OʻzLib elektron kutubxonasi
Бош Сахифа Асарлар Бўлимлар Муаллифлар
Bosh Sahifa Asarlar Boʻlimlar Mualliflar
 
Asarga baho bering

5 / 5 (1ta baho berilgan)


Asarni saqlab olish

Asarni ePub formatida saqlab olish (iBooks va Kindle kabi ereader'larda oʻqish uchun) Asarni PDF formatida saqlab olish Asarni OpenDocument (ODT/ODF) formatida saqlab olish Asarni ZIM formatida saqlab olish (Kiwik kabi e-reader'larda oʻqish uchun) Icon book grey.gif

Asar tafsillari
MuallifTohir Malik
Asar nomiMurdalar gapirmaydilar (III- bayon)
TurkumlarKutubxona
Xalqlar
   - Oʻzbek/mustaqillik adabiyoti
Boʻlimlar
   - Saralanmagan
Mualliflar
   - Tohir Malik
Uslub
   - Nasr
Shakl
   - Kitoblar
Yozuv
   - Lotin
TilOʻzb
Hajm21KB
BezatishUzgen (admin@kutubxona.com)
Qoʻshilgan2010/12/12
Manbahttp://forum.ziyouz.com/ind...


iPad asboblari
Bu asarni ePub versiyani saqlab olish


Mazmun
Bu asar Oʻzbek elektron kutubxonasida («OʻzLib»da) joylashgan. OʻzLib — notijorat loyihasi. Bu saytda joylashgan barcha kitoblar tekin oʻqib chiqish uchun moʻljallangan. Ushbu kitobdan faqatgina shaxsiy mutolaa maqsadida foydalanish mumkin. Tijoriy maqsadlarda foydalanish (sotish, koʻpaytirish, tarqatish) qonunan taqiqlanadi.



Logo.png





Murdalar gapirmaydilar (III- bayon)
Tohir Malik

Uchinchi Bayon: Oydinlik

Nafisa

Bu dunyodagi hayot qilkoʻprik emas, undanda xavfli, undanda battaroqdir. Balki ustara tigʻi ustida yalang-oyoq yurishga qiyoslash oʻrinlidir? Voqean shunday. Ustara tigʻi desakda, qilkoʻprik desakda farqsiz — Nafisa bu yoʻlda yura olmadi — toydi. Unga bu yoʻlda qanday yurmoq lozimligini oʻrgatmadilar. Zaharni «asal» dedilar — ishondi, zulmatni «oydinlik» dedilar — koʻndi, azobni «rohat» dedilar — ma’qulladi... Sassiq koʻlni mavjli dengiz deb xayol qilib adashganini, oydin yoʻl degani baxt saroyiga emas, doʻzax qopqasiga yetaklaganini kech angladi. Agar uyida oʻlim topmaganida balki «kech angladi» demogʻimiz oʻrinsiz boʻlardi. Harom-halolning farqiga endigina borayotgan juvon uchun pokiza dengiz yoʻllari ochilarmi endi?..

Bir kuni ishxonasidagi ayolning «Har bibi seshanba kuni osh damlab muhtojlarga chiqaraman, shuning uchun Xudo mushkullarimni oson qiladi», degan gapi Nafisaga ta’sir qildi. Farishtali oila deb atalmish baxtdan boshqa hamma narsasi bor Nafisa keyingi haftalarda oʻzi sezmagan, oʻzi istamagan holda ezila boshlagan edi. Tursunali akasi u yoqda, eri togʻda boʻlgan juvonning yolgʻiz qolishi azob edi. Yoʻq, Nafisa oʻgay onasi ta’rif etgan darajadagi toifadan emasdi. Ersirab qolgani ham yoʻq edi. Faqat ayollar oilalaridan gapirishsa, hatto turmush qiyinchiliklaridan nolishsa ham ularga havasi keladigan boʻlgan edi. U er hukmron boʻlgan koʻp bolali oilaga ega boʻlish orzusida yashay boshlagan edi. Chiroyli yoki puldor er havasi shamolda qolgan shamchiroq singari umri poyoniga qarab borardi. Shinam oila orzusida u osh damladi. Ikki yon qoʻshnisinikiga bir kosadan chiqardi, bir kosani olib yuqori qavatga koʻtarildi. Abduqayum uyda yolgʻiz edi. Nafisa ochiq eshikdan kirib, kosani aravachaga moslangan stol ustiga qoʻydi. Nafisa qoʻshni ayollarning bu xonadonga kirib, gaplashib oʻtirishlarini bilardi, «bu bola koʻp kitob oʻqiydi, bola emas — balo!» degan ta’rifni ham eshitgan edi. Shu sababli Abduqayumning «Nafisa opa, bir pas gaplashib oʻtiring», degan taklifini rad etgisi kelmadi.

Shundan soʻng yolgʻizlik azobiga Abduqayumning suhbatlari malham boʻla boshladi. Shu yerda uning tosh yuragi yumshaganday boʻlib, zulmatdagi qalbiga iymon nuri asta moʻraladi.

Omonullo Nafisaning ishxonasiga borganida stoli tortmasidan oʻn ikki varaqli daftar olinganini bilmas edi. Nafisa bu daftarga nimalarnidir yozar, keyin uzoq tikilib oʻtirar edi. Bu holatga qiziqqan hamxona ayol uning oʻlimidan soʻng daftarni olib oʻqidi-yu, ammo joyiga vaqtida qoʻyishni unutdi. Omonullo kelganida esa daftarni uning qoʻliga tutqazishdan choʻchidi. Shu bois Nafisaning qalbidan oʻtganlari sir boʻlib qolaverdi.

Nafisa Abduqayumning kitoblardan oʻqib berganlarini eslab, ayrim gaplarni esa yozib qoʻyishni odat qilgan edi.

«Seni haqiqatdan uzoqlashtirib, yomon odatlarga yaqinlashtirgan kimsa eng iflos odamdir...» — Abduqayum shunday dedilar. Unda... Eng yaqin odamlarim... eng iflos odamlar ekan-da... Voy, Xudoyim, bu ne koʻrgulik...»

«Ey Odam farzandi! Dunyoga yomonlik tarqatganni aslo olqishlama! Bu olqishing seni zulmlarning eng dahshatlisiga olib boradi...» — Men shunday qildimmi? Endi zulmning eng dahshatlisiga uchraymanmi? Voy, Xudoyim, bu ne koʻrgulik...»

«Ey boyligi bilan magʻrur boʻlgan inson! «Falonchiman!» deb kibrlanma, balki «Asli oʻzim kimman?...» deb fikrla. Bugun moliga maftun, avlodiga majnun boʻlgan ey inson! Koʻz yumgan kuning achchiq-achchiq haqiqatni koʻrgach tushunasan... Mol-dunyong koʻpligidan sevinma, halol qoʻlga kiritganingdan sevin. Chunki harom daromad seni oqibat azobga duchor qiladi...» — Bu azoblar hali menga kammidi... Voy, Xudoyim, bu ne koʻrgulik...»

«Qalbida iymon nuri boʻlmagan inson — uyqudadir. Uni faqat oʻlim uygʻotadi. Shu sababli Rasulluloh «insonlar uyquda, oʻlganlarida uygʻonadilar», degan ekanlar...» — Men qanday uygʻonar ekanman, Voy Xudoyim...»

Hamxona ayol bu satrlarni oʻqib koʻp ham ta’sirlanmagan, «eskichaga oʻqiyotgan ekanda», deb qoʻya qolgan edi. «Qalbning nurlanishi» degan tushunchadan uzoq boʻlgani uchun ham Nafisaning satrlariga koʻchgan tuygʻulariga hamroz boʻla olmagandi. Daftarni Omonullo oʻqigan taqdirda ham «qotilni aniqlashga yordam beruvchi dalil yoʻq», deb qoʻya qolar edi.

Idora xoʻjayini «milisaga «gʻing» desalaring onalaringni koʻrsataman», degani sababli hamxona ayol Omonulloga bor gapni aytishdan qoʻrqdi.

... Nafisa oʻsha kuni ertalab bozorga kirib issiq non, qulupnay koʻtarib kelib idoradagilarni mehmon qildi. Mehnat ta’tilini togʻda, eri bilan oʻtkazajagini hamxona ayolga aytdi. Shunda «yo bugun, yo ertaga olib ketishlari kerak, hammomda kran oʻlgurdan suv oqyapti. Usta chaqirsam kelmayapti, yoʻgʻimda suv sharillab oqib ketsa qoʻshnilarimdan balolarga qolaman», deb nolidi. Shunda hamxona ayol: «Voy, Sanjarga ayta qolmaysizmi, menikini bir pasta tuzatib bergan, asli kasbi santexnik-ku, bilmasmidingiz?» dedi-da, chaqqonlik bilan turib yigitni chaqirib keldi.
— Ishdan keyin borolmayman. Agar «xoʻp» desangiz hozir borib tuzatib kela qolay...

Taklif ma’qul boʻlib yoʻlga tushdilar...

Ularning birga kelayotganlarini Abduqayum koʻrdi...

Koʻrdi-yu, koʻngliga shubha oralamadi, yomon fikrga bormadi...

Uch kundan keyin Nafisani qargʻadilar:
— Oʻynashi bilan yotgan ekan, sharmanda!

... Sharmanda... Sharmanda...

Uch kundan keyin Sanjarni la’natladilar:
— Suyuqoyoqqa ilakishgan ekan, yigit oʻlgur!

... Yigit oʻlgur... Yigit oʻlgur...

Hamxona ayol ham bu gaplarga ishondi va aytdiki:
— Ilgaritdan koʻz suzishib yurardi-da...

Koshak

Koshak necha marta «etap»ga qoʻyilgan boʻlsa ham bunchalik quvonmagan edi. Hali toj kiyish darajasiga yetmagan, ammo «Ot!» desa otishdan, «Os!» desa osishdan, «Boʻgʻib tashla!» desa boʻgʻib tashlashdan qaytmaydigan ikki yigitning ikki qanotiga kirishi unga baxt va omad darvozalarini lang ochib beradiganday boʻldi. U yoʻl-yoʻlakay «Parijda yashaganim yaxshimi yo Floridadami?» degan masalada ham bosh qotirishga ulgurdi. U oʻzi yoqqan zulm oʻtida oʻzining qovrilajagini bilmay xom xayollariga bandi boʻlib maza qildi.

Ularni shahar chetidagi toʻrt qavatli uyning uchinchi qavatidagi besh xonali uyga joylashtirdilar. Derazalariga oʻrnatilgan yangi panjaralarga qaraganda uy bularning tashrifi uchun maxsus «jihozlangan» edi. Ertasiga yana yetti kishi kelib, uy toʻlib qoldi. Koʻngil istagan barcha narsalar: aroq deyilsa — aroq, nasha deyilsa — nasha, qora dori deyilsa — qora dori muhayyo etib turildi. Koshak hatto «Boquv shunaqa boʻlsa, chet elga joʻnashning hojati ham yoʻq», degan xayolga bordi. Boʻlajak ish rejasi bilan tanishtirishga shoshilishmadi. Shunda Koshak ularni kuzatib turgan boshliqdan «bir uydagi omonatini olib kelish» uchun ruxsat soʻradi. Boshliq kattalari bilan maslahatlashib unga ikki kunga ijozat berdi. Koshak oʻzi bilan kelgan yigitlarning birini yoniga olib Samandarning uyini topdi. Kuzatdi. Ertasiga slesar qiyofasida kirdi. Kichik xona polining taxtalarini koʻchirdi. Koʻchirdi-yu, laqqa tushganiga amin boʻlib, gʻazab bilan mushtumini qisdi. Qoʻlida uchli burama mixni ushlab turganini ham unutdi. Mix barmogʻi uchiga sanchilgandan keyingina oʻziga keldi...

Jahl otiga minganicha chiqib ketmoqchi edi, ammo boshliqning «birorta iz qolsa, oʻzingdan koʻr, u yer sen oʻylagan onangning uyi emas», degan topshirigʻini eslab, taxtachalarni joyiga qoʻydi. Javonni oʻrniga surishga esa ulgurmadi. Eshikdan tashqarida ovozlar kelgach, oʻzini hammomga urdi...

Tugmali buklama pichoq bilan erkakni bir hamlada oʻldirdi.

Ayol dod solib oshxona tomonga qochdi. Chap qoʻli bilan ogʻzini yumib, oʻng qoʻlidagi pichoqni qovurgʻasi ostiga sanchdi. Ayol yiqilib tipirchilay boshladi. Uning qulogʻidagi zirak koʻzi yaltillab ketdi — ikkala zirakni shart quloqdan uzib ola qoldi. Soʻng barmoqdagi uzuklarni oldi — har holda quruq ketmayotganidan quvondi. Ayolning jon berishi ogʻir boʻldi. Unga rahmi keldi — stol ustidagi pichoqni olib, yuragiga sanchib, bu dunyo azoblaridan qutqardi. Pichoq sopini roʻmolchasi bilan artib qoʻyishni unutmadi. Boshliqning iz qoldirmaslik haqidagi topshirigʻini eslab, buning ham chorasini topdi — gaz yoʻllarini ochdi.

Shanba kuni ularning vazifalari ayon boʻldi. Shaharchadagi qaysi uylarda badavlatroq odamlar turishini alohida koʻrsatishdi. Guruh ikkiga boʻlindi. Birinchi guruh — keyin kelgan yetti yigit — uchragan odamlarni oʻldirib, uylarni yoqib ketishi kerak edi. Koshak esa ikki sherigi bilan badavlat xonadonlarni talab, soʻng oʻt qoʻyishni zimmasiga oldi. Qoʻlga kiritilgan boylik oʻn kishiga teppa-teng halol boʻlinishi qayd etildi. Vazifa yashin tezligida bajarilishi shart edi. Shanba kuni kechqurun ularni shu koʻchalardan ikki marta olib oʻtishdi. Ertasiga kun yoyilganda, uzoqda olomon koʻrinishi bilan ular vazifalarini bajarishga kirishdilar. Aldangani uchun gʻazab otiga mingan Koshak bu vazifalarni keragidan ortiqroq darajada bajarishga harakat qildi. Birinchi uyga bostirib kirganidayoq xonadon sohibi uning koʻziga dam Tursunali, dam Tengiz boʻlib koʻrinib pichogʻini sanchaverdi... sanchaverdi... Har tigʻ urganida koʻngli rohatdan yayrayverdi... yayrayverdi...

Toʻmtoq aqli esa hademay oʻzining qoni ham oqajagini idrok etmadi.

Vazifalar ado etilib, hamma yuz bergan fojia haqida bosh qotirayotgan kunlarning birida Tengiz «oilasidan xabar olish» uchun ijozat soʻrab Tursun-alining ota uyiga bordi. Amakivachchalar «SSSR prokuraturasidan kelgan» Tengizga monelik qilishmadi. Bogʻ oʻrtasi kavlanib, temir quticha olindi. «Akt» yozilib, amakivachchalar guvoh sifatida imzo chekdilar. Bir necha yil tuproq ostida «jon saqlagan» temir quticha ertasigayoq yana Tengiz uchun ishonchli boʻlgan joyga koʻmilib, egasi ozod boʻlib qaytguniga qadar kutdi...

Tengiz

U hayoti yoʻlida tikanlar, toshlar borligini bilardi-yu, ammo olovlarga duch kelarman, deb oʻylamagan edi. Tengiz «Koshak bilan vazifamiz bir boʻlsa, u haromi bilan uchrashaman», deb yanglishdi. Vazifa oʻtaladigan joy bir boʻlgani bilan, bajariluvi lozim boʻlgan yumush boshqa-boshqa edi. Ta’bir joiz boʻlsa, xuddi bolalarning «Oq va Qizil» oʻyiniga oʻxshardi. Bir guruh bola Oq, bir guruhi Qizilga ayrilganidek, Koshak bilan Tengiz ham boʻlingan edilar. Koshak yerli xalq nomidan vahshiylikni boshlagach, Tengiz togʻliklar nomidan qarshi zulmni koʻtarishi lozim edi.

Tengiz oʻzining guruhi bilan shahar turmasida vazifa boshlanish onlarini kutdi. Ularni shanba kuni kechqurun shahar yonboshidagi togʻliklar zich yashaydigan mahallaga olib kelib, pastqamroq uyga joyladilar. Koshak guruhidan farqli oʻlaroq, ular makon topgan hovliga qurolli soqchilar qoʻydilar. Tengiz va uning sheriklari sodiq xizmat qilmoqqa va’da berganlari bilan, ularga toʻla ishonch yoʻq edi. Shanba oqshomida vazifa bilan tanishtirishgach, «agar bajarishdan bosh tortsangiz yoki qochmoqchi boʻlsangiz, jo-yida otib tashlaymiz», deb ogohlantirishdi.

Kechasi Tengiz uxlay olmadi. Chekish bahonasida hovliga chiqqanida bir odamning darvoza ustuniga mato bogʻlayotganini koʻrib soqchiga ajablanib qaradi. Soq-chi unga «ishing boʻlmasin!» deganday qoʻl siltab qoʻydi.

Kun yoyilganda boshlashdi.

Avval bir toʻda oʻtdi. Uylardan qora tutun oʻrlay boshladi.

Soʻng kichik toʻda paydo boʻldi. Oldindagi Koshakni koʻrib Tengiz darvozadan otilib chiqay dedi. Soqchi «hali vaqt bor», deb koʻkragidan itardi.

Koʻchaga qoʻyilishi bilan Koshakni izladi. Topdi.

Sandiq kavlayotgan Koshak orqasida sharpa sezib oʻgirildi, ammo oʻzini himoya qila olmadi — Tengizning qoʻlidagi pichoq boʻgʻziga qadaldi-yu, tomogʻidan otilgan qon sandiq ichidagi pullarni qizilga boʻyadi. Dam oʻtmay uning jasadi oʻzi oʻldirgan uy egalarining murdalari bilan birga yona boshladi...

Oʻsha daqiqalardayoq mish-mishlar alangasi hamma yoqni qamrab oldi:
— Yerliklar togʻliklarni tiriklayin yondirishibdi...
— Togʻliklar avtomatlar bilan qurollanib katta kuch bilan shaharga yopirilishibdi...

Tahlika, vahimada qolgan aholi lochin changalidan qoʻrqqan polaponlarday najot tilab qaqshar edilar.

Televizorda esa mosh yutgan xoʻrozday boʻlib olgan notiq kulimsiragan holda va’z aytardi:
— Hamma janjal qulupnoydan chiqibdi... Odamlar ham nodon...

Omonullo

Ishxonada televizor tomosha qilib oʻtirgan Omonullo bu gaplarga ishondi. Ikki kundan soʻng u moskvalik tergovchilarga qoʻshilib fojia sodir boʻlgan shaharga uchdi. U ketgach, soʻroviga javob keldi: «Soʻrovingizga binoan shuni ma’lum qilamizki, Pavel Onopko (laqabi Koshak) qamoq lageridan qochishga uringanida 1989 yil 20 may kuni otib oʻldirilgan».

Uch oy davomida moskavaliklarga yordam bergan Omonullo ishxonaga qaytib bu javobni oʻqidiyu nimanidir sezganday boʻldi. Irkutskka borib kelishni iltimos qildi. Avval ijozat berishdi, keyin esa «ovora boʻlmay ishni yopib qoʻya qoling», degan maslahatda toʻxtashdi.

Shu toʻxtamga kelingan kuni oqshomda prokuraturadan Mels Xoʻjaev qoʻngʻiroq qilib «Aka, Irkutskka bormoqchi emishsiz, agar maslahatimga koʻnsangiz — bormang. Sababini keyinroq bafurja gaplasharmiz», dedi.

Bu orada Fotima Hindistondan qaytdi.

Va’dagi binoan bahorga chiqib oʻgʻil tugʻib berdi.

Dissertatsiyasini himoya qilayotganda Omonullo beshikdagi oʻgʻlini soʻrgʻichda ovqatlantirib oʻtirar edi. Boltaevaning oʻlimiga oid ishni toʻxtatishdan voz kecholmagani uchun iste’foga chiqishga majbur boʻlgan Omonullo uchun oʻgʻil boqib oʻtirish ulugʻ bir baxt boʻlib tuyular edi...

Soʻng...

Adolat Omonulloga qatnayverib, oxiri erining molini qoʻlga kiritdi. Omadini qarangki, yangi sov-xoz direktorini ham qoʻlga kiritishga erishdi — katta qizini unga qoʻshib qoʻya qoldi. Toshbolta olib kelgan boylikning bir ulushi sovxoz direktoriga tegishli edi. Adolat shu boylikni olib ketish uchun uni uyiga taklif etdi. Yedirdi, ichirdi, soʻng...

Ichkarida yangi direktor huzurlanar...

Bu yoqda Adolat quvnar, orzulardan tilla saroylar qurar...

Ayvonda esa jon berayotgan Toshboltaning lablari bir tomchi suvga zor...

Va Nihoyat...

Oʻn yil ichida dunyo oʻzgarib ketdi. Koʻp yurtlarni bosib yotgan qorongʻulik chekindi, balo bulutlari tarqaganday boʻldi. Oftob charaqlagan kunlarning birida Omonulloni xizmatga qaytardilar. Uchinchi oʻgʻli tugʻilganida u polkovnik darajasiga yetgan edi.

Oftob nuridan gul ham, chaqir tikan ham bahramand boʻlganiday, oʻpkasini sovuqqa oldirgan Tursun-ali ham uyiga barvaqt qaytdi. Oʻzini tuhmat balosiga uchragan mazlum sifatida koʻrsatib, hech boʻlmaganda sovxoz direktorligini qaytarish ilinjida koʻp urindi. Ammo urinishlari zoe ketdi. Yaxshiki, shogirdiga insof kirib, uni qanotiga oldi. Tursunali buni shohsupa sari bosilgan birinchi qadam deb oʻyladi. Ammo nafs yana oʻz ishini qildi: bir vagon ma’dan oʻgʻitlarini pullayotgan paytda qoʻlga tushdi-yu, oʻzi bilan birga shogirdini ham chohga tortdi.

Oqibatda:

Adolatning qizi oʻynashsiz qoldi...

Matluba yana ersiz...

Matlubaning birinchi kelinini uy ostonasiga olib chiqib «qaynotasiga salom...» deyishayotganda salom egasi Uchquduqdagi qamoq lagerida oʻz taqdirini la’natlab oʻtirardi.

Nuriddin esa...

Qoʻtosning saboqlari zoe ketdi. Uyiga qaytgach, Nuriddin ota kasbini qildi — odam oʻldirgan qoʻllarning ketmon dastasiga koʻnikishi qiyin boʻlsa-da, baribir iziga qaytmadi.

Bir kuni shomda gʻoʻzalarga suv tarayotgan damda shiypon yaqinida mashina toʻxtab, undan bashang kiyingan odam tushdi. Brigada boshligʻi ham ketib boʻlgan, dalada Nuriddin yolgʻiz edi. «Xoʻjayinlardan biri keldi», deb oʻylab, shiyponga yaqinlashdi-yu, Tengizni koʻrdi. U bilan qanday koʻrishishni bilmay taraddudlanganida Tengiz quchoq ochdi:
— Hamzat! Salomatmisan, birodarim! — deb quchoqlab oldi.

Nuriddin «meni yana oʻgʻirlikka tortgani kelgan», degan fikrda, rad javobini qanday qilib aytishni bilmay oʻtirganida Tengizning oʻzi mushkulini oson qildi:
— Seni olib ketgani kelganim yoʻq, qoʻrqma, — dedi u. — Sendan oʻgʻri chiqmasligini bilardim. Seni u tomonlarda saqlab qolishning boshqa yoʻli yoʻq edi. Men yurtingdan ozroq qarz boʻlib qolgan edim, toʻgʻrirogʻi, tovon toʻlashim kerak edi, shuni toʻlagani keldim. Ataganimni beramanu ketaman. Endi zamon bosh-qa, Hamzat, hayot ham boshqacha boʻladi. Sen bolalaringni oʻzingga oʻxshatib tarbiyalama. — Tengiz shunday deb mashinadan ixcham jomadon olib ochdi. Uning ichidagi pulu javohirni koʻrib Nuriddin lol qoldi. Tengiz pullardan bir taxlamini olib Nuriddinga uzatdi:
— Toʻyingga kelolmadim, bu senga toʻyona.

Nuriddin olmayman, deb chekingan edi, Tengiz pulni uning qoʻnjiga solib qoʻydi.
— Toʻyonadan qaytmaydi, ahmaq! Sendan bitta iltimosim bor: oʻgʻillaringdan birining ismini Hamzat deb qoʻy, maylimi? — U shunday deb jomadonni yop- di. — Bunisi yurtingga toʻlaydigan tovon...

Shunday deb ketdi...

Nuriddin uni boshqa koʻrmadi...

Tengiz uning uchun shirin xotira boʻlib qoldi...

Aytar Soʻzlarim Shuki

Har bir narsaning ibtidosi boʻlgani kabi intihosi ham mavjuddir. Tangri-taoloning buyuk lutfi, karami va marhamati ila bayonimiz shu yerda nihoyasiga yetdi. Shoni Aziym boʻlgan Ollohga behad hamdu sanolar boʻlsin. Oʻqiganingiz mazkur bayonlarda yutuqqa arzirli jihatlar boʻlsa — Ollohning marhamatidandir. Sizni ishontirmagan, gʻashingizga tekkan, hafsalangizni pir qilgan yerlari bor ekan, bu qalamimiz ojizligi, e’tiborsizligimiz, loqaydligimiz va yana allaqancha ayblarimiz tufaylidir. Buning uchun siz, aziz kitobxonlardan uzr soʻrab, Yaratganning oldida tavbalar qilamizkim, shoyad tavbalarimiz qabul boʻlib, bunday keyingi bitiklarda Haq yoʻldan adashtirmasa.

Bayonlarda qora boʻyoqlar koʻproqmikin, deb ajablanarsiz balki? Ajablanmang, bu xato mahsuli emas. Atayin shunday qilindi. Zulmdan qochmoqlikning, zulmga nafrat qilmoqlikning yoʻllaridan biri — zulm aslan qanday ekanini yaxshiroq va aniqroq koʻrish, anglash, tahlil qilmoqlikdir. Nafsning kelajagi — zulmdir, zulmning kelajagi esa — xorlikdir. Biz ana shu oddiy haqiqatni bayon qilmoqchi boʻldik. Badan pokligi badanga, ruh pokligi ruhga hayot bagʻishlaydi.

Olloh Taborak va Taolo «Mulk» surasining ikkinchi oyatida marhamat qilib aytadiki: «Bismillahir Rohmanir Rohim. Allaziy xolaqol mavta val hayata liyabluvakum ayyukum ahsanu amalan. Va huval azizul gʻofur.» (s.a.) (Ma’nosi: Ey Odam farzandlari! U oʻlimni va hayotni sizlarning qaysi birlaringiz amalda yaxshiroq ekanliklaringizni sinash uchun yaratgandir. U barchadan gʻolibdir va gunohlarni kechuvchidir.) Qarang, insonni sinash uchun oʻlim va hayot yaratilgan ekan. Ajab, nima uchun bu oyati karimada avval «oʻlim», soʻngra esa «hayot» kalimasi kelyapti? Ba’zi ulamolarning aytishlaricha, buning hikmati odamlarni yaxshi amallarga chorlash ekan. Boshqa ulamolar esa, «Tafsiri hilol»da ta’kid etilganidek, buning hikmatini «oʻlim» kalimasining mazmuni «hayot» kalimasining ma’nosidan teranroq, qamrovliroq ekanida, deb biladilar. Ya’ni, hayot — bu oʻtkinchi dunyoning qisqa davri, oʻlim esa boqiy dunyodagi abadiy hayotning boshlanishini bildirar ekan. Demakki, oʻlim — foniy dunyo intihosi va boqiy dunyo ibtidosidir. Shunga koʻra, oʻlimni eslagan odam doimo unga tayyorgarlik koʻrishi va foniy dunyoni tark etgach, sharmanda boʻlmaslik uchun oʻzini yaxshi ishlarga safarbar qilmogʻi lozim ekan. Ammo, biz — ojiz, notavon, gunohkor bandalar bunga hamisha ham amal qilavermaymiz.

Bu dunyoni tashlab ketganlar gapira olsalar edi, biz bu gaplarni eshita olsak edik, gʻaflatdagi yumuq koʻzlarimiz moshdek ochilarmi edi...

Biz «gapirmaydilar», deymiz, aslida ular gapiradilar, ammo biz eshitmaymiz, eshitsakmi edik, qalblarimiz poralanib ketarmi edi... ularning afsuslari, chekkan nolalaridan quloqlarimiz qomatga kelarmi edi...

Suyukli paygʻambarimiz Muhammad, sallallohu alayhi vasallam, shunday marhamat qilgan ekanlar: «Jonim qoʻlida boʻlgan zotga — Ollohga qasamki, sizlar mening soʻzlarimni ulardan (ya’ni oʻliklardan) yaxshiroq anglaguvchi zmassizlar, faqat ular javob qila olmaydilar xolos...»

Bu muborak oyatu hadislarning ma’nosiga yetmogʻimizni Olloh barchalarimizga nasib etsin.

Necha kunlaringizni, tunlaringizni, soatlaringizni ayamay biz bilan hamsuhbat boʻlganingiz uchun sizlardan benihoya minnatdormiz. Olloh barchalaringizning xonadonlaringizga qut-barakot berib, kullu ofatlardan asrasin.

Barchalarimizga ruh pokligi nasib etsin! Omiyn ya Robbil-olamiyn!

III- bayon
 
Keyingi