingni himoya qil, — Qoʻtos Nuriddinga qarab shunday dedi-da, oʻzi chetga chiqdi. Koshak esa oʻsha zahoti quturgan mushuk misol Nuriddinga tashlandi. Nuriddin uning hamlalariga chap beraverib, bir necha daqiqa sarson qildi. Hamlalari bekor ketgani sayin Koshak boʻralab soʻkar, betoʻxtov ravishda tupurar edi. Uning bu qiliqlari Nuriddinning joniga tegib, oxiri Koshakning pichoq tutgan qoʻlini moʻl turib, bilagiga qattiq tepdi. Nariga uchib tushgan pichoqni Qoʻtos oldi-da, tigʻini buklab, choʻntagiga soldi. Keyin qoʻlini changallaganicha tiz choʻkib oʻtirib qolgan Koshakka yaqinlashib, bilagini ushlab koʻrdi:
— Oʻlmaysan, singan boʻlsa tuzalib ketadi. Besh-oʻn kun qitmirlik qilmay oʻtira turasan.
— Men uni oʻldirmay qoʻymayman, — dedi Koshak, keyin Nuriddinga qarab baqirdi: — Ey, it! Endi sen oʻliksan, tushundingmi, oʻliksan!

Nuriddin tushundi. Bular «oʻliksan», deb hukm chiqarishdimi, demak, muddaoga yetishmaguncha tinchishmaydi. Demak, yashab qolishning yagona chorasi bor: uni oʻldirish!.. Nuriddin shu toʻxtamga kelgani bilan qarorini amalga oshirish yoʻl-yoʻrigʻini bilmas edi. Urushda boʻlsa ekanki, shartta qurol tepkisini bosib, oʻq yogʻdirib yuborsa. Bunda qurol yoʻq, musht bilan esa biron natijaga erishish qiyin. «Oʻychi oʻyiga yetgunicha, tavakkalchi toʻyiga yetibdi», deganlaridek, u biron yoʻl izlab topgunicha bular masalani hal qilib qoʻya qolishlari mumkin. Bugun kechasimi yo ertasigami, har holda choʻzib oʻtirishmasa kerak.

Kechasi ziyrak holda yotgan Nuriddin yanglishmadi. Hamma shirin uyquda ekanida Qoʻtos kelib «Mening oʻrnimga oʻtib yot», — dedi. Oradan bir soatlar oʻtgach, barak eshigi ochilib, Koshak yonida toʻrt yigiti bilan kirib kelib, toʻgʻri Nuriddin yotgan joyga qarab yurdi. Yigitlardan ikkitasi yotgan odamni Nuriddin deb fahmlab, imo-ishorasiz holda ikki oyogʻini tappa bosgani hamon, qolgan ikkitasi qoʻldan olishga ulgurmay, Qoʻtos qaddini koʻtardi:
— Koshak, yana xato ketding, men esam yanglishmadim,— dedi u ovozini pastlashga harakat ham qilmay.— Bolaga tegma, dedimmi, demak, tegmaysan. Joʻna endi!

Koshak soʻkinganicha chiqib ketdi.

Qoʻtos esa oʻtirgan yerida oʻyga toldi. Knyazning hibs-ga tashlanishi bilan Koshakning bu qadar quturishi sabablarini izlab topmoqchi boʻldi. Koshakning har bir bosgan qadamini kuzatib yurgan maxfiylar tongda Qoʻtosga kutilgan va kutilmagan xabarni yetkazdilar. Qoʻtos Koshakning Tursunalini siquvga olajagini gumon qilgan, ammo hibsxonadagi Tengiz huzuriga kirishini oʻylamagan edi. Qamoq lageriga Moskvadan odamlar kelishi, Knyazning qoʻliga kishan urilishi va Koshakning quturishi bir zanjir halqalari bilan bogʻlanganini fahmladi. Avvaliga «politbyuro»ni shoshqich ravishda toʻplamoqchi boʻldi. Biroq, oʻgʻrilardan yana qanchasi Koshak tomonda ekanini aniq bilmagani uchun bir oz kutishga qaror qildi.

Oʻgʻrilar olamida tugʻilib, voyaga yetgan, suyagi qotgan Qoʻtosning aqli bu safar ham oʻziga xiyonat qilmagan, voqealarni bogʻlab turgan koʻrinmas zanjir halqalarini aql koʻzi bilan koʻra olgan edi.

Talvasa

Omonullo bir varaq qogʻozni toʻrtga boʻldi-da, biriga «Samandar Ochilov», ikkinchisiga «Toshbolta», uchinchisiga esa «Matluba Toʻxtaeva», toʻrtinchisiga esa «kooperativ», deb yozib, soʻroq belgisi qoʻydi. Soʻng qarta chiylayotgandek aralashtirgach stol ustiga yoyib, bir narsa oʻqimoqchi boʻlayotgan folbinday tikilib oʻtirdi. Keyin Toshbolta zikr etilgan qogʻoz parchasini nari surdi. Dam oʻtmay Matlubaning ismi yozilgani ham chetga surildi. Shu oʻtirishida diqqati oshgandan oshib, toʻrtinchi qogʻoz parchasiga hisobsiz soʻroq belgilari chizib tashladi-da, chuqur «uf» tortdi. Ana shunday tarzda siqilib oʻtirgan chogʻida telefon jiringladi. Goʻshakni istamaygina quloqqa tutdi-yu, beixtiyor sapchib turib ketdi. Chetdan qaragan odam u telefon goʻshagini emas, adashib, qizib turgan dazmolni qulogʻiga tutdi-yu, kuydi, deb oʻylashi ham mumkin edi. Aslida esa Omonulloni sapchib turishga boshliqning xabari majbur etgan edi. Bir necha daqiqada suratchi, kriminalistlar guruhining boshqa yigitlari hovlida toʻplanishdi-yu, navbatchi mashinada Samandar Ochilovning uyiga yoʻl olishdi.

Uyning eshigi lang ochiq, qoʻllari kishanlangan Samandar mehmonxonadagi deraza yonida koʻchaga tikilganicha tek turardi. Qadam ovozlarini eshitib burilib qaradi-yu, Omonulloning nigohiga roʻpara boʻldi. Omonullo qoshu-kipriklarigacha malla boʻlgan bu odamga bir zum tikildi-da, soʻng uyda poyloqchilik qilgan hamkasbiga qaradi. Hamkasb yigit bu qarash zamiridagi savolni oʻqib qisqa tarzda axborot berdi:
— Xotirjam kelib qulfga kalit soldi. Eshikni ochib, ostonada bir pas qimirlamay turdi.
— Hech narsaga tegmadilaringmi? — deb soʻradi Omonullo atrofga bir razm solib.
— Yoʻq.
— Qoʻllarini boʻshat.

Samandar kishandan boʻshagan bilaklariga ma’yus tikilib qoldi.
— Oʻtiring, Ochilov, — Omonullo ikkita stulni bir-biriga qarama-qarshi qoʻydi-da, oʻzi derazaga orqa qilib oʻtirdi. Samandar otasidan tarsaki tushib qolishidan qoʻrqqan boladay hadiksirab turdi.

To uyiga yetib kelguniga qadar Samandarning ruhi goʻyo behisob chayonlar hukmida boʻldi. Uyida qandaydir noxushlik kutayotganini yuragi sezib, ezilgan boʻlsa-da, «militsiya xodimiga duch kelarman, ostona hatlashim bilan qoʻllarimga kishan solinar», deb oʻylamagan edi. Poyloqchi yigitga «Ochilov kelishi bilan qimirlatmaysan», deb buyurilgan, u Samandarning kimligidan bexabar boʻlgani sababli uni ashaddiy qotil gumon qilib, qoʻlini kishanlab qoʻya qolgan edi. Samandar esa buni uzil-kesil hukm deb tushunib oʻzidan ketayozdi.
— Oʻtiring, — dedi Omonullo bu safar qat’iyroq tarzda.

Samandar stulning suyanchigʻini ushlab astalik bilan oʻtirgach, Omonullo oʻzini tanitdi-da, soʻrogʻini boshladi:
— Moskvada hamisha koʻp qolib ketasizmi?
— Ishga qarab, — dedi Samandar unga tik qaray olmay, — ba’zan ertalab borib, kechqurun kelaman. Bu safar sal tobim qochdi...
— Nima boʻldi?
— Yoqmaydigan narsa yeganman shekilli... sal zaharlanibman.
— Sizni olim deyishdi... Nima bilan shugʻullanasiz?
— Buni aniq aytishim mumkin emas.
— Umumiy tarzda-chi?
— Umumiy tarzda... zilzilaga oid desam ham boʻladi.
— Bu ishga chet elliklar ham qiziqsa kerak?
— Bilmadim... balki qiziqar...
— Sizga birov shu ish boʻyicha taklif qilganmi yo...
— Yoʻq. Nega soʻrayapsiz?
— Dushmaningiz yoʻqmi, demoqchiman.
— Dushman... bilmadim... boʻlmasa kerak.
— Nafisa Boltaeva sizning ikkinchi xotiningizmi?
— Ha... — Samandar shunday deb nigohini olib qochdi.
— Hozir u qaerda?
— Bilmayman... uyda boʻlishi kerak edi.
— Oxirgi marta qachon, qaerda koʻrgansiz?
— Esimda yoʻq...
— Qiziq... xotiningizni qachon koʻrganingizni ham eslolmasangiz... Bizni bu yerda koʻrib hayron boʻlmadingizmi?
— Hayronman...
— Moskvaga ketishingizdan oldin bir polkovnik hamrohligida kelib uyingizga kirib chiqqansiz, qoʻlingiz nima uchun qon edi?

Bu savol Samandarning boshiga ogʻir gurzi misol urilib, tovoniga qadar zirillatdi, hushini yoʻqotib, aqldan ozgan devonaday baqrayib qoldi. Aftodavash bu odamning koʻzlariga Omonullo jon olgʻuvchi Azroil boʻlib koʻrindi. Oʻshanda polkovnik soʻraganida savol oʻqidan «shisha tilib ketdi», deb qutulgan edi. Hozir tiliga shu javob ham kelmay, soqov holida turaverdi. Omonullo savolni yana qaytargach: «esimda yoʻq, balki kesib olgandirman», deb gʻoʻdirandi.
— Chap qoʻlingizni kesuvdingizmi yo oʻnginimi?

Samandar ajablanib, qoʻllariga qaradi: darvoqe, qaysi qoʻli qon edi? Savol yana takrorlangach, «oʻng qoʻlim», dedi.
— Yaxshi, buni hali mutaxassislarimiz aniqlab berishadi. Nima bilan, qanday kesganingizni ham eslab turing. Endi asosiy gapga oʻtaylik: uyga kirganingizda kim bor edi?
— Bugunmi? — deb soʻradi Samandar.
— Yoʻq, oʻsha kuni.
— Hech... hech kim yoʻq edi.
— Xotiningiz, men ikkinchisini nazarda tutyapman, hozir qaerda?
— Bilmasam... uni toqqa olib ketsam, deb keluvdim.
— Shu gapingizga oʻzingiz ishonasizmi?
— Meni nima uchun bunday soʻroq qilyapsiz? Aybim nima?
— Aybim, dedingizmi? Sizning tilingizda bu «ayb» deyilsa, bizningcha «jinoyat» deb yuritiladi, — Omonullo shunday deb portfelidan murdalarning suratini olib koʻrsatdi. Samandar bir qaradi-yu, darrov koʻzlarini olib qochdi. — Qarang, nima uchun qaragingiz kelmayapti? Nima uchun ularni oʻldirdingiz? Rashk qildingizmi yo boshqa sabab bormi?

Samandar bu savollarni eshitgach, koʻzlarini katta-katta ochib Omonulloga qaradi. Omonullo uni kuzatib, bamaylixotir oʻtiraverdi, boshqa soʻz aytmadi. Mana shu qisqa muddatli sukut Samandarga ajal oʻqining azoblaridan ham battar tuyuldi. U oʻshanda oʻliklardan qoʻrqib qochgan edi, bu qochqinligi, bu qoʻrqoqligi evaziga «qotil» degan nishonga erishuvini oʻylab koʻrmagandi. Boʻyniga sirtmoq osongina tusha qolishi yetti uxlab, bir tushiga kirmagan edi. «Nima uchun oʻldirdingiz?» degan savol uy devorlariga urilib aks-sado beraverdi.
— Nima deyapsiz?... Men.. oʻldirganim yoʻq, — deb pichirlashi bilan dardini toʻsib turgan toʻgʻon buzilib, yigʻlay boshladi.

«Birinchi xotini toʻgʻri aytgan ekan», deb oʻyladi Omonullo.
— Siz oʻldirmagan boʻlsangiz... kim qilishi mumkin bu ishni?
— Bilmayman...
— Pichoq sopida barmoq izlaringiz bor, — Omonullo buni taxminiga asoslanib aytdi. Pichoq sopi, eshik tutqichi, temir javon, yana ayrim buyumlardagi bir xil iz Ochilovga tegishli, deb gumon qilingan edi. Gumon haqiqatga aylanishi uchun bir necha daqiqadan soʻng Samandarning barmoq izlari olinadi. Unga qadar esa taxminga suyanib ish koʻrish ham mumkin.
— Men oʻldirganim yoʻq, ishoning. Men kirganimda ular...
— Oʻlganmidi?

Samandar bosh irgʻaganicha goʻdak kabi yigʻlayverdi.
— Unda nima uchun «koʻrmadim» dedingiz?
— Qoʻrqdim...
— Nimadan... yoki kimdan?
— Oʻlikdan... oʻlikdan qoʻrqaman.
— Qiziq... siz qoʻrqsangiz, men qoʻrqsam, murdani kimdir koʻmishi kerak-ku? Oʻlikni koʻra turib qochib qolganingiz aqlga sigʻmaydigan ish. Deylik, siz qotil emassiz. Lekin kirdingiz, koʻrdingiz, xotiningiz bu ahvolda, yonida esa bir erkak. Tanirmidingiz uni?
— Yoʻq, yoʻq, tanimayman.
— Xotinim bilan oʻlib yotgan bu erkak kim ekan, deb qiziqib qaradingizmi oʻzi?
— Yoʻq... ochigʻini aytsam... qaradimu yuzini koʻrmadim. U... yuztuban yotgan ekan.
— Nima? Yuztuban? Adashmayapsizmi?

Samandar bir oz oʻylanib, soʻng aytganini takrorladi. Omonullo esa ajablanib chalqancha yotgan murdaning suratiga qarab oldi. «Agar bu oʻldirmagan boʻlsa, demak, qotil uyda edimi, u chiqib ketganidan keyin murdani oʻgirib qoʻydimi?» Omonullo bu masalada turli gumonlarga bordi. Biroq, bu ishni Toshbolta ham qilgan boʻlishi mumkin degan fikr unga xiyonat qil-di — gumonni oydinlashtirmadi.
— Demak, siz kirganda bular oʻlib yotishgan ekan. Eslangchi, pichoqdagi qon iliqmidi yo qotib qolganmidi?
— Iliq edi... seskanib ketdim, qoʻrqdim.
— Barmoqlaridagi uzuklarni, quloqlaridagi ziraklarni nega olib qoʻydingiz?
— Nima deyapsiz? Oʻlikdan yechib olamanmi?!
— Balki yechib olib seyfga qoʻygandirsiz?
— Siz... tuhmat qilyapsiz, meni kechiring...
— Unda seyfni nima uchun ochdingiz?
— Moskvaga olib boradigan hisob-kitob hujjatlarim bor edi. Shuni deb atay keluvdim. Boʻlmasa toʻgʻri uchaverar edim.
— Seyfning kaliti xotiningizda ham bormidi?
— Yoʻq. U yerda faqat mening qogʻozlarim turadi.
— Oching.

Sarosima toʻridagi Samandar choʻntaklarini paypaslab kalitni qidirdi. Soʻng diplomatini ochib yoʻgʻon kalitni olgach temir javonni ochdi-da, oʻzi ikki qadam chekindi. Omonullo temir javon ichida titilgan qogʻozlarga diqqat bilan razm solib ayrim sahifalardagi qonli dogʻni koʻrdi. Javonda pul ham, qimmatbaho buyum ham yoʻq edi.
— Qarangchi, hech nimangiz yoʻqolmaganmi?

Samandar narsalarni koʻzdan kechirib «hammasi joyida» degach, Omonullo ekspertlarni chaqirib qon tekkan qogʻozlarni ajratib olib, ularga bermoqchi boʻldi. Samandar bunga e’tiroz bildirgach, qogʻozning dogʻ qismini qaychida ehtiyotlik bilan qirqib olishdi. Shundan soʻng Omonullo Samandarni dahlizga boshlab chiqdi.
— Endi shoshilmay, bir boshdan aytib, koʻrsatasiz. Aytadigan har bir soʻzingiz yo foyda beradi yoki aksincha, oʻzingizga zarar keltiradi. Olim odam ekansiz, mayli, suhbatimiz boshidagi dovdiraganingizni kechiray, ammo bundan buyogʻiga esingizni yigʻib oling. Sizni «qotil» degim kelmayotgan boʻlsa ham dalillar baribir sizga qarshi turibdi. Demak, siz zinadan koʻtarilib chiqdingiz. Yoʻlda kimni koʻrdingiz? Roʻparangizdan notanish odam oʻtmadimi?
— Yoʻq... toʻxtang... ha, qoʻshni xotinni koʻrdim shekilli?
— Eshigingiz qulf edimi, uni kalit bilan ochdingizmi?
— Qulf... — Samandar shunday deb, xuddi qoʻlida kalit turganday kaftiga qarab oldi. — Ochiq edi shekilli... Ha, aniq... ochiq edi. Eshikdan kirishim bilan dimogʻimga gaz hidi urildi. Nafisaxonning gʻalati odatlari bor edi. Ikkita-uchta chovgumni eritib, oʻzlarini Xudo bir asragan. Qishloqda gazga oʻrganmaganlarda, chovgumni olovga qoʻyib esdan chiqarib ketaverganlar. Yana shunaqa boʻptimikin, deb oʻylabman. Xayolim gazda boʻlib, xavotirda oyogʻim ostiga qaramabman. Oshxonaga oʻtaman, deb bu... oʻlikka qoqildim...
— Yiqildingizmi?
— Yoʻ-oʻq... yiqilmadimu... lekin Nafisaxonga koʻzim tushdi.

Samandar Omonulloning buyrugʻiga itoat etib, murdalarning qay holatda yotganini koʻrsatib berayotganida suratchi chaqqonlik bilan suratga olib turdi.
— Xoʻp, xotiningizni siz oʻldirmabsiz, lekin pichoq sopini nega ushladingiz?
— Sugʻurib olmoqchi boʻlgandirman... Ha... lekin ushladimu tortib olishga qoʻrqdim. Keyin... gaz na-fasimni boʻgʻib qoʻydi. Derazani ochib, gazni berkitdim.

Omonullo ochiq derazaga qaradi. Dastlab bu oshxonaga kirganida ham deraza tabaqalarining ochiqligiga e’tibor bergan edi, ammo murdalarning hididan behalovat boʻlgan hamkasblar xonani shamollatish uchun ochgandirlar, deb oʻylagandi. Omonullo gaz plitasiga ham diqqat bilan qarab uchchala buragichning ochiq turganini koʻrdi. Samandar Omonulloning nazarini uqib, tezlik bilan izoh berdi:
— Men yuqoridan burab berkitdim. Oʻzimning odatim shu: uydan chiqadigan boʻlsam albatta yuqorisini burab oʻchiraman, shunisi ishonchliroq boʻladi. Nafisaxonga gapiraverib hech oʻrgatolmadim...

Chindan ham plita ulangan quvur belidagi buragich gaz yoʻlini toʻsgan edi. Bu Omonullo uchun katta jumboq boʻldi: «Nafisa Boltaeva ochsa bitta buragich buralardi. Bunda esa uchchalasi ochiq... Demak... toʻrtinchi odammi? Bu olim piqillab yigʻlayotgani bilan oʻz ishiga puxta boʻlsa-chi? Aybsizligini isbotlovchi dalillarni pishitib qoʻygandir balki?..»

Shu jumboq toʻriga oʻralayotgan damda Mels Xoʻjaev kirib keldi. Omonullo uni Samandarga tanishtirdi. Samandar beixtiyor tarzda «tanishganimdan xursandman», deb lutf qilib, qoʻl uzatdi. Faqat Mels Xoʻjaev emas, hatto Omonullo ham bunday tanishuvga endi duch kelishi edi. Jinoyatga aloqadorlikka gumon qilina-yotgan odamning prokuror bilan tanishgandan xursand-ligi bu soha odamlari uchun gʻalati tuyuluvchi hol edi. Yolgʻon manziratdan uzoq boʻlgan Samandar «tanishganidan xursandligini» chin dildan aytgan edi. Zero, u prokuratura vakili bilan jinoyatga oid qidiruv inspektorining vazifalarini aniq farqlay olmasdi. U olamga tatigulik olim martabasiga yetgani bilan huquq sohasida deyarli hech narsa bilmasdi. Hozir maxsus vakil emas, prokuratura bogʻboni yoki farroshi kelib siquvga olsa ham «menga savol berishga haqqingiz bormi?» deb oʻtirmay javob qaytaraverishi mumkin edi.

Samandarni oshxonada qoldirib, Omonullo Mels Xoʻjaevni mehmonxonaga boshlab oʻtdi-da, savol-javobning bayoni bilan tanishtirdi.
— Qoʻrqoqligi ayon, lekin qoʻrqoqning ham nayrangi boʻladi. Bu uyga begona odamning yashirincha kirishi mumkinmi? Harbiy sir hisoblangan ish bilan mash-gʻul odamni narigi idora nega qoʻriqlamas ekan? Bir surishtirib koʻrolmaysizmi?
— Soʻrab-surishtirdim, — dedi Mels Xoʻjaev magʻrur ohangda. — Faqat uning oʻzini poylasharkan.
— Tushunmadim?
— Agar uyda boʻlsa, uy atrofida boʻlisharkan. Uyda yoʻqligida kuzatishmas ekan. Togʻda boʻlgani uchun oʻsha kunlari qarashmabdi.
— Nima qildik? Hibsga olsak, jinoiy ish ochsak...
— Hozircha boshqarmadagi vaqtincha hibsxonaga tashlang. Boshqa idora aralashsa, oʻzlari bilishadi. Bosh-qacha ehtiyot chorasini qoʻllash mumkin emas.

Samandarning gaplarini eshita turib «shahardan chiqmaslik haqida tilxat olib, uyida qoldiraveraylik» degan fikr kelgan, ammo bu fikr zaif tuyulib, qaror darajasiga yetmagan edi. Mels Xoʻjaevning gapidan soʻng, «ma’qul» deb bosh irgʻadi.

Mels Xoʻjaev prokuraturada kutishayotganini aytib, iziga qaytgach, Omonullo deraza yoniga borib koʻchaga qaradi. Uning oʻyga tolganini koʻrib, Samandar «mening ishim bitdi shekilli, bu jinoyatga aloqam yoʻqligiga ishondi», degan xulosaga kelib:
— Endi ketaveraymi? — deb soʻradi.

Bu savoldan Omonullo ajablandi. «Esi joyidami bu odamning?» deb oʻylab unga tikilib qoldi.
— Qayoqqa ketmoqchisiz?
— Toqqa... u yerda kutishyapti.
— Kutishyapti?.. Kuta turishadi.
— Bu nima deganingiz? — koʻngli yomonlikni sezgan Samandarning ovozi titradi.
— Siz... masala oydinlashgunicha bizning... — Omonullo «hibsxonada oʻtira turasiz», demoqchi boʻldi-yu, fikridan qaytib yumshoqroq ohangga koʻchdi: — mehmonimizsiz...
— Qamaysizmi?
— Bizning vazifamiz qamash emas, jinoyatchini tutish. Sud degan idora bor, qamashadimi yo otishadimi, oʻshalar hukm chiqarishadi.
— Haqqingiz yoʻq... men jinoyatchi emasman. Keyin afsuslanasiz!
— Toʻgʻri aytdingiz. Keyinroq afsuslanmaslik uchun biz bilan birga boʻlib turasiz. Aybingiz boʻlmasa sizni hech kim ushlab tura olmaydi. Gunohsiz ekaninigizni isbotlash uchun esa vaqt kerak.

Bu gaplarni eshitib, Samandarning lablari titradi, koʻzlari pirpiradi-yu, yigʻlamadi, oʻzini tutdi — taqdiriga tan berdi.

Olti kishiga moʻljallangan vaqtinchalik hibsxonadagi derazaga yaqin karavotda bir yigit chordana qurganicha ovqatlanib oʻtirardi. Yozugʻlik dasturxon ustidagi oshu kabob, somsayu olma-anor, pomidoru bodringga qaraganda uning maishati chakki emasdi. Dasturxonni kim kiritgan boʻlsa ham yigitning hamxonalari nafsini nazarda tutgan koʻrinadi. Yigit Samandarni koʻrib, oʻrnidan turib soʻrashdi-da, dasturxonga taklif qildi. Samandar bu xonaga bir zumgagina kirgan odamday karavot chetiga omonatgina oʻtirdi. Yigit sermanzirat ekan, «oling, oling» deb undayvergach, Samandar noiloj kabob goʻshtidan olib ogʻziga soldi. Qorin och boʻlsa-da, luqmaning tomogʻidan oʻtishi qiyin boʻldi. Shunda yigit yostiq ostidan shisha chiqardi-da:
— Qittak-qittakka tobingiz bormi?— deb soʻradi.

Moskvadagi harbiylar shifoxonasida Samandarga ichish qat’iyan mumkin emasligini aytishgan edi. Ular ogohlantirishmasa ham aroqni oʻylasa koʻngli ayniydigan boʻlib qolgandi. Hozir esa yigitning taklifidan soʻng ichgisi keldi. Shisha ichida jilva qilayotgan suyuqlik uni darddan qutqaruvchi xaloskor boʻlib koʻrindi-da, «quying», dedi. Yigit piyolani toʻldirib uzatdi. Samandar ikki qultumdan ortiq icha olmay, qalqib ketdi. Piyolani dasturxon chekkasiga qoʻyib yigitga uzrli nigohi bilan qaradi. Yigit uni hijolatdan qutqarish uchun yana taomga taklif qildi.
— Olim odamga oʻxshaysiz, aka, siqilavermang. Boshga tushganni koʻz koʻradi, — dedi kulimsirab.

Samandar bu gapdan ajablanib, yigitga qarab qoldi.
— Ha, akaxon, menga tikilib qoldingiz? Qaysi baloga uchrabdi, deyapsizmi? — yigit Samandarning fikrini oʻqiganday kuldi. — Yosh yigit tuhmatga uchragandir, deyapsizmi? Yoʻq, tuhmat boʻlmadi. Oʻzim ahmoqman. Garovda yutaman, deb qoʻlga tushib qoldim. Kechgacha chiqib ketaman. Nari borsa ertaga ertalab qoʻyib yuborishadi. Suyanadigan togʻimiz ja-a mustahkam, ha!

Samandar garov bogʻlab qamoqqa tushish mumkinligini sira eshitmagani uchun ajablandi. Yigit esa kulganicha izoh berdi:
— Mening gulday hunarim bor, aka, hech qachon xor boʻlmayman. Men mashina oʻgʻrisiman. Lekin siz mendan qoʻrqmang. Aslida men oʻgʻrimasman. Men qulfni ochib beraman, boshqalar oʻgʻirlaydi. Qulfning ming xili boʻlsa mingtasini, million xili boʻlsa milliontasini ochib tashlayman. Oʻtgan kuni «qittak-qittak»ning ustida ogʻaynim bilan bahslashib qoldik. Oling, akaxon, sovumasin, ichib qoʻying, dardingiz yengillashadi. Xafa boʻlavermang. Bu yerning nomi xunuk, oʻzi yomon joy emas, bir-ikki kun dam olsa boʻladi. Shunday qilib oʻsha ogʻaynim bilan garov oʻynadim. Garovga yangi, moyi qurimagan «Gaz-31» tikildi. Shunaqa mashinadan kechadigan ahmoqmasman-ku, toʻgʻrimi? Bir uyga bexitgina kirib, seyfni ochib, kalitni olib, mashinani ochib berishim kerak ekan. Ha, mashinaga ham, garajiga ham chet eldan olib kelgan allambalo qulf oʻrnatilgan ekan. Shu ham menga ish boʻlibdimi? Lekin ogʻaynim nomardlik qildi. Qorongʻida qaramagan edim, orqada ment yashirinib yotgan ekan. Gʻip tomogʻimdan olib, shu yerga tashladi. Xuddi kinodagiga oʻxshaydi, toʻgʻrimi? Menga-ku baribir, oʻsha ogʻaynimga qiyin boʻldi-da. Oling, okaxon, oxirigacha ichib qoʻying, dunyoning tagiga yetasiz. Bir pasdan soʻng yana dasturxon kiradi, qarab turasiz. Oshna-ogʻaynilar omon boʻlishsin, meni xorlatib qoʻyishmaydi.

Bu gapni Samandar «sizda ham oshna-ogʻayni bormi?» degan savol ma’nosida tushundi. Ilgari xayoliga shunday savol kelmagan ekan. «Boshimga tashvish tushsa dalda beruvchi doʻstim bormi?» deb fikr qilgan Samandar hozir oʻzini sahro oʻrtasidagi yakka daraxt kabi his etdi. Endi bu daraxt suvsab, oftob nurida qovjiraydimi? Bu yigit bir necha soatdan soʻng chiqib ketishini bilyapti. Samandar esa hibsxonada necha kun yoki necha yil boʻlishidan bexabar. Bu yer bir necha kunlik qamoqxona ekanini, ayb sirtmogʻi boʻyniga astoydil solinadigan boʻlsa boshqa joyda alamlar tuzini totmogʻini ham bilmaydi. Uni hozir iztirobga tashlayotgan narsa — oʻn yil yotsa ham, hatto qotil deb otib tashlansa ham birov bilmay qolishi mumkin. Bilganda ham afsuslanmasligi, kuymasligi aniq. Opa-singillarining kelishi ham mahol. Ular oʻz oilalari, oʻz tashvishlari bilan band. Bu shaharga hali biron marta ham kelmagan toʻngʻich opasining turmush tashvishlaridan ortib, qamoqdagi ukasini yoʻqlashini tasavvur qilish qiyin. Qishloqqa ikki yildan beri bormayotgani inobatga olinsa, mehr-oqibat iplarining zaiflashib, balki chirib, uzilishga moyil boʻlib qolgani tabiiydir. Amakivachchalariyu xolavachchalari bilan qachondan beri bordi-keldi qilmasligimni hatto eslay olmaydi.

Sermanzirat yigitning gaplaridan keyin xayolini oʻzidan uzoqlashgan doʻstlari, qarindoshlari toʻla egallamadi. Oʻzini yoʻqlovchi mehribon yoʻqligidan bir oz oʻksindi-yu, soʻng boʻlajak taqdirini oʻyladi. Yigitning manziratlari ham, ezmaligi ham yoqmay qoldi. Uzr aytdi-da, eshikka yaqin karavotga oʻtib, choʻzildi. Yigit ham nafsini qondirib boʻlgach, taomlarni dasturxonga oʻrab qoʻydi-da, boʻsh karavotga oʻtib yotdi. Yotgan joyida kerishib, rohatlandi. Dam oʻtmay yengil xurrak ota boshladi.

Samandar esa shu topda oʻz siriga mahram boʻla olguvchi odamga hojat sezdi. Ahbobga muhtojlikning qamoq azoblaridan ham battarroq ekanini fahmladi. Odamning fojiasi oʻlim emas, vohidlik ekanini anglab yetmoq mushkul. Odam bolasi istaydimi-yoʻqmi, qochmaydimi yo qochadimi farqsiz — oʻlim sharobini ichadi. Vohidlik esa oʻzining ixtiyori bilan yuzaga keluvchi ofatdir. Hozir Samandar bu ofatning tariqday mevasini totdi. Bir necha soatdan soʻng tamaki hidiga toʻlib ketgan bu dim xonani tark etib uchoqqa oʻtirganida, Moskva sari uchganida esa bu azoblarni, bu fojialarni yana unuta boshlaydi.

Hozir esa hamqishloq doʻsti Tursunali bilan shaharda uchrashib qolgan onlarini la’natlay boshladi. Moskvalik mehmonlar bilan restoranda oʻtirganida maishat qilish maqsadida kirgan oshnasi bilan uchrashgan edi. Keyin sovxoziga taklif qildi. Bogʻda maishat qilishdi. Choy koʻtarib kirayotgan Nafisaga suqlanib qaradi. Bu qarashning ma’nosini uqqan Tursunali shu tunning oʻzidayoq kayfi oshgan doʻstining nafsini qondirish choralarini qildi. Chora amal berdi-yu, oʻsha tun bahonasida Samandar xotinlik boʻlib oldi. Endi esa... oʻsha tunni ham la’natladi...

Umrining turli nuqtalariga la’nat toshlari otib oʻtirganida eshik ochilib soqchi kirib keldi-da, yigitni turtib uygʻotgach:
— Qoʻlingni orqaga qil! — deb buyurdi.
— Nega endi okaxon? — dedi yigit uyqusiragan holda.

Soqchi unga javob bermay qoʻlini qayirib kishanladi-da:
— Endi uka, shahar turmasiga koʻchadigan boʻlding. Prokuror senga ish ochganga oʻxshaydi, — deb afsusini bildirib qoʻydi.
— Menga ish ochadimi, menga ish ochadigan prokuror hali onasining qornida yotibdi!
— Boʻldi, baqirma, yur, — soqchi shunday deb uni yelkasiga turtib, olib chiqib ketdi.

Ozod boʻlishga ishonchi komil boʻlgan yigitning ahvoli shu boʻlganidan keyin Samandarning ahvoliga maymunlar yigʻlamasmikin? Samandar shu fikrda ezilib yotganida yana eshik ochildi, ammo soqchi emas notanish bir yigit kirib salom berdi-da:
— Oʻrtoq Ochilov, yuring, anglashilmovchilik boʻlibdi, — dedi.

Shu anglashilmovchilik tufayli, Samandar kutganidek uning holiga maymunlar yigʻlamaydigan boʻlishdi.

Samandar hibsxonada ezilib oʻtirganida Omonullo Nafisa bilan Sanjar ishlagan kooperativga yana bordi. Bu korxona moliyaviy ahvolining tekshiriluvi Omonulloga zarar yetkazdi: xodimlar u bilan yanada choʻchibroq gaplashishdi. Oqibatda Nafisa bilan Sanjar munosabatlarini oydinlashtira olmadi. Nima uchun uyga borganlari u uchun mavhum boʻlib qolave-radi.

Ertalabdan beri quyosh bilan berkinmachoq oʻynayotgan oʻrkach-oʻrkach bulutlar osmonu zaminga hukmronlik oʻtkazish qasdida birlashmoqqa kirishgan edilar. Oftob nuridan bebahra yer yuzi momaqaldiroqlarni kutib dim boʻlib oldi. Azaldan dim havoga toqatsiz Omonulloni ter bosdi, nafas olishi esa ogʻirlashdi. Qoʻnalgʻadagi joyidan jilayotgan avtobusni koʻrib hushtak chalgan edi, haydovchi insof qilib toʻxtadi. Omonullo oldingi qatordagi boʻsh oʻrindiqqa oʻtirishdan oldin oynani yon tomonga surib, ochdi. Shabada iliq boʻlsa ham koʻkragiga rohat berdi. Boʻyniga oq chit roʻmol tashlab olgan haydovchi radio ovozini balandlatib, ashulaga mast boʻldi. Toʻylarni gullatayotgan bu qoʻshiq Omonulloga ham ma’qul kelib, xufton dili jindek yorishdi. Ashuladan soʻng bir shoir bosiq, dardli ovozda she’r oʻqiy boshladi:
— Qaytayapman, oʻzimni koʻmib...

She’rning birinchi satriyoq Omonulloning diqqatini oʻziga jalb qildi:

Togʻlar — gʻarib, bogʻlar — tashlandiq.

Men koʻmilgan tuproq it boʻlib

Yuzlarimni yalay boshladi.

Bu satrlarni eshitib Omonulloning eti seskandi. Haydovchi radio ovozini pastlagan edi, «Ogʻayni, eshitaylik!» deb iltimos qildi.

Ey soʻqir zot, koʻzlaringni och!

Koʻzlarimda qonim qaynaydi.

Qaro kiygan qaro qayragʻoch

Bu kun mendan tona olmaydi.

... Siynalari pajmurda, zahil

Daraxtlarga termular ayol...

Tiriklik holida koʻrinmagan Nafisa nechundir Omonulloning nigohi oldida gavdalandi: oʻlik ayol emas, koʻzlari ochiq juvon koʻrindi. Dardli nigohi, savolli nazari bilan qaradi: Nafisaning koʻzlari «Meni kim oʻldirdi? Nima uchun oʻldirdi?» deb soʻrar, radioda esa shoir boʻgʻilib she’r oʻqirdi;

Odam — hissiz buyuk haqiqat,

Odam — goʻrda tirilgan armon...

Odam — qatra zardobrang hasrat...

Odam — beun, besukun xayol...

Odam — boshi kesilgan bulut...

Odam — ogʻir oyoqli Ayol...

Odam — armon va...

Odam — umid...

Omonulloning koʻz oldida oʻsha savolli nigoh: «nima uchun meni oʻldirdilar? Gunohim nima edi?» Omonullo buni bilsa edi, aytardi. Holbuki bilmaydi, alhol uning asosiy vazifasi buni bilish ham emas. U eng avvalo «kim oʻldirdi?» degan savolga javob topishi zarur. «Gunohim nima edi?» degan savoliga esa Nafisa qiyomatda javob oladi... Hozir esa Omonulloning xayolini shoirning dardli ovozi band etgan:

... Xayr endi, mening xazonim,

Tanho goʻrga sigʻdik ikkimiz.

Yigʻlayotir, kuylayotir jim,

Joni kuzda chiqqan jismimiz.

Xayr endi, mening yaprogʻim,

Bir dunyoga sigʻdik hammamiz.

Yosh toʻkmasin biz uchun hech kim —

Biz qaytamiz,

Bir kun qaytamiz.

Xayr endi…

She’rdan soʻng dardli kuy berilib, Omonulloning koʻngliga xazinlik ega chiqdi. Shu xazinlik hukmida ishxonasiga qaytdi. Navbatchi yigit uni kutilmagan noxush xabar bilan qarshi oldi: kimdir qora «Volga»da kelib, Samandarni olib ketibdi. Xoʻjayin Omonulloni kutayotganmish...

Boshliq huzuriga kirmasidanoq Omonullo Samandar Ochilovni kim olib ketganini taxmin qildi. Shunday boʻlishini kutgan edi, ammo kutgani bu qadar tez amalga oshuvi uning aqlini shoshirdi. Boshliq Omonulloga hayratomuz yangilik aytmadi — uning gumonini tasdiqladi xalos. «Ishga tikib qoʻy», deb bir varaq qogʻoz uzatdi. Samandarning shahardan chetga chiqmay turishi haqidagi tilxatiga Omonullo e’tiborsiz qarab qoʻyib chiqib ketmoqchi edi. Boshliq toʻxtatib, soʻradi;
— Boshqalardan gumoning yoʻqmi?

Omonullo darrov javob qaytarmadi. Kooperativ boshligʻi bilan Matluba Toʻxtaevaga oid ojiz gumonlarini aytgisi kelmadi. Shu bois bir oz oʻylanib turib:
— Dalillar yetarli emas, — deb qoʻydi.
— Ochilov ekanini isbot qilib bera olarmiding?

Begona uy ostonasiga qadam qoʻyayotgan odam ichkaridagi jihozlarni ta’rifu tavsif qilishdan ojiz boʻlganidek, Omonullo bu savolga javob berishga qodir emasdi. Boshliq uning ahvolini sezib, javob talab qilmadi, aksincha dalda berdi:
— Boʻpti, ishingni davom ettiraver. Biror gap chiqsa, huzurimga kirarsan. Sen xafa boʻlaverma. Uni bir marta soʻroq qilishga ulguribsan, shu ham katta gap! Agar dalillar Ochilovga qadalib qolaversa... sen zoʻriqma... biz ilojsizmiz. Boraver...

Bir necha kun avval Samandarning ishxonasidagi suhbatda «qonun oldida hamma teng», deb katta ketgan Omonulloning quloqlari ostida tepakalning «hayotda esa, azizim, butunlay boshqa. Shuni hali ham tushunib yetmadingizmi?» degan gaplari jarangladi. Omonullo oʻzini ogʻzidagi luqmasini oldirib qoʻygan anqov holida deb hisoblamadi — oʻksinmadi.

Omonulloning ish uslubi hamkasblaridan ozgina farq qilardi: u biron jinoyatga aloqador deb ikki kishidan gumon qilsa, uchinchi, noma’lum odam uchun ham joy qoldirardi. Mazkur uslub foyda bergan damlar ham boʻlgan: gumondagilar ozod qilinib, moʻljalda yoʻq noma’lum odamning iziga tushilgan. Agar Samandarning gaz masalasidagi gaplari nayrang mahsuli boʻlmasa, Omonullo kalavaning bir uchini topdi, deyish mumkin. Kimdir chindan ham gazni ochib qoʻygan boʻlsa, demak, oʻsha «kimdir»ni qidirish kerak. Samandar Ochilovga da’vo yoʻq — oʻlikni koʻrib qochgan odam jinoyatchi hisoblanmaydi. Xotinining oʻligini koʻmmasa ham, dafn etilgan yerini ziyorat qilmasa ham jamiyat ayblamaydi. Bularning ajri ham qiyomatda beriladi.

Omonullo xonasiga qaytib joyiga oʻtirdi-da, stol gʻaladonidan ismlar yozilgan qogʻoz parchalarini olib, yana folbin kabi yoydi. Keyin toʻrtinchi qogʻozdagi soʻroq belgilari yoniga undov belgilari qoʻygach, «Samandar Ochilov» deb yozilgan varaqni chizib-chizib tashladi-da, jahl bilan gʻijimlab, yelimtoʻrsavatga uloqtirdi. Koʻzlarini yumib, behol odam kabi harakatsiz oʻtirdi. Keyin oʻrnidan turib gʻijim qogʻozni olgach kaftlari bilan silab, tekislab joyiga qoʻydi.

Derazaga oʻrnatilgan sovutgichdan iliq havo ufurilayotganday nafasi boʻgʻilib, tashqariga chiqdi. Hovlida harakatsiz turishidan bir ma’no koʻrmagach, koʻchaga yoʻnaldi. Bozorga borib qogʻoz xaltani toʻldirdi-da, shifoxonaga qarab yoʻl oldi. Opasining ahvoli yaxshilangani uchun umumxonaga oʻtkazilgan ekan, kirib uni ziyorat qildiyu soʻng otasini, shu bahonada qaynona-qaynotasini ham yoʻqlashni maqsad qildi.

Hovliga suv sepib salqinlatgan Bobomurod Omonullo kirib kelganida boʻy choʻzib qolgan rayhonlarning gullarini chimdib uzayotgan edi. Tutingan oʻgʻlini koʻrib chehrasi ochildi. Bu dunyoda bir tutingan singlisiyu bir tutingan oʻgʻliga suyanib yashayotgan Bobomurodning quvonishi uchun koʻp narsa zarur emas: singlisining ochiq yuz bilan gaplashib oʻtirishi yoki Omonulloning eshikdan kirib kelishi uning uchun baxtli daqiqalar hisoblanardi.

Omonullo ichkari kirishga unamay ikki qulochli uzun taxtadan yasalgan oʻrindiqqa oʻtirdi. Bobomurod ichkari kirib likopchada gilos koʻtarib qaytdi-da, Omonulloning yoniga oʻtirib, likopchani oʻrtaga qoʻy-di, Omonullo otasining koʻngli uchun gilosdan totib koʻrdi.
— Opangni Xudo bir qaytib berdi, hozir tuzuk. Dardini ichiga yutaverib, yutaverib yuragini abjaq qilib tashlagan.
— Kirib koʻrdim, ruhlari tetik.
— Balki shu bahona boʻlib anavi kasallaridan ham qutulib ketar, a?
— Kim biladi?..

Omonullo shunday deyishga dedi-yu, tilini tishladi. Otasi umid bilan soʻragan edi, «Ha, tuzalib ketadi», desa bu umid quvvat olardi. U esa mujmal javobi bilan oʻsha umidni ham boʻgʻa qoldi.
— Shunaqa hodisalar boʻlgan, eshitganman, — dedi-yu, ammo fursat oʻtgan, umid chinnisi allaqachon yerga tushib, darz ketgan edi. Keyingi gap darzni chegalagani bilan izni yoʻqotmasdi.
— Oʻzing qalaysan? Ishingning mazasi yoʻq shekilli, a?
— Ishlab yuribman...
— Menga qara-chi? — Bobomurod shunday deb uning koʻzlariga tikildi.

Yoʻq, Omonullo bu oʻtkir nigohga dosh berolmaydi. Dastlab uchrashganida ham qaray olmagan.

Oʻshanda ovozi rasta boʻlayotgan yoshda edi. Qoʻshni sinfdagi qizga koʻngil qoʻydi. Yursa ham, tursa ham faqat oʻsha qizni oʻylardi. Hatto ota-ona sogʻinchini ham unutgan edi. Qizlar bayrami yaqinlashib, uni sov-gʻa masalasi qiynab qoʻydi. Uning nazarida bayram sovgʻasi barcha muammolarni hal qilib berishi lozim edi. Yechilajak muammolardan biri — qizdan hech boʻlmaganda bittagina oʻpich olishga erishmoqlik edi. Aynan shu birinchi oʻpich umid daryosini toʻsib turgan toʻgʻonni buzar, visolning nurli choʻqqisini in’om etar edi. Ammo... ota-onasidan ajrab yetimxonaga tushgan oʻsmirda pul nima qilsin? Oʻylay-oʻylay chorasini topdi: umrida bir marta, ha, faqat bir martagina oʻgʻirlik qilish ahdi bilan avtobusga chiqdi. Qaysi choʻntakda pul borligini aniqlash san’atidan mahrum bu bolaning oʻsha kuniyoq qoʻlga tushib, qamalib ketishi hech gap emas edi.

Oʻsha kuni, oʻsha daqiqada, xuddi oʻsha avtobusda Bobomurod ham bor edi. Uning ziyrak nigohi qoʻnalgʻada javdirab turgan Omonulloga tushganidayoq, bolaning shum niyatini payqadi. Shu sababli odamlar orasidan oʻtib, orqa eshikka yaqinlashdi-da bolaning yoniga turib oldi. Omonullo titroq qoʻllari bilan duch kelgan choʻntakka tushmoqchi boʻlganida bilagidan mahkam ushladi-da, avtobus toʻxtagunicha qoʻyib yubormadi. Avtobus toʻxtagach, «qani, yur», dedi-da, bolani qariyb sudrab tushdi. Qoʻrqib ketgan Omonullo qarshilik bildirolmadi. U «milisa ushlab oldi, tamom, endi qamaydi», deb oʻylagan, oʻgʻrining qoʻliga tushgani xayoliga ham kelmagan edi.

Bobomurod uni bogʻ tomon boshlab borib, oʻzi oʻrindiqqa oʻtirdi-da, bolaning koʻziga tikildi:
— Qani, menga qara-chi, faqat toʻgʻrisini ayt, nimaga oʻgʻirlik qilmoqchiyding?

Omonullo piqillab yigʻlay boshladi.
— Oʻchir! Mishigʻingni art! — deb doʻq urdi Bobomurod. — Soqol-moʻyloving chiqib qolibdi-ku, erkakmisan oʻzing?! Nimaga yigʻlyapsan?
— Qoʻlimni qoʻyib yuboring...

Qoʻyib yuborish oʻrniga Bobomurod uning bilagini yanada qattiqroq qisdi:
— Ayt, deyapman: nimaga birovning choʻntagiga tushmoqchi boʻlding?
— Tushmoqchimasiydim.
— Sen oʻgʻil bola boʻlsang — mard boʻl, toʻgʻri gapdan qochma. Toʻgʻrisini aytsang, qoʻyib yuboraman, aldamoqchi boʻlsang — oʻzingga qiyin. Shu qoʻlingni avval kuydirib, keyin terisini shilib olaman. Kissavurning jazosi shu boʻladi. Aslida-ku, kesish kerak, mayli, yosh ekansan, ayayman, kuydirib qoʻyaqolaman.

Bobomurod xuddi shu ishga jazm qilganday ishonarli ohangda aytib, bolaning esxonasini chiqarib yubordi.

Omonullo bu odamdan osonlikcha qutula olmasligini anglab, yigʻlamsiragan holda:
— Oyim ogʻir kasallar, doriga pul yoʻq... — dedi.

U ham oʻz xayolida bu gapni ishonarli ohangda aytgan boʻldi. Titroq ovozi ishontirishga undasa-da, koʻzlari alday olmadi.
— Qani, menga qarachi, — dedi Bobomurod, bolaning dahanini ushlab. — Yana yolgʻon gapiryapsanmi? Mening koʻzlarimga bir qaragin: bular koʻz emas, rent-gen. Toʻgʻrisini aytsang, kerakli pulni oʻzim beraman. Oʻgʻil bola gap — shu!

Omonullo yana bir marta aldagach, Bobomurod uning yuziga tarsaki tortib yubordi.
— Sen oʻgʻri emassan, sen qoʻrqoqsan, sen hezalaksan! Oʻgʻirlik ham qoʻlingdan kelmaydi!

Bu gaplar Omonulloning qoʻrquvdan yarador qush kabi potrayotgan yuragiga dalda boʻldi-da, toʻgʻrisini ayta qoldi. Ammo shunda ham qoʻli boʻshamadi.
— Endi qoʻyvoring, — dedi yalinib.
— Hali bizning savdomiz pishmadi, bola-paqir. Senga va’da berdimmi, demak, bajaraman. Qoʻlinga-ku, pul bermayman. Magazinga boramizu koʻnglingga yoqqan narsani koʻrsatasan, narxiga qaramaysan, million soʻm boʻlsa ham olib beraman, oʻgʻil bola gap bitta boʻladi! Ungacha bitta-ikkita narsani soʻrayman, javob berasan: nima uchun otangga yo onangga aytmading, yo uyaldingmi, a?

Ota-onasiga doir har qanday savol Omonullo uchun gʻoyat ogʻir yuk edi. Yetti yoshida yetim qolganini aytish chogʻida goʻyo uning yuragi toʻxtab qolganday boʻlaverardi. Otasi bilan onasi ishdan qaytayotganda tushgan avtobus muzlagan yoʻlda tiygʻanib, chuqur jarlik tubida oquvchi anhorga qulagan, ularning murdalari ertasiga chiqarib olingan, er-xotinning jasadi uyda bir kecha «mehmon» boʻlib, tongda yerga qoʻyilgan edi. Beli bogʻlangan yetti yoshli Omonullo ikki tobut oldida boʻzlab borgandi.

Hozir notanish odamga shularni aytib berishi kerakmi? Ogʻir boʻlsa ham aytgisi keldi. «Rahmi kelib qoʻyib yuborar» degan niyatda uzuq-yuluq soʻzlar bilan holini bayon qildi. Amakisinikida yarim yil yashab, soʻng bolalar uyiga berilganini ham yashirmadi. Bu safar Omonullo adashmadi: chindan ham Bobomurodning unga rahmi keldi. Chap qoʻli bilan boshini siladi-da, yoniga oʻtirgʻizdi.
— Sen faqat qochib ketma, bola-paqir, — dedi horgʻin ovozda, — men milisa emasman. Teringni ham shilmayman. Shunchaki seni qoʻrqitish uchun aytgandim. Agar rost gapirayotgan boʻlsang, hayoting menikiga oʻxshab ketarkan. Men ham senga oʻxshab gʻirt yetimman. Sen bir pas qimirlamay oʻtir. — Bobomurod shunday deb sigaret tutatdi.

Dastlab «bola oʻzi istab shu koʻchaga kiryapti, shogirdlikka bop ekan», deb oʻyladi. Sigareta chekib boʻlgach, doʻkonga borib, sovgʻani olib berdi, soʻng Omonulloni bolalar uyiga kuzatib qoʻydi. Eshik ogʻ-zida:
— Biron nimaga muhtoj boʻlsang, menga ayt, — deb tayinladi. Keyin: — agar xohlasang, meni «amaki», de. Xohlasang, tarbiyachilaringdan soʻrab uyimga olib ketay, bugun mehmonim boʻl, — dedi.

Omonulloga bu taklif ma’qul keldi. Omonullo «bu odamning ota-onasi ham bir kunda halok boʻlishgan ekan», deb oʻyladi. Bobomurodning oʻsmir chogʻida ilk marta qamalganida isnod oʻtida kuygan ota-onaning bir yil ichida oldinma-keyin qaytish qilganini ancha keyin, aniqrogʻi, Fotimaga uylangach, qaynotasidan eshitib bildi. Bobomurodning oʻgʻri ekanini esa bu xonadonga ikkinchi marta kelgan tuni tasodifan bilib qoldi. Yarim tunda behos uygʻonib, sherigi bilan maslahatlashayotgan Bobomurodning gaplariga quloq tutdi. Avvaliga qoʻrqdi. Ertalab nonushta ham qilmay qochvormoqchi edi, Bobomurod qoʻlini ushlab, toʻxtatdi:
— Hech qachon birovlarning gaplariga oʻgʻrincha quloq solma, xoʻpmi? — dedi poʻpisa ohangida. — Gap poylamasang ham kimligimni oʻzim aytardim. Men gʻirrom oʻynaydigan dayuslardan emasman.
— Endi men ham oʻgʻri boʻlamanmi?

Kechasi bilan oʻylab chiqqan shu gapini aytishi bilan yuziga zarbli tarsaki tushdi. Soʻng Bobomurod sochini changallab tortdi. Omonulloning koʻzlarida tirqirab yosh chiqdi.
— Kim aytdi buni senga, ahmoq! Bilib qoʻy: sen oʻgʻri boʻlmaysan, oʻqiysan, sen odam boʻlasan!

Bobomurod shunday degach, Omonulloning sochini qoʻyib yubordi. U «Sening odam boʻlishing uchun hamma narsadan voz kechaman, hatto hunarimni ham yigʻishtiraman», demoqchi boʻldi-yu, «bola buni tushunmaydi», degan fikrda tilini tiydi-da, «Oʻtir, choyingni ich!» deb buyurdi.

Chindan ham Omonulloni deb oʻgʻirlikni tashlamoqchi edi. To qamalguniga qadar ahdida turolmadi. Qamalgach, ozodlikda qolgan sheriklariga xat chiqarib, Omonullodan xabar olib turishni tayinladi. Qamoqdan boshqa hunar qilish ahdi bilan chiqdi. Yoʻlda Ayolni uchratgach, bu ahdi qat’iylashdi.

Omonullo mustaqil ish boshlaganida Bobomurod unga maslahatlar berib turdi. «Tabib — tabib emas, boshidan oʻtgan — tabib», deganlaridek, jinoyat olamining nozik yerlarini Bobomurod yaxshi bilardi.
— Menga qara-chi, menga qara, deyapman, — Bobomurod oʻng qoʻli bilan Omonulloning iyagini ushlab, koʻzlariga tikildi: — Ishlaring «besh»ga oʻxshamayapti, bola-paqir?
— «Besh» boʻlmasa, «toʻrt»dir-da, — deb hazillashmoqchi boʻldi Omonullo.
— «Toʻrt»ga ham tortmaydi. Qanaqa ish koʻryap- san?
— Qotillik. Ikki kishi oʻldirilgan.

Omonullo shunday deb ishning bayoni, gumonu taxminlarini ma’lum qildi.
— Hali ham xomsan, — dedi Bobomurod bir-ikki savol berib, javob olgach. — Sen, bola-paqir, oʻqishda yo yomon oʻqigansan, yo darslardan qochib yurgansan, yo eski pichoqqa sop ham boʻla olmaydigan domlalardan ilm olgansan. Har holda boʻsh kallang, boʻshligicha qolgan. Menga oʻsha uyni bir koʻrsatmaysanmi?
— Mumkin emas.
— Men sendan «mumkinmi yo mumkin emasmi?» deb soʻraganim yoʻq. Odam boʻlaman desang, harakatingni oʻsha «mumkin boʻlmagan» ishlardan boshla. Sen menga uyni koʻrsat, men sening xomligingni isbotlab beraman. Tur, ketdik.

Tutqunlik

(Qotillikdan avvalroq sodir boʻlgan voqea)

Koshak Qoʻtosga «xushxabar» yetkazgan, soʻng Nuriddinga hamla qilayotgan paytda Tengiz hibsxonada moskvalik yigit soʻroqlariga javob berayotgan edi.

Ularning savol-javoblari dastlab samimiy suhbat tarzida boshlandi:
— Ahvollar qalay, knyaz? — dedi yigit kulimsiragan holda. — «Knyaz» deb yanglishmadimmi?

Tengiz unga duch kelishi bilan boshdan-oyoq razm solib, kimligini aniqlamoqchi boʻldi: kiyinishidagi orastalik, oʻzini kibrli tutishi, ayniqsa qarashidagi bezovtalikdan bildiki, u jiddiyroq idoradan. Boshliqqa qarab, mensimagan holda «siz boʻshsiz», deb qoʻyishi taxminini tasdiqladi. «Suhbat»ning jiddiy boʻlishini fahmlagan Tengiz uning kulimsirashiga mos jilmayish bilan javob berdi:
— Yanglishmadingiz, knyazman.
— Bu sizning laqabingizmi?
— Yoʻq, bu mening martabam, men knyazlar avlodidanman.
— Qiziq, Dogʻiston tarixida knyaz Alievlar borligini olimlar bilishmas ekan-da?
— Men ona tomondan knyazman. Knyaz Ibrohimbekning avlodiman.
— Shundaymi? — yigit bu yangilikdan ajablanmay, bamaylixotir ravishda sigaret tutatib, Tengizni ham lutfan siyladi. — Siz sanqi oʻgʻrilardan emassiz, Aliev, oʻqigan odamsiz. Moddiyunchilik nuqtai nazaridan qarasak, tomiringizda knyazlar qonining oqishi sariq chaqalik gap. Aksilmoddiyunchilik nuqtai nazaridan qarasak esa, nasli toza odamning pastkash oʻgʻri boʻlishi aqlga toʻgʻri kelmaydi. Bu falsafaga nima deysiz?
— Kitobdagi falsafa hayot falsafasiga toʻgʻri kelavermaydi. Hayot qonunlarini falsafa vujudga keltirmagani qanchalik rost boʻlsa, falsafani odamlar yaratgani shunchalik haqiqatdir. Odamlar esa adashuvchilardir.
— Hayot qonuni yanglishmaydimi?
— Yoʻq. «Biz olam kitobini yanglish oʻqiymizda, «u bizni aldaydir», deymiz.
— Shundaymi? Hali ham durust ekansiz falsafaga.
— Bu mening gapim emas, hindlarning Thakur degan yozuvchisi boʻlgan, eshitganmisiz?
— Boʻlsa bordir. Aytingchi, knyaz, tun bilan kun oʻrnini almashtirish mumkinmi? Mumkin emas, a?
— Mumkin boʻlganda nima hodisa yuz beradi? — dedi Tengiz. — Yana oʻsha kun, yana oʻsha tun.
— Ha, ana endi oʻzingizga keldingiz. Siz «olam kitobini yanglish oʻqiymiz», deb turibsiz. Holbuki, aslida hammasi yanglish tuzilgan. Dunyo asli makr poydevoriga qurilgan imorat.
— Sizdan bunday gap eshitish menga gʻalati tuyul-yapti, — dedi Tengiz. — Biz, sharqliklarda makkor-lik — ojizlar ishi, deyiladi. Siz dunyoni ojiz qilib qoʻyyapsiz.
— Ha. Siz ana shu ojizlikdan foyda koʻrmaysizmi?
— Men?
— Ha, aynan siz va sizning hamtovoqlaringiz.
— Bizga xos olam bilan, siz yashayotgan olam bir xil falsafaga, bir xil hayot qonuniga boʻysunmaydi.
— Bilaman. Siz «insonlar taqdirini faqat biz hal etishga haqlimiz», deb da’vo qilasiz. Hech mahal itbaliq osmonga ustun boʻladimi? Hatto nahangning qoʻlidan kelmaydi bu ish. Fikrimga qoʻshilasizmi?
— Qoʻshilmasdan boʻlak ilojim yoʻq. Qoʻli kishanlangan odam bilan ozod odam teng emas-ku axir?
— Deylik, kishan mening qoʻlimda, siz esa ozodsiz. Hayot uchun nima oʻzgaradi? Xuddi kun bilan tun almashganday boʻlmaydimi? Shunday ekan, olam kitobi ustida bosh qotirib, bahslashmaylik. Nima deysiz?
— Toʻgʻri. Har holda bir oʻgʻri bilan falsafa bobida bahslashaman, deb kelmagandirsiz. Bu yerda gaplashayotganingizga qaraganda, jiddiy masala borga oʻxshaydi.
— Siz uchun jiddiy tuyulishi mumkin. Aslida esa unday emas. Biz sizga, yana yayrim doʻstlaringizga, — yigitning bu safar «hamtovoqlaringiz» oʻrniga «doʻstlaringiz» deganiga Tengiz ahamiyat berib, yanada sergak tortdi, — hamkorlikni taklif etmoqchimiz.
— Oʻgʻrilarning qonuni hukumat bilan hamkorlikka yoʻl bermaydi, buni bilmaysizmi?
— Bu gaplarni qoʻying, knyaz. Qonunni oʻzgartirish mumkin yoki umuman boʻysunmaslik ham mumkin. Biz oʻrtaga juda koʻp narsa tikkanmiz siz ozod boʻlasiz, boylikka erishasiz, istagan chet mamlakatga bemalol chiqib ketasiz.
— Ha, koʻnga zoʻr narsalar tikdingiz. Yutib olish uchun nima qilishim kerak?
— Siz avval roziligingizni bering. Qolganini keyin gaplashamiz.
— Aytaylik, rozi boʻldim...
— Meni «aytaylik...» qanoatlantirmaydi. Menga mard oʻgʻrining gapi kerak.
— Mard oʻgʻrining... koʻzlari ochiq boʻladi. Baland minoraga chiqib olib koʻlmakka kalla tashlamaydi. Daryogami, dengizgami boshlab bormasangiz ham, hech boʻlmasa uzoqdan koʻrsating, ma’qul kelsa shoʻngʻishga tayyorlanaylik.
— Uzoqdanmi? Ha, uzoqdan koʻrsatishimiz mumkin. Sizning togʻliqlaringiz bir vaqtlar yoppasiga koʻchirilganlar. Oʻttiz besh yildan beri ezilib yashaydilar. Hozir ular yashayotgan yerning egalari ularga qarshi zulm tayyorlayaptilar. Siz sheriklaringiz bilan ularni himoya qilasiz.

Bu mavhum gapni eshitib Tengiz oʻylanib qoldi, «Murik»ning aytganlarini esladi. Yigit javob ber, deb shoshiltirmadi. Tengiz togʻliqlar kim ekanini, qaerda zulm tayyorlanayotganini fikran aniqladi. Zulm yerliklar tomonidan emas, boshqa tomondan hozirlanayotganini ham fahmladi-da:
— Hukumat himoya qila olmaydimi? — deb soʻradi.
— Hukumat aralashgunicha sizlarning himoyangiz kerak boʻladi. Xalqaro vaziyat ogʻir hozir. Birdaniga biz aralashsak, katta milliy shov-shuv boʻladi. Darrov chet el burnini suqmoqchi boʻladi.
— Shov-shuv deng? Men esa inglizlarning maqolini esladim.
— Qani aytingchi? Aytavering, siz bilan suhbatlashish menga yoqyapti.
— Inglizlar aytisharkanki, agar itni bexos oʻldirib qoʻysangiz, uni quturgan, deb e’lon qiling, shunda unga hech kim achinmaydi.

Yigit bu gapni eshitib astoydil kuldi.
— Inglizlar balo xalq, — dedi u. — Ular kamdan kam hollarda adashishadi. Siz esa chuqurlashmang. Chuqurlashish — halokat belgisi. Taklifimga hozirning oʻzida javob bering, demayman. Mayli, oʻylab koʻring. Xotirjam oʻylang, deb bu yerga taklif qildim. Sizga maslahatim: katta oʻgʻri boʻlsangiz ham katta ketmang. Eshitishimga qaraganda bu yerda «Bifshteks», «Choʻmich» laqabli oʻgʻrilar boʻlgan ekan. Ularni kimdir oʻldirganmish. Biz hozircha bunga ahamiyat bermayapmiz. Bitta-ikkita oʻgʻri oʻlsa oʻlibdi-da, nima dedingiz? Ammo siz yaxshi koʻruvchi sharqliklarning bitta gapi bor: aytadilarki, hokimlarning gʻazabi olovdek boʻlib, ozgina shamol tursa alanga olarkanu bu alangani minglab chelak suv bilan ham oʻchirib boʻlmas ekan. Siz shamoldan ehtiyot boʻling, knyaz.
— Maslahatingiz uchun tashakkur, lekin aytingchi, nima uchun bu ishga meni tanladingiz? Bunaqa taklifga jon-jon deb koʻnuvchi shaltoqlar koʻp-ku?
— Biz, knyaz, shaltoqlar bilan hamkorlik qiluvchilardanmasmiz. Shaltoq, deb toʻgʻri aytdingiz. Ish tugagandan keyin ularning shaltogʻini kim tozalaydi? Men sizga dengizni koʻrsatdim, siz esa kalla tashlab tubiga yetaman, deb ovora boʻlmang. Bir oz suzib rohatlaningu sohilga chiqib, soʻng istagan ishingizni qiling. Boshqa narsani oʻylamang.

Yigit shunday degach, yana lutf qilib unga sigaret tutdi. Tengiz bu karamdan minnatdor ekanini bildirib, kiborlarcha bosh egib qoʻydi.

Moskvalik yigit marhamat eshiklarini haddan ziyod katta ochdi: oʻylab koʻrmoq uchun Tengizga keragidan ham koʻproq fursat berdi. Quyosh nuri tushmaydigan, uzunasiga uch, eniga ikki qadam keluvchi hibsxonada vaqt oʻlchovi yoʻq edi. Oʻlimtik chiroq nuri bunda madfun odamga lahadda emas, yorugʻ dunyoning bir katalagida jonli holda yotganini dalolat qilar edi. Tengiz hibsxonaga kiritilayotgan ovqatlarning soniga qarab oradan ikki kun oʻtyapti, deb chamaladi. Vaqt oʻtayotgani uchun koʻp ham yuragi siqilmadi. Ikki-uch kun nima ekan, dastlabki qamalganida bundan torroq, zaxroq, sassiqroq hibsxonada oʻn bir oy yotib ham sinma- gan — sheriklarini sotmagan edi. Mana shu kabi saboti uchun ham boshqalarga nisbatan ertaroq toj kiyish martabasiga yetgan edi. Hozirgi ahvoli oʻshandagisiga taqqoslansa, rohatlanib dam olish uchun yaratilgan sharoit deb ham atash mumkin. Tengiz ana shu sharoitda moskvalik yigitning har bir soʻzini fikr chigʻirigʻidan oʻtkazib tahlil qildi. Togʻliklarni himoya qilish haqidagi gaplari uni koʻp oʻylashga majburlamadi. Yigitning maqsadni ishora bilan emas, balki yuzdan sakson foizini ochiq bayon qilishi uni sergaklantirdi. Qimorda «qartani ochib qoʻyib oʻynash», degan gap bor. Zoʻr kelganda, raqibga ruhiy ta’sir koʻrsatish uchun toʻrt qartaning uchtasi, yoki uchning ikkisi yoki ikkining biri ochib qoʻyiladi. Mardlar toʻqnash kelgudek boʻlishsa barcha qartalarni ochib qoʻyishlari ham mumkin, kamdan kam hollarda sodir boʻluvchi bu vaziyatning oqibati ham mardona tugaydi: yo mol ketadi yo jon. Ba’zida esa... ikkalasi ham baravariga... Moskvalik yigit shunday oʻyin qilib, javobni kutyapti.

Yigit kirib qolar, deb kutib yotganida eshik ochilib, Koshakning kuydirgan kallani eslatuvchi tirjaygan basharasi koʻrindi. Uning oʻng qoʻlida bir shisha aroq bilan istakon, chap qoʻlida esa qogʻozga oʻrogʻlik yeguliklar bor edi.
— Omonmisan, Knyaz, — u shunday deb qoʻlidagilarni soʻri ustiga qoʻydi-da, Tengizni quchoqladi: — Sogʻintirib yubording-ku, a?
— Sen sogʻingan boʻlsang, chakki odam emas ekanman,— dedi Tengiz uning koʻzlariga sinovchan tikilib. Koshak bu nigohga dosh berolmay koʻzlarini olib qochdi. Sarosimasini yashirish maqsadida chaqqonlik bilan shisha ogʻzini ochib, istakonni yarimlatib quydida, «Sogʻ boʻl, Knyaz!» deb bir koʻtarishda boʻshatdi. Soʻng istakonni toʻldirib Tengizga uzatdi.

Tengiz uch qultum ichib, istakonni soʻri ustiga qoʻydi-da:
— Koshak, nimalar boʻlyapti, sen bilmaysanmi? — deb soʻradi.
— Bilmadim, jinilari qoʻziganga oʻxshaydi. Meni ham «etap»ga tirkab qoʻyishibdi. Bugun-erta joʻnatvorishadi shekilli? «Murik»ning oʻlimidan baribir xitlanishgan. Hammamizni har tomonga otishsa kerak?
— Xayrlashgani kirdingmi? — dedi Tengiz undan nigohini uzmagan holda.
— Shunaqa desak ham boʻladi. Knyaz, ikkovimiz hisob-kitobni toʻgʻirlab qoʻyishimiz kerak. Sen Bifshteksni bekordan bekorga oʻldirtirib yubording.
— Oʻldirtirganim yoʻq, oʻzi lalaydi, uning oʻlimi bir tasodif.
— Tasodifmi, yoʻqmi — baribir sening qoʻlingda oʻldi. Men u bilan katta ishlarni moʻl qoʻyuvdim. Biladiganlarini oʻzi bilan olib ketdi. Men koʻp narsa yoʻqotdim. Shuning tovonini toʻlashing kerak.
— Koshak, sen bu choʻpchagingni boshqa biror laqmaga borib aytgin. Bifshteks senga oʻxshagan ahmaq bilan sherik boʻladigan ahmaq emas edi. Gapni aylantirmaginda, maqsadingni ayt.
— Knyaz, sen uchun hamma ahmoq. Faqat sengina aqllisan. Xoʻp, agar chindan ham aqlli boʻlsang, men ahmoqqa anavi toʻnka chuchmekning boyligi qaerga berkitilganini aytasan.
— Aytmasamchi?
— Unda toʻnkaga qiyin boʻladi. Jonini sugʻurib boʻlsa ham bilib olaman.
— Unga tegma.
— Aytasanmi?
— Oʻylab koʻraman.
— Yaxshi. Shu aroqni quritgunimizcha oʻyla.
— Koshak, sen «etap»ga tushdim, deyapsan. Agar Vorkutaga borib qolsang nima boʻladi? Axir boylik janubda-ku?

Koshak oʻtirgan yerida bir qimirlab olib «ishing boʻlmasin», deb gʻoʻdirandi. Boʻlajak fitna qaerda tayyorlanayotganini aniqlash uchun Tengizga shuning oʻzi kifoya qildi. «Demak, Koshakka ham aytishgan, u ahmaq jon-jon deb koʻngan. Unda nima uchun menga ham ay-tishyapti? Nima uchun bu yerga tiqib qoʻyishdi?» Bu savollariga roʻparasidagi Koshak ham javob berishi mumkin boʻlsa-da, «Bu yerga tushib qolishimda shu taviyaning xizmati bor», degan fikrdan Tengiz uzoq edi. Boltiq boʻylaridan kelganlarni kaltaklash oddiy igʻvo emas, balki undanda zoʻrroq fitna uchun «odam tanlash» marosimi yoki sinov-tajriba ham ekanini u bilmasdi. Ana shu marosimda oʻzini koʻrsatgan Koshak sinovdan oʻtib, kelgusi zulm uchun ayni mos deb topildi. Suhbatda Koshak koʻp ham tarang qilib oʻtirmadi. «Qaerga? Nima uchun?» deb ham garang qilmadi. «Pul, ozodlik, chet el» uning uchun kifoya edi. Ammo oʻziga «qanjiq» degan «unvon» taqalishini bilib, oʻzini himoyalash uchun bir-ikki shart qoʻydi: shartlardan biri — Knyazni yoʻq qilish yoki chet elga oʻtib ketgunicha hibsdami, «etap»dami saqlash edi. Shuning barobarinda yana bir-ikki zirapchalarning bahridan oʻtishga izn soʻradi. Ular koʻndilar. Koshak «shartlarini toʻla bajarishadi, Knyaz shu yerda chiriydi», deb oʻylab yanglishdi. Tengizga ham shunday taklif aytishlari, uning rozi boʻlishi mumkinligini u hisobga olmadi.

Aroq ichib boʻlingach, Koshak «Qani, ayt!» deb baqraydi. Tengiz gapni chalgʻitishga urindi, «ertaga kel», deb ham koʻrdi. Koshak gʻazablana boshlagach:
— Aytaman, faqt men bilan teng boʻlishasan, — deb shart qoʻydi.
— Bekor aytibsan! Senga sariq chaqa ham bermayman, — dedi Koshak.

Shu tarzda savdolashib, boylikning toʻrtdan biri Tengizga beriladigan boʻlgach, sir oshkor etildi.

Koshak hibsxonadan quvongan holda chiqib, Tur-sunalini siquvga oldi: hali kaltak zarbalaridan toʻla tuzalmagan, bitta chertgulik holi bor odamni he yoʻq, be yoʻq boʻyniga chilvir tashlab boʻgʻdi. Tursunali bilan Tengizning gaplari bir yerdan chiqqach, Koshak mamnun jilmaydi.

Tengiz qachonlardir shunday boʻlishini bilgani uchun, boshqalarni chalgʻitish maqsadida Tursunalini pishitib qoʻygan edi. «Murik»ka aytilgan joyda boylik boʻlmasa-da, boylikka moʻljallangan oʻra mavjud edi. Keyin aytilgan yerda esa oʻshanday oʻra ham yoʻq edi.

Toʻgʻri yoʻldan borayotgan odam qoqilsa, nari borsa yiqilib, biron yeri lat yeydi. Ularning yoʻlidagi kimsa toygudek boʻlsa yiqilmaydi, peshonasi gʻurra boʻlmaydi — jonini berib qoʻya qoladi. Bu yoʻlda ochiq koʻz bilan, teran fikr bilan yurishga odatlangan Tengiz Koshakning qiligʻidan hayratga ham tushmadi, gʻazablanmadi ham. U chap kuragi ostiga pichoqni begona emas, oʻzining «birodar»1laridan biri sanchishini kutib yashardi. Bir kunmas bir kun ramziy ma’nodami yoki chin ma’nodami shunday boʻlishiga ishonchi komil edi. Faqat aniq vaqtini bilmasdi. Koshakning hozirgi harakati oʻsha ramziy ma’nodagi pichoq sanchish edi. Ramziy ma’no bilan chin ma’no orasi esa uzoq emas— qilcha boʻlsa bordir. Roviylar derlarki, «Ollohning sherigi bor», deyishdan saqlanuvchilar hech qachon bir-birlariga dushman boʻlmaslar». Tangrini tanimagan inson doʻstni taniydi, deb ishonuvchi odam yerga ekilgan tosh yomgʻir yogʻishi natijasida koʻkarib chiqdi, degan gapga ham ishonishi kerak boʻladi. Birodarlik — bir-birlariga sadoqat asosiga qurilgani bilan, vaqti kelsa zulm oloviga koʻmishdan ham qaytilmasligini Tengiz bilmaydi, deysizmi?

Tengiz Koshakning pattasini qoʻliga berib yuborgach, oʻzining taqdirini oʻylay boshladi. Oʻgʻrilar qonuniga sodiq qolib moskvalik yigitga rad javobini aytsa boshi uzra toʻplanayotgan abri balo oʻt yogʻdirib uni mahv etmogʻi tayin. «Hech narsadan qoʻrqmayman», deb kerilib yuruvchi har bir birodari kabi Tengiz ham bir narsadan — oʻlimdan qoʻrqardi. Ular oʻlim ostonasidagi tan azoblaridan emas, dunyoni, uning ishvali hayotini erta tashlab ketayotganlaridan qoʻrqishardi. Doʻstlari kabi Tengiz ham «oʻlim — gʻam-tashvishli hodisa emas, oʻlim — nikoh kechasidir», deguvchi naqldan benasib edi. Oxirat va abadiy hayot nima ekanini bilgani bilan amal qilmovchi Tengiz uchun oʻlimning munis boʻlmogʻi amri mahol edi. «Oʻlim — Haqni sevganlar uchun toʻy va bayram, nafsni sevganlar uchun esa gʻam-alamdir», deyilganda Tengiz kabilar nazarda tutilganmikin? Oʻlimni beadad gʻam-alam deb fikr qiluvchi Tengiz hayotni arzon-garovga pullashni istamadi. Moskvalik yigit kirganida bir oz gapni chuvalagan boʻldi-da, bitta shart qoʻydi:
— Vazifani bajarganimdan keyin yana qamoqqa qaytarasiz. Muddatim oxirlab, ozodlikka chiqqanimdan keyin chet elga ketaman.

Yigit bu gapni eshitib, ma’noli jilmaydi:
— Knyazlarga xos fikr yuritdingiz, Knyaz. Men sizdan aynan shunday javob kutgan edim. Endi Knyaz, ishga dahlsiz bir savol soʻramoqchiman, oʻzim uchun bilishni istadim: nima uchun hamkorlikka rozi boʻldingiz? Qoʻrqdingizmi?
— Qoʻrqdim?.. Yoʻq. Savolingizga javob oddiy — bu ishni men qilmasam boshqalar qilishadi. Men toʻgʻon emasman, oqar suv boʻlganim durust.

Bu yolgʻon gap Tengizning oʻziga ham ma’qul kelib, jilmaydi.

Tengiz rozilik bergan boʻlsa-da, hibsxonadan ozod etilmadi. Moskvalik bu masalaga izoh bermadi. Tengiz qamoq lageri hibsxonasidan chiqqach, Koshak bilan yana ikki yigitning «etap»ga joʻnatilganini Qoʻtosdan eshitdi.
— Hamzatingga koʻp osildi. Ammo men yoʻl bermadim, — dedi Qoʻtos. — Sening ruxsatingsiz yana bir ish qildim: Koshakning qanjiqligini teletaypga qoʻydim.
— Boplapsiz. Endi «politbyuro»ni toʻplab unga hukm chiqarishimiz kerak. Hukmni balki oʻzim ijro qilarman.
— Qanaqasiga?
— Agar ularning niyatlarini toʻgʻri payqagan boʻlsam, meni ham erta-indin «etap»ga qoʻyishadi. Balki u bilan uchrasharman. Agar men haqimda «qanjiq» degan gap koʻtarilib qolsa, ishonmang. Boshqalar ham ishonishmasin. Agar ularning shartiga koʻnsam, bu roziligim Koshak bilan uchrashib, hisob-kitobni toʻgʻrilash uchungina boʻladi.
— Qanaqa shart?
— Buni hisob-kitobdan keyin aytaman.
— Koshakni borgan yerida saranjomlashadi, sen urinma, Knyaz.
— Yoʻq, u meni haqorat qildi. Qasos faqat mening qoʻlimda. Siz... Hamzatga koʻz-quloq boʻlib turing. Mehnatingizga achinmaysiz, undan zoʻr oʻgʻri chiqadi, bunga men kafilman.

Tengizning ishonchli ohangda aytgan gaplari Qoʻtosda shubha uygʻotmadi.
— Chuchmekning boyligi nima boʻladi? Koshak uning atrofida ham aylandi.
— Uning boyligi — bizniki, oʻrtaniki. Unga hech kim ega chiqa olmaydi. — Tengiz bu masalani maydalab tushuntirib oʻtirmadi. Qoʻtos ham «ochiq ayt» deb zoʻrlamadi.

Qulfning Kaliti

Samandar Ochilov yashagan uyga yaqinlashishganda Bobomurod toʻxtab, atrofga sinchiklab razm soldi-da:
— Koʻcha gavjum emas ekan,— deb qoʻydi. Zinadan koʻtarilayotganda esa yana takrorladi: — Koʻcha gavjum emas ekan.
— Bunga oʻsha kuniyoq e’tibor berganman. Begona odamni payqash oson, — dedi Omonullo.
— Durust, buni bilar ekansan.
— Bir-ikkita darsga kirib oʻqishga toʻgʻri kelgan,— deb javob berdi Omonullo piching bilan.

U eshik qulfiga kalit solayotganida Bobomurod har bir harakatini diqqat bilan kuzatdi.
— Kalit kimniki? — deb soʻradi u, eshik ochilgach.
— Juvonning otasiniki. Birinchi kuni olganman.
— Otasi kelganda eshik ochiq ekanman yo qulfmi?

Omonullo bu savolni eshitib, peshonasiga bir shapaloq urgisi keldi: shu oddiy narsani Toshboltadan soʻramaganiga afsuslandi.
— Qulf boʻlgan, — dedi Bobomurod xuddi oʻziga oʻzi gapirayotganday. — Ochiq boʻlganida oʻliklarning sassigʻi chiqishi bilan qoʻshnilar bilishardi. — Bobomurod shunday deb qulfni kuzatdi: — odamlaring qulfni olib tekshirishmabdi-ku? Qulfni nimada ochib kirgan? Oʻzining kalitidami yo begona kalitdami yo mixochqichdami? Tekshirtirmaysanmi?
— Tekshiringlar, devdim, — deb oʻzini oqladi Omonullo.
— Sen deyaverasan. Ular esa oʻz bilganlarini qilaveradi. Sen eng avvalo oʻzing kriminalist boʻlishing kerak. Qara, kulfni mahkamlab turgan burama mixning ariqchasiga boʻyoq toʻlib qolgan. Buragich tegmagan. Demak, qulf olinmagan, tekshirilmagan. Qani, ichkari kir, koʻrsat.

Omonullo oshxona tomonga oʻtib, oʻliklar yotgan yerni koʻrsatdi. Bobomurod uning soʻzlarini eshitayotgan boʻlsa ham, uncha e’tibor bermay, yuvinish xonasini qayta-qayta koʻzdan kechirdi-da:
— Bular kirishganida qotil shu yerda yashirinib turgan, eshikni avval erkak ochgan, — dedi.
— Avval ayol ochgan boʻlishi ham mumkin. Qotilni koʻrib, dod deganicha qochgandir, keyin erkak qaraganu koʻkragidan pichoq yegan. Keyin ayol...
— Balki shundaydir. Har holda «oʻynashlar maishat qilib oʻtirishganda yoki yotishganda eri kirib qolganu...» degan taxminni bekor qilganing toʻgʻri. Bu yerga «oʻynash», «rashk» degan gap sigʻmaydi.

Bobomurod boshqa uylarni ham erinmay kuzatib chiqdi.
— Ayolning qulogʻidan, barmogʻidan taqinchoqlar olingan boʻlsa... oʻgʻrining ishi boʻladi, — Bobomurod shunday deb Toshboltaga ajratilgan xona ostonasida toʻxtab qoldi. Deraza tomondagi javonga, uchi bir oz qayrilib qolgan gilamga tikildi:
— Javonni senlar surdilaringmi?
— Yoʻq, joyida qimirlamay turibdi.
— Xonada shuncha boʻsh joy turib, javon hech zamonda derazaga taqab qoʻyiladimi? — Bobomurod shunday deb «javon avval qaerda turgan boʻlishi mumkin?» deb chamaladi, soʻng devorga yaqinlashib jimir-jimir gulli qogʻozlarga bitilgan harflarni oʻqimoqchi boʻlayotganday tikildi: — Javon uzoq vaqt mana bu yerda turgan. Yaxshiroq qaragin, chang izlarini koʻrasan. Endi pastga qara: gilamning chetlarini javon bosib turgan. Uni kim, qachon surgan?

Bobomurod savoliga javob kutmay gilamning bir uchini ehtiyotlik bilan tutdi-da, Omonulloga «bu uchini ushla», deb buyurdi. Ikkovlashib gilamni oʻrab, chetga surdilar. Uy oʻrtasidagi toʻrtta pol taxtaning koʻchirilganini aniqlash uchun kriminalist boʻlish shart emasdi. Bobomurod «Qalaysan endi?» degandek Omonulloga qarab qoʻydi-da:
— Hech mahal pol taxtaning buragich mixlar bilan qoqilganini koʻrganmisan? — deb soʻradi.

Omonullo undan koʻzlarini olib qochdi. Xuddi shu yerda oʻsha kuni Toshboltaning jomadonlari turgan, shuning uchunmi, gilamni koʻtarib qarash hech kimning xayoliga kelmagan edi.
— Odamlaringni chaqir, tekshirishsin. Bu yerda nimadir boʻlgan, — dedi Bobomurod. Omonullo navbatchiga qoʻngʻiroq qilgach, «Anavi vunderkind bolangni bir koʻrmaymizmi?» — deb taklif qildi.

Omonulloga bu taklif ma’qul keldi. Aslida Samandar bilan boʻlgan uchrashuvdan soʻng yuqori qavatga koʻtarilmoqchi edi. Vaqt ziqligi uchun «bola yana ezmalanib, aql oʻrgatishni boshlasa ishlarim qolib ketadi», deb uchrashuvni keyinroqqa surgan edi. «Hozir ayni payti» degan fikrda yuqoriga yoʻl boshladi. Qoʻngʻiroq tugmasiga qoʻl yuborganida ichkaridan «kiravering, eshik ochiq» degan ovoz kutdi. Kutgan taklif eshitilmagach, ajablangan tarzda qoʻngʻiroq tugmasini bosdi. Ikkinchi marta bosishga ulgurmay eshik ochilib, past boʻyli, ozgʻin, rangpar ayol koʻrindi-da, «kelinglar», deb ularga xavotir bilan qaradi. Omonullo oʻzini tanishtirgach, «Abduqayum bilan gaplashmoqchi edim», deb maqsadini aytdi. Ayol Bobomurodga bir oz tikilib qaradi-da, «kiringlar», deb ichkariga chekindi.

Omonullo ichkari kirib Abduqayumning boʻsh karavotiga koʻzi tushdi-yu, koʻngliga noxushlik oraladi. Boʻsh karavot, ayolning horgʻin koʻrinishidan xayoliga turli fikrlar yogʻila boshladi. Ayol koʻrsatgan joyga oʻtirgach:
— Abduqayum qaerdalar? — deb soʻradi.
— Surat ishlayapti, hozir chiqadi. Uning ovunchogʻi shu...
— Siz onalari boʻlsangiz kerak?
— Ha.
— Avval kelganimda yolgʻiz ekan.
— Aytdi. Men ishda edim. Adamiz safardalar... — Ayol nogiron bolasini yolgʻiz tashlab ketganidan oʻngʻaysizlanib izoh berdi: — Yaqinda ishga kirdim. Avval uyda edim. Abduqayum «katta boʻlib qoldim, oʻzimni oʻzim eplayman», deb zoʻrladi. Hadeb atrofida parvona boʻlishim ham yoqmay qoldi shekilli. Shu bolamning koʻngliga qaraymanda. Nomigagina ishlayman. Uch-toʻrt soatga borib kelaman.

Ayol gaplarini tugatmay, ichkaridan Abduqayumning «Oyijon, men hozir tugataman, mehmonlarga choy berdingizmi?» degan ovozi keldi. Ayol «xoʻp, jonim», deb qoʻyib javon tortmasidan oq dasturxon olib stol ustiga yoydi. U oshxonaga chiqqach, Bobomurod oʻrnidan turib darazaga yaqinlashdi-da, koʻchaga qarab oldi.

Bir piyoladan choy ichishga ulgurishmay ichkari xonadan Abduqayumning «Oyijon, men boʻldim», degan ovozi eshitildi. Ayol oshxonadan qariyb yugurib chiqib eshikni ochdi-da, chiroqni yoqdi. Keyin ichkari kirib aravachada oʻtirgan oʻgʻlini olib chiqdi. Abduqayum ochiq chehra bilan salom berib, xuddi yosh boladek quvnab ketdi.
— Ertalab kelganingizda uchrasharmikinsiz, devdim. Chiqmaganingiz yaxshi boʻldi, hozir sizga «syur-priz» tayyorlab qoʻydim.

Abduqayum shunday deb «bu kishi kim?» degan ma’noda Bobomurodga qarab oldi.
— Ustozim... — dedi Omonullo oʻgay otasini tanishtirib.
— Siz Samandar akamni qamab qoʻymadingizmi ishqilib? — dedi Abduqayum mugʻombirlik bilan jilmayib.
— Yoʻq. Qamashim kerakmidi?
— Shunaqa xayolingiz boʻlgan-ku, toʻgʻrimi?
— Toʻgʻri. Lekin menda xayol emas, gumon boʻlgan.
— Hammasidan ham ana shu gumon yomonda. Gumon — bir tomondan haqiqatga qoʻshni, ikkinchi tomondan zulmga. Haqiqatning devori balandroq, darvozalari mustahkamroq boʻlarkan. Darvozani ochishga qiynalsangiz, baland devordan oshib tushishga erinsangiz devorining tayini yoʻq bu qoʻshninikiga kira qolasiz, toʻgʻrimi?
— Unchalik toʻgʻri emas, gumon koʻchasidan oʻtmay, haqiqat saroyiga kirilmaydi.
— Lekin siz gumonga asoslanib ham qamaysiz-ku, toʻgʻrimi? Yana «qamoq» demaysiz, «ehtiyot chorasi», deysiz, a?

Omonullo «koʻrdingizmi bu bolani, «vunderkind» deb toʻgʻri aytdingiz», degan ma’noda Bobomurod bilan koʻz urishtirib oldi-da, oʻsmirning donoligi erish tuyulsa ham fikrlarini davom ettiraversin-chi, deb arqonni uzun tashlab, savollariga shoshilmay javob beraverdi:
— Ehtiyot chorasi ba’zan zarur boʻladi.
— Qochib ketmasligi uchunmi?
— Ba’zan unday, ba’zan esa bir odamni sheriklarining hamlasidan asrash uchun ham shunday chora koʻriladi.
— Samandar aka qaysi biriga kiradilar?
— Samandar akangiz ayni paytda ozodlikdalar, tilxat olib, qoʻyib yuborganmiz.
— Ie, boʻlar ekan-ku? Opoqim «qoʻllarini kishanlab olib ketishdi», deganlariga siqilib oʻtiruvdim. Sizlarga baribir-da, olim odamni ham kallakesarning yoniga qoʻyib qamayverasizlar.
— Qamoqda olim odam uchun alohida imtiyozli xona boʻlmaydi. Bunaqa imtiyozlar, unvonlar, martabalar ozodlikda boʻladi. U yerda hamma teng. Martabalari ham, imtiyozlari ham bab-baravar.
— Kitobdagi gaplarni aytyapsiz menga. Birinchi marta oʻtirgan odam bilan uchinchi yo toʻrtinchi marta qamalgan odamning sharoiti bir xil boʻlmaydi-ku? Bizning bir qarindoshimiz borlar. Uch-toʻrt yil qamoqda oʻtirsalar, ozodlikda bir-ikki oygina yuradilar. Yana bir balo qilib qamaladilar. Oʻsha odam Samandar aka bilan oʻtirsa tenglik boʻlarmidi? Choyi boʻlsa choyini ichib qoʻyar, sigareti boʻlsa chekib qoʻyar... Menga oʻzlari aytib berdilar: odamlarni laqillatib qarta oʻynarkanlar. «Prosto tak, «durak» oʻynaymiz» derkanlar. Keyin «pro STO deganman», deb yuz soʻmni boʻyniga qoʻyarkanlar. Siz aytgan tenglik shumi? Nega kulyapsiz?

Bobomurod miyigʻida kulgan edi, yigitchaning ziyrak nigohi shuni ham ilgʻab, uni savolga tutdi:
— Men kulgili gap aytdimmi?
— Xuddi qamoqxonada yashab chiqqanday gapiryapsiz, uka, — dedi Bobomurod.
— Gaplarim notoʻgʻrimi?
— Toʻgʻri. Lekin har bir joyning oʻz qonunlari boʻladi. Bu hayotda lalaygan odam ertami-kechmi qamoqqa tushishi mumkin. Qamoqda lalaygan odam esa lahadga tushadi. Hayot ham urushga oʻxshagan narsa, uka. Kim lalaysa yo tuhmat oʻqiga uchraydi, yo kambagʻallik toʻriga ilinadi, yo yana boshqa bir baloga uchraydi. Jang paytida kerishib, esnayotgan odamning miyasini oʻq oʻpirib yuboradimi? Hayotda ham shunday. Ziyrak odam yashab qoladi.
— Sanjar aka lalaygan laqmamilar?
— Unaqa deganim yoʻq. Man u odamni tanimayman. Tanimagan odamimga esa baho bera olmayman.

Shu payt Abduqayum surat ishlab chiqqan xonada nimadir chirsilladi.
— Oyijon, suratlar quridi, quritgichni oʻchirib qoʻying, iltimos, — dedi Abduqayum oshxona tomonga qarab. Onasi darrov chiqib, aytilgan ishni bajardi.— Bugun qoʻllarimga ancha jon kirib, suratlarni ishlab qoʻya qoldim, — Omonullo Abduqayumning panjalari bu safar yengilroq bogʻlanganiga e’tibor berdi.— Aka, siz ketganingizdan keyin men koʻp oʻylandim. Odamlar tugʻiladilar, yashaydilar, oʻladilar. Tugʻilsa — quvonamiz, oʻlsa xafa boʻlamiz. Oʻsha oʻlgan odam tirikligida yaramas ishlarni koʻp qilganiga qaramay achinaveramiz, afsuslanaveramiz. Men avval koʻrishganimizda ham aytuvdim: Nafisa opani siz qidirayotgan odam oʻldirmaganida ham baribir boshqa bahonai sabab bilan bu dunyoni tashlab ketardilar. Siz hozir qotilni emas, sababchini qidiryapsiz. Bilasizmi, men odamning oʻlganiga achinmayman. Chunki oʻlim hamma uchun atalgan ne’mat. Men imonsiz ketgan odamlarga achinaman. Imonsiz ketsa u dunyodagi ahvoli nochor boʻladi, men shunga afsuslanaman. Nafisa opa ancha imonga kirib qolay devdilar... savol-javoblari oson boʻlsin, ishqilib... Oyijonim ba’zan menga qarab turib ranjiydilar, mening bunaqaligimdan eziladilar, oʻzlarini aybdor deb hisoblaydilar. Doʻxtirlar «sizga tugʻish mumkinmas», deyishgan ekan. Doʻxtirning aytgani emas, Ollohning xohlagani boʻladi. Olloh oyijonimga farzand berishni ixtiyor qildimi — doʻxtiringiz nima deya oladi? Koʻp gapiryapti, deb gʻashingiz kelmasin. Shu gaplarni aytish uchun rosa oʻyladim-da. Siz qotilnimi yo boshqa jinoyatchinimi izlaysiz, ushlaysiz, qamaysiz. Lekin birini qamasangiz ikkinchisi tayyor turadi. Sizdan oldingilar ham qamab tugatolmagan, sizlar ham tugatolmaysiz, keyingilar ham. Nima uchun, bilasizmi? Amaki, aytaveraymi, jahlingiz chiqmaydimi?

Bobomurodga bu yigitchaning yoshiga yarashmagan tarz-da aqlli gaplarni aytayotgani avvaliga sal erish tuyulgan boʻlsa-da, endi xush yoqayotgan edi. Shu bois Omonullo bilan koʻz urishtirib olib:
— Gapiravering, fikrlaringiz menga yoqyapti, — deb toʻgʻrisini aytib qoʻya qoldi.
— Sizlarning ishingizda bitta xato bor: «shu odam nimaga qoʻliga pichoq oldi, nimaga oʻldirdi, nimaga oʻgʻirladi?» degan savolga javob qidirmaysiz. Siz uchun bu odamning jinoyatni boʻyniga olgani muhim. Sabab muhim emas. Siz oʻtni oʻrib olasiz. Ildizi esa qolaveradi. Men oʻylab-oʻylab shu ildizning nimaligini bilganga oʻxshayman. Toʻgʻrisi, bitta kitobni oʻqib turib shu fikrga keldim. Hamma jinoyatning bir qanoti NAFS, ikkinchi qanoti QALBning nursizligi, qalbning boʻshligi ekan. Oyijonim shu kitobdan bir necha satrni yozib berdilar, oʻqiysizmi?

Abduqayum shunday deb aravachasi yonidagi qopchiqdan toʻrtta buklangan bir varaq qogʻoz chiqarib, Omonulloga uzatdi. Omonullo qogʻozni ochib avval satrlarga shoshqich koʻz yugurtirdi-da, soʻng ovozini chiqarib oʻqib boshladi:
— «Qalbingizni oʻylang! Inson qalbi bir goʻsht parchasidan iborat emas. Qalbda ma’naviy haqiqat, Rabboniy latofat jo etilgan. Qalb ayni paytda inson koʻnglining eshigi, derazasidir. Derazadan tash-qariga qaraganingizda yerlarni, osmonni, yulduzlarni koʻrganingizdek, qalbingizga boqqaningizda ham koʻngil olamingizni mushohada qilasiz. Bu olam— nuroniy olam: tengsiz, keng, teran olam boʻlib, arshi a’loga qadar uzanib ketgan. Oʻzingizni ana shu olamga oʻtganingizni, har tarafingizning nurga toʻlib-toshganini his qiling...» — Omonullo xatni oʻqib boʻlib avval oʻgay otasiga soʻng jiddiy nigohini qadab oʻtirgan Abduqayumga qadadi: — Tayyorlab qoʻygan syurprizingiz shumi?

Omonullo shu savol bilan satrlar ma’nosini teran his etolmaganini oshkor qildi. Abduqayumning oʻzi bu satrlardan gʻoyat ta’sirlangan, boshqalar ham shu holatda boʻladimi, deb fikr qilgan edi. Bu chaqiriqning Omonullo uchun oddiy gapday tuyulganidan ranjib, aftini oshkora burishtirdi.
— Bu Joʻshon hazratning gaplari. Syurpriz ke-yinroq boʻladi. Siz avval soʻraydiganingizni mendan soʻrab oling.
— Bizni bir narsa qiziqtiryapti: pastdagi uyda taraqlagan ovoz eshitilmadimi? Masalan, mix qoqilganimi yo taxtaning taraqlaganimi? — deb soʻradi Bobomurod.

Abduqayum bir oz oʻylab oʻtirgach:
— Eshitildi, — dedi. — Lekin men slesarlar ishlayaptimikin, deb oʻylovdim.
— Qanaqa slesarlar? Qachon ishlashdi?
— Quvurlarni, isitgichlarni almashtiramiz, deb yurishgan ekan.
— Siz ularni koʻrdingizmi?
— Yoʻq, biznikiga kirishmadi. Avval pastki qavatdagilarnikini almashtirisharkan. Opoqimga uchrashibdi. Nafisa opam ishda ekanlar, «qachon keladi?» deb soʻrashibdi.
— Opoqingiz aytdimi?
— Ha.
— Omonullo, JEKka qoʻngʻiroq qil. — Omonullo «kech boʻldi», degan ma’noda soatiga qaragan edi, izoh berdi: — Navbatchi boʻladi.
— Ha, navbatchi boʻladi, — deb quvvatladi Abduqayum, soʻng onasini chaqirdi: — Oyijon, JEKning telefonini bering.

JEK deb atalmish idora navbatchisi telefon goʻshagini darrov koʻtara qolmadi. Omonullo toʻrtinchi marta raqam tergach, norozi ohangdagi «alyo» degan tovush eshitildi. Omonullo oʻzini tanitganidan soʻng «isitish quvurlarini qachon almashtirishga kirishasizlar?» deb soʻradi.
— Buni xoʻjayinlardan soʻrang. Bugun shanba, ertaga yakshanba. Indinga kelib soʻraysiz. Biz kichkina odammiz, — deb javob qaytardi navbatchi.
— Xoʻjayinning uylaridagi telefonni bering, — dedi Omonullo.

Navbatchi bir oz ikkilanib turgach, telefon raqamlarini aytdi. Boshliq uyida ekan. Omonulloning savoliga «1989 yilgi rejada bunday ish yoʻq», deb qisqa va loʻnda javob berdi. Omonullo uning gapini Bobomurodga aytgach, Abduqayum jonlandi:
— Oʻzim ham shundaydir, deb oʻylagan edim, — dedi quvonch bilan.

Undagi bu oʻzgarish mehmonlarni ajablantirdi.
— Oyijon, iltimos, suratlarni olib chiqib bering, — deb yalindi Abduqayum. Ayol turli hajmdagi oʻnga yaqin suratlarni olib chiqib bergach, Abduqayum ular orasidan ikkitasini ajratib, Omonulloga uzat-di: — Qarang: mana shu odam bir kun oldin «slesarman» deb kelgan edi. Opoqim bilan shu gaplashgan boʻlishi kerak. Ertasiga ham kelgan. Men surat yaxshi chiqadimi yo yoʻqmi, deb gumonsirab, sizga aytmovdim.
— Bu odamning kirganini koʻrgansiz, chiqqanini-chi?
— Koʻrdim.
— Qoʻlida tugunmi yo shunga oʻxshash narsami bormidi?
— Yoʻq.
— Uyda taxminan qancha vaqt boʻldi?
— Bir soatchadir.
— Samandar akangizdan oldin keldimi?
— Ha. Nafisa opamlardan ham oldinroq kelgan.
— Samandar akangizdan oldin chiqdimi yo keyinmi?
— Keyin shekilli... Ha, keyinroq chiqdi.

Omonullo «uyda berkinib turganmi? Unda gazchi? Ochilov gazni oʻchirib, derazani ochgan ekan. U chiqib ketganda ham uyda qolgan boʻlsa nima uchun derazani berkitib, gazni yana ochmadi? Yoki... nima uchun Ochilovni ham oʻldirmadi?...» degan ma’noda Bobomurodga qarab qoldi. Bobomurod ham ayni shu xayolda edi.
— Toʻxtang... — dedi Abduqayum oʻylanib olib. — Samandar aka mashinadan tushganlarida kimdir yuqori qavatga koʻtarildi. Samandar aka qaytganlaridan ke-yin pastga tushdi. Keyin... shu odam koʻchaga chiqdi.

Omonulloning «zinada roʻpara kelib qolishdan choʻchib yuqoriga koʻtarilganmi?» degan savol nazariga Bobomurod tasdiq ishorasini qildi.
— Bu suratni bizga berib tura olmaysizmi? — deb soʻradi Omonullo.
— Marhamat, siz uchun atay ishladim...
— Lekin... biz haq toʻlamaymiz-da? — dedi Omonullo kulimsirab.

Abduqayum avvalgi uchrashuvdagi gapiga shama’ qilinganini fahmlab kuldi-da:
— Amerikaga borganimizda toʻlaysiz, — dedi.

Bobomurod bu hazilga tushunmay, bir tutingan oʻgʻliga, bir yigitchaga ajablanib qaradi. Abduqayum esa qolgan suratlarni ham Omonulloga uzatdi:
— Oʻsha kuni qoʻlim shikastlangunicha olgan suratlarim: Samandar aka ham borlar.

Chindan ham mashinaga oʻtirayotgan Samandar suratga tushib qolgan edi. Oʻrindiqqa oʻtirayotib uy derazasiga oʻgirilib qaragan Samandarning koʻzlarida hadik muhrlangan edi. «Bechora er», deb oʻyladi Omonullo uning javdiragan koʻzlariga qarab.

Uy bekasini «ovqat tayyor boʻlib qoldi, oʻtiringlar», deyishiga qaramay, xayrlashib, pastga tushdilar. Omonullo qoʻshni eshik qoʻngʻirogʻi tugmasini bosdi. Abduqayumning opoqisi slesar haqidagi gaplarni tasdiqlab, suratdagi odamni ham tanigach, Bobomurod «xomligingni isbot qildimmi?» degan ma’noda mugʻambirlik bilan kulimsiradi.

Bu orada yetib kelgan tekshiruvchilar guruhi Omonullodan topshiriq olib, betoʻxtov ravishda ishga kirishdilar. Omonullo Bobomurodni «vazirlikdagi ustozim», deb tanishtirgani uchun «ustoz» ularning ishlariga aralashdi. Koʻchirib, soʻng oʻrniga qoʻyilgan taxtalarni olish qiyin boʻlmadi. Bu yerdan nimadir qidirilgani aniq edi. Ammo oʻsha «nimadir» topilganmi yo yoʻqmi — shu noma’lum edi. Bobomurod har bir nuqtani sinchiklab tekshirishni talab qildi. Oqibatda burab olinib soʻng joyiga qoqilmagan mixga qon tekkani aniqlandi. Shu mixqalpogʻida barmoq izlarining qolgani ular koʻngliga chiroq yoqdi. Barmoq izlari poltaxtalari ostida qolib ketgan qoʻlbola buragichda ham bor edi.
— Barmogʻini urib olgan yoki nimadir kesgan. Buragichni yoʻqotib, topolmagan. Shubhasizki, shoshilgan. Agar izlaganini topolmagan boʻlsa, asabiylashgan, — dedi Bobomurod.
— Asabiylashsa taxtalarni joyiga qoʻyib, gilamni yoparmidi?
— Hamma yoqni agʻdar-toʻntar qilib tashlab ketardi, demoqchimisan? Agar xom oʻgʻri boʻlsa, shunday qiladi. Durustroq narsaning isini olgan boʻlsa, darrov sir boy bermaydi. Bu yerdan boʻlmasa boshqa joydan chiqishini kutadi. Payt poylaydi. Har holda u uy egalarining kelib qolishlarini kutmagan. Agar ular hammomga moʻralab uni koʻrib qolishmaganda oʻlishmagan boʻlishardi.

... Shu kabi turli taxminlar bilan yarim kechada uylariga qaytishdi. Ertasiga barmoq izlari va surat boʻyicha tegishli soʻrov yuborildi. Javob uzoqmadi: «Pavel Onopko. Xersonda tugʻilgan. Laqabi — Koshak. Ukraina SSR jinoyat kodeksining (...) moddalari bilan ozodlikdan mahrum etilgan. Hozir Irkutskdagi (...) qamoq lagerida...»

Irkutsk? Omonullo Toshboltaning «Irkutskka boruvdim» degan gaplarini esladi. Esladi-yu, «Oʻsha yerda iziga tushdimi?» degan savol xayolini yoritdi. Keyin «Axir u qamoqda boʻlishi kerak-ku?» deb oʻylab, nav-batdagi soʻrovni yubordi. Bu orada Nafisaning oʻynashi yodiga tushib, tortmadagi qogʻozlar orasidan Matluba bergan xatlarni ajratdi-da, manziliga qaradi. Qaradi-yu, roʻparasidagi zimiston yorishgandek boʻldi. Eshik qulfining kalit bilan emas, yasama mixochqich bilan ochilganini dalillovchi xulosa esa unga endi ahamiyatsizdek tuyuldi.

Yakshanbani arxivga oid ma’lumotlarni oʻrganish bilan oʻtqazib, uyiga kech qaytdi. Uyquga toʻyib ulgurmay telefon jiringi uygʻotdi...

II- bayon