OʻzLib elektron kutubxonasi
Бош Сахифа Асарлар Бўлимлар Муаллифлар
Bosh Sahifa Asarlar Boʻlimlar Mualliflar
 
Asarga baho bering

5 / 5 (1ta baho berilgan)


Asarni saqlab olish

Asarni ePub formatida saqlab olish (iBooks va Kindle kabi ereader'larda oʻqish uchun) Asarni PDF formatida saqlab olish Asarni OpenDocument (ODT/ODF) formatida saqlab olish Asarni ZIM formatida saqlab olish (Kiwik kabi e-reader'larda oʻqish uchun) Icon book grey.gif

Asar tafsillari
MuallifTohir Malik
Asar nomiSoʻnggi oʻq (I- qism)
TurkumlarKutubxona
Xalqlar
   - Oʻzbek/mustaqillik adabiyoti
Boʻlimlar
   - Saralanmagan
Mualliflar
   - Tohir Malik
Uslub
   - Nasr
Shakl
   - Qissalar
Yozuv
   - Lotin
TilOʻzb
Hajm212KB
BezatishUzgen (admin@kutubxona.com)
Qoʻshilgan2011/07/22
Manbahttp://forum.ziyouz.com/ind...


iPad asboblari
Bu asarni ePub versiyani saqlab olish


Mazmun
Bu asar Oʻzbek elektron kutubxonasida («OʻzLib»da) joylashgan. OʻzLib — notijorat loyihasi. Bu saytda joylashgan barcha kitoblar tekin oʻqib chiqish uchun moʻljallangan. Ushbu kitobdan faqatgina shaxsiy mutolaa maqsadida foydalanish mumkin. Tijoriy maqsadlarda foydalanish (sotish, koʻpaytirish, tarqatish) qonunan taqiqlanadi.



Logo.png





Soʻnggi oʻq (I- qism)
Tohir Malik

Jahongir Zokirxoʻjani har eslaganida «musofirlikda oltin topish oson, jon taslim qilish qiyin», deb qoʻyardi. Aslida bu Zokirxoʻjaning gapi. Tanasi kafan koʻrmagan, lahad koʻrmagan muslimning gapi. Qulogʻiga Olloh nomi bilan azon aytilgan, «Olloh» deb tili chiqqan, umri boʻyi toat-ibodatda boʻlgan muslim janozasiz ketdi. Inson bolasining boshiga turli kulfatlar tushishi mumkin. Bu dunyo azoblarini behad koʻp totishi mumkin. Lekin Jahongirning nazarida, kulfatlarning eng beshafqati oʻsha Zokirxoʻjaga nasib etdi. «Bir hovuch ona tuproqqa zor boʻlib koʻz yumishni hech bir andaga nasib etmasin.» Bu ham Zokirxoʻbaning gapi...

«
Nohaqlik, tuhmatlar jabrini koʻp tortgan, ammo vijdoniga xiyonat qilmagan tabarruk inson, togʻam Mirzakalon Ismoiliyning pokiza ruhiga xolis niyat ila baxshida etdim.
»

Muqaddima

«Bismillohir Rohmanir Rohiym!».

U shunday deb miltiq qoʻndogʻini yelkasiga tirab, bargga qarab oldi.

Kuzning sovuq nafasida titrab-qaqshab turgan yaproqlar qitday shabadaga ham tob berolmay chirt uziladigan ahvolga kelgan. Yomgʻirdan oldinroq uzilib xazonga aylangan barglar esa chirishga yuz tutgan. Bugungilari ham, agar shamol uchirib ketmasa, oʻz daraxtining poyida chiriydi.

Kun ogʻib shabada esmay qoʻygan. Daydidaradagi doʻnglikda — tanho savlat toʻkib turuvchi chinorning eng pastki shoxidagi barg uzilgani hamon miltiq otiladi: kimdir — ikkisidan biri qulashi kerak...

Bir yoniga sal qiyshayib turgan yigit, garchi yagona bargga tikilib qolgan boʻlsa ham uni koʻrmaydi. Ukasi bilan otishishga shartlashib, qoʻliga miltiq olgach, titrab turgan barg oʻlim xabarchisiday tuyulib, koʻz oldi xiralashgan. Endi u faqat Xudodan najot kutadi.

«Padarkushligim rost boʻlsa, Xudo avval koʻzimni koʻr qiladi. Bargning uzilganini koʻrmay qolaman. Jahonning qahri qattiq. U ayamaydi... Barg qani? Nimaga koʻrmayapman? Xudo jonimni ukamning qoʻliga topshirdimi? Peshonamga yozilgani shumi?»
— Jahon... Jahongir!
— Nima deysiz? — Jahongir bargdan bir zumgina koʻzini olib, akasiga qaradi.
— Ulushim koʻmilgan yerni aytaymi?
— Kerak emas.
— Jahon!
— Bargga qarang!..

«Talvasaga tushib qoldilar. Oʻlim haqligini sezdilarmikan? Tepada Xudo kim haq, kim nohaqligini koʻrib turibdi. Agar otamni bila turib atayin oʻldirgan boʻlsalar, omon qolmaydilar. Xudo jazosini beradi. Ammo jazosini mening qoʻllarim bilan berishiga qanday chidayman keyin! Otamning qabri sovimay turib, akamdan ham ayrilsam, kimga suyanaman? Akamning qazosini qoʻlimga topshirib qoʻyib Xudo meni ham jazolamoqchi emasmikin? Nima uchun? Qaysi gunohlarim evaziga menga buni ravo koʻrmoqchi? «Sen oʻldirding-u, buning mukofotiga seni mahv etdilar. Endi qotilingning jonini qaerda olishar ekan...» Mashoyixlardan qolgan bu soʻzlar nahot chinga aylansa? Otamni akam oʻldirdi. Men akamni... Mening jonim kimning qoʻlida? Barg qimirlamayapti. Barmoqlarim qotib qolay deyapi. Qancha kutamiz? Balki barg ertaga ham uzilmas? Balki qishi bilan qolib ketar? Axir hamma barglar ham uzilib tushavermaydi-ku? Akam bargga qarayaptilarmi?»

Jahongir akasiga koʻz qirini tashladi. Olamgir miltigʻining ogʻzini yerga qaratgancha ukasiga ma’nosiz tikilib turardi.
— Aka, bargga qarang!

Jahongirning ovozi toshlarga urilmay, yomgʻir suviga toʻygan yerga singib ketgan boʻlsa-da, Olamgirning nazarida aks-sado berganday tuyulib, seskandi. Ukasining ketma-ket ogohlantirishlari koʻngliga ogʻir botdi. Miltiqning ogʻzini unga toʻgʻriladi.
— Mening tashvishimni chekmay qoʻyaver.

Olamgir bargga qaradi: titrab turibdi. «Uzilsa uzila qolmaydimi? Padariga la’nat!»

Olamgir alamini oʻsha jonsiz bargdan olmoqchi boʻldi. U dastlab ukasining gaplariga e’tiborsiz qaragan edi. Hech zamonda aka-uka Xudoning nomini oʻrtaga qoʻyib, bir-biriga miltiq oʻqtalib turadimi?

Xudo shohid, Olamgir otasiga beixtiyor oʻq uzdi.

Yarim kecha edi. Uyqusi oʻchib hovliga qaradi. Bogʻ tomonda sharpa koʻrib, miltiqni olib chiqdi. Boqqa kirdi. Sharpa tut tomonga yurdi. Tut tomonga! Olamgirning ulushi oʻsha yerga koʻmilgan. Buni faqat oʻziyu otasi biladi. Jahongirning ulushi esa boshqa yerga koʻmilgan. Bu faqat otasigayu Jahongirga ma’lum. Otasi oʻzining haqini ham chegirib olib qolgan. Shuni shoʻro odamlariga berib, ularning da’volaridan qutulmoqchi. Qolgan umrini osoyishtalikda oʻtkazmoqchi. Qaysar chol! Xorijga oʻtishga qarshilik bildiryapti...

Sharpa tut oldida ivirsib qoldi. Olamgirning xayoliga kelgan yagona fikr shu boʻldi: oʻgʻri! Koʻz oldiga xumcha toʻla tilla tangayu zeb-ziynat keldi. Boshqa hech nima koʻrinmay qoldi. «Oʻgʻri... oʻgʻri... Hech vaqosiz qolyapsan, Olamgir!» degan ovoz qulogʻidan kirib, yuragini zirillatib, tovonidan chiqqanday boʻldi. Jonholatda tepkini bosib yubordi. Otasi ekanini qaydan bilibdi? Ukasi esa «Xorijga yoʻl bermaganlari uchun atayin otgansiz», deydi. Jahongirga oʻxshagan qaysar odam ularning yetti pushtida boʻlmagandir. Tabiatan quv, irodasi beqaror boʻlgan Olamgir esa, oʻjarlikning, jasurlikning afzalliklarini baholay olmas ham edi.

Otasi kamgap odam edi. Gapdan koʻra ishni ma’qul koʻrardi. Bomdoddan shomga qadar daladan beri kelmasdi. Jahongir otasining qarol yollab ishlatganini bilmaydi. Zafarbek islom yoʻlida qilich yalangʻochlaganda ham otasi qishloqni tashlab ketmadi. «Men dehqonman, men odamlarni boqishim kerak. Olloh mening zimmamga shu yumushni yuklagan. Yerdan yuz oʻgirsam, Olloh mendan yuz oʻgiradi. Qilich chopish, miltiq otishdan, odam bolasi qonini toʻkishdan Parvardigorning oʻzi asrasin», deb dangal aytdi. Atrof qishloqlarni tiz choʻktira olgan Zafarbek Muhammadrizoga tegmadi. Aksincha, doʻppi tor kelganda yiqqan-terganini unga ishondi. Omonatga xiyonat qilmasin, deb Muhammadrizoning oʻziga ulush sifatida zeb-ziynatlar, tilla tangalar qoldirdi. Muhammadrizo bularni beshga boʻlib toʻrt qismini oʻgʻil-qizlariga atadi, bir ulushini oʻzi oldi. Kutilmagan boylikdan esi ogʻib qolayozgan Olamgir xorijga oʻtish haqida soʻz ochganida uning javobi qisqa boʻldi:
— Bir tovoq yovgʻon bilan odamning qorni toʻyadi. Xorijga borsang ham bir tovoqqa toʻyasan. Ikki tovoq yeyolmaysan, boʻkib oʻlasan.

Zafarbek shahid boʻlgach, Muhammadrizo uning omonatini kenjasi Jahongirga ishondi. «Hatto sariq chaqasiga ham xiyonat qilma», deb tayinladi.

Jahongir turgan yerda, odam boʻyi chuqurlikda Zafarbekning xazinasi koʻmilganini Olamgir bilsami...

Boyliklarning boʻlib berilishi va boshqa-boshqa yerga oʻzga guvohlarsiz berkitilishi sabablarini aka-uka endi, bir-biriga miltiq oʻqtalib turgan onda anglab yetishdi: otasi oqil ekan! Agar shunday qilmaganida ular balki bargning tushishini kutib oʻtirishmasdi. Biron panada payt poylanardiyu tepki bosilardi, vassalom!

Daraxtning shapaloqdek bargi qari tilanchining uzatilgan ochiq kafti kabi titraydi.

Jahongir unga betoqat tikiladi.

Olamgir alamdan yonadi. Goʻyo hammasiga shu barg aybdor.

«Ukamning oldida past ketdim-a? Oʻlimni boʻynimga oldimmi? Qoʻrqdimmi? Ukamdanmi? Umrimda bunaqa past ketmagan edim. Birov eshitsa, «yigit boʻlmay oʻl», deydi. Hu, padarla’nati!..»

Daraxt shoxlarining uchiga besh-oltita qargʻa qoʻndi. Ular qagʻillab goʻyo aka-ukaning tentakona qiligʻidan kulganday edi. Qargʻalar yaxshiroq oʻrnashib olish uchun qanotlarini patillatishdi.

Aka-ukalar sergak tortishdi: qargʻalar qoʻnganda shox silkinib barg uzilishi mumkin edi. Ammo barg ham ularni ermak qilayotganday titrab turaverdi.

Olamgirning nazarida barg titrayapti.

Jahongir nazarida esa zir qaqshayapti.

Uzilishdan darak yoʻq.

Shom choʻkdi. Barg qorayib koʻrinadi. Endi uzilsa ham darhol ilgʻash qiyin...

Birdan oʻq ovozi yangradi. Jahongir choʻchib akasiga qaradi. Olamgir bargga qarab yana oʻq uzdi.
— Yetar, bas! — dedi u xirildoq ovozda, — yigʻishtir oʻyiningni. Gapimga ishonmasang, mana, otaqol meni. Mingdan-ming roziman!
— Aka, shartni buzmang!
— Tupurdim shartingga. Sen mishiqining gapiga kirgan men ahmoq, — Olamgir shunday deb, qirqma miltigʻini qoʻyniga tiqdi. — Bir-birimizga oʻq uzishimiz Xudoga ham yoqmadi. Boʻlmasa bitta bargning uzilishi shunchalik ogʻir ekanmi?

Akasining gapi Jahongirni oʻylantirib qoʻydi: xuddi shu fikr bundan sal ilgari uning xayolini ham yoritib oʻtgan edi! Xudo har ikkisining koʻngliga yaxshilik urugʻi sepgan boʻlsa-chi? Shukr, uni bir gunohdan qutqarib qoldi! Jahongir ham miltigʻini tushirib akasiga yaqin bordi. Olamgir uning uzr soʻrashini kutgan edi. Ammo Jahongir akasining koʻziga tikilib turdi-da, «Xudoga shukr qiling», degancha pastga qarab endi. Olamgir ukasining izidan gʻazab bilan qarab qoldi. Keyin uning orqasidan yugurib borib, yelkasidan ushlab toʻxtatdi. Jahongir oʻgirildi. Koʻzlar toʻqnashdi.

Bir-biriga oʻxshash ikki koʻz, ikkovi ham qora, qisiqroq. Ammo nur oʻxshamaydi. Birining koʻzi olazarak: joyida tek turmaydi. Biriniki badanni teshib yuborguday oʻtkir boqadi.
— Men akangman, ota oʻrnida otangman endi. Bizni qon qaqshatgan dushmanlarimizdan oʻch olishimiz kerak!
— Mening dushmanim yoʻq... Otam... ham!

Jahongir akasining qoʻlini yelkasidan olib, yoʻliga ketdi. Olamgir zax yerga oʻtirib qoldi. Tishlarini gʻijirlatib, qoʻynidagi qirqma miltiqni oldi. Olamgir chidolmay miltigʻini qattiq qisdi. Barmoqlari zirqiraganini, tirnoqlari orasida qon sirqirab ketganini sezmadi — u gʻazab otashida yonardi. Tuklari tikka-tikka boʻlib ketgan, gʻazabini kimga sochishni bilmasdi. Kimga sochishni bilardi, ammo qanday sochish uning uchun qorongʻi edi.

U yana bir kecha kutar, oʻn kecha, ming kecha kutar, lekin alamini olmasdan tinchimasdi.

Otasining shoʻrolarga topshirmoqchi boʻlgan boyliklari qayoqqa ketganini bilolmay garang yurgan Olamgir uchun bu mashmasha ortiqcha edi.

U yana bir necha nafasdan soʻng oʻrnidan ohista turadi. Nazarida uni ezayotgan dardlar yelkasidan bosib yerga kiritib yuborguday boʻladi: oyoqlarini bazoʻr koʻtarib bosadi. Soʻng dardi yengillashadi, qadamlari ildamlashadi. Ammo azobi susaymaydi. Sandalning issigʻida koʻz ilingan xotini uning gʻazab oʻqlariga nishon boʻladi. Choy ham zaharday tuyuladi — ichmaydi. Koʻziga uyqu kelmaydi. Yarim tunda boqqa chiqadi. Tut tomonga boradi. Otasi qulagan yer, boylik yashiringan yer... Koʻngliga vahm oralaydi. Chirt etgan tovushdan choʻchib, tizzalariga titroq yuguradi. Shu ahvolda tutning tagini kavlaydi. Bel barobar chuqurlikka koʻmilgan xumcha ustidagi tugunchani koʻrib avval hayron boʻladi. Tugunchani ochadiyu voqea ravshanlashadi. Demak, otasi fikridan qaytib, oʻzining ulushini ikkiga boʻlgan, birini shu tut tagiga koʻmgan ekan-da! Nimaga buni oʻgʻillariga bildirib qoʻymadi? Nimaga?! Koʻngli yomon narsani sezib edimi? Bu savollarga faqat ota javob berishi mumkin, ammo qora yerdan sas chiqqanmi hech mahal?!

Bular keyinroq yuz beradi. Hozircha Olamgir zax yerda, gʻazabdan yonib oʻtiribdi...

Ota qanchayin oqil boʻlmasin, oltin bor joyda odamnin hushi uchishini hisobga olmagan edi. U oʻzi uchun ham bir ulush oltin olib qolgach, tinchini yoʻqotdi. Birovning haqqini yeb oʻrganmagan bu odam Zafarbekning ehsonini hazm qila olmas edi. Zamon notinch boʻlmaganida buni bolalariga ham ravo koʻrarmidi? Qarigan chogʻida u oltinni nima qiladi? Shoʻroga bersa, shoʻro oʻqidan joni chiqqan Zafarbekning ruhi qaqshamaydimi?

«Bolalarimga boʻlib bera qolay...» — Otaning niyati shu edi.

Hozir zax yerda oʻtirgan Olamgir bundan ham bexabar, umuman, umr boʻyi xabar topolmaydi...

Chinor ostidagi voqeadan soʻng ikki kun oʻtsa-da, Jahongir oʻziga kelolmay ruhi siniq ahvolda yurardi. Koʻz yumsa oʻsha uzilgisi kelmay titrayotgan bargni koʻrardi. Barg qoʻqqisdan uziladi. Miltiq otiladi. Akasi qulaydi. Yana aza. Yana kafanlangan murda. Yana dod-faryod... Oʻzi gʻaribgina boʻlib, bel bogʻlab turibdi. Koʻngil soʻrashadi: «Ollohning irodasi...» Otasining qotilini hech kim bilmaydi. Akasining xunini hech kim soʻramaydi. U bir umr dardini ichiga yutadi. To Ollohga omonatini topshirguncha tushiga qonga belangan akasi kiraveradi, yoniga chaqiraveradi...

Shukrki, Olloh Jahongirning gʻamini yedi. Uni bunday azoblarga tashlab qoʻymadi. Ammo yoʻlini yoritib bermadi: u akasining oldiga borib tavba qilishni ham, adovatda qolishni ham bilmasdi.

Uchinchi kuni oqshomda oʻrik oʻtinning choʻgʻida bozillagan sandalda yonboshlab oʻtirardi. Hali moychiroqni yoqishmagan. Uylari nimqorongʻi. Tashqarida izgʻirin turgan. Jahongir xotiniga qaraydi. Xotini unga. Xadicha kelin boʻlib tushganida bahor edi, oʻrik gullagan edi. Ana endi oʻsha daraxtning yozda qurigan shoxlarini yoqib, choʻgʻida isinib oʻtirishibdi. Xudo xohlasa, qish chiqmay uylari yangi mehmon bilan toʻladi. Rahmatli otasi «Chaqaloqni «yangi mehmon» deyishning xosiyati yoʻq. Mehmon — ketadigan odam. Chaqaloq mehmon emas, uyning xoʻjasi. Birovni qutlasang «Uyning yangi xoʻjasi muborak», degin», deb nasihat qilardi. Akmal soʻfi esa «Dunyoga hammamiz mehmonmiz, hammamiz ketamiz, ketishni oʻylamay, noma’qul ishlarga qoʻl urganimiz yomon», der edi. Akasining uch farzandi tezketar mehmon toifasidan boʻldi. Xudo akasining qismatini unga ravo koʻrmasin, ishqilib...

Xadicha aka-uka adovatidan ham, qaynotasining qotilidan ham bexabar edi. Jahongirning toʻnglashib qlganini cholning bexos oʻlimi bilan bogʻlardi. Hozir ham nojoʻya gap aytib qoʻyib, alamiga alam qoʻshmay, deb indamay oʻtiribdi. Xudo eriga insof bersa, yuragidagi dardini olsa, balki bu kech bagʻriga kirar...

Qamchi dastasi ayvon ustuniga urildi.
— Jahon!
— Mulla akam... otam, — dedi Xadicha.
— Nimaga «otam» deysan? — dedi Jahongir achchiqlanib.
— Aytishdi.
— Dema! — Jahongir shunday deb oʻrnidan turdi. Tashqariga chiqdi.
— Shomni machitda oʻqiymiz. Otlan, — dedi Olamgir, — yangang shu yerda oʻtira turadi.

Jahongir akasiga ajablanib qaradi. Koʻngli qandaydir noxushlikni sezdi. Shunday boʻlsa ham akasining amriga quloq tutib, ma’qul ishorasini qildi-da, orqasiga oʻgirildi.
— Miltigʻingni olvol, — dedi Olamgir. Keyin ukasining hayrat bilan yalt etib qaraganini koʻrib, xotirjamlik bilan izoh berdi: — Zamon notinch, ehtiyot — shart.

Xadicha hamma gapni eshitib turgan edi. Erining qaytib kirishiga sandalning bir tomoniga qoʻyilgan paytava bilan etikni oldi-da, qoziqdagi toʻnga qoʻl yubordi. Erining namoz oʻqish uchun machitga chiqishi yangilik emasdi. Ammo namozga miltiq bilan chiqishi uni hayron qoldirgan edi. Jahongir xotinining hayratini anglab turardi, lekin izoh berishga hojat sezmasdi. Xadicha esa soʻrash huquqidan mahrum ekanini bilgani uchun ogʻiz ochmadi.

Tashqaridan Olamgirning ovozi keldi:
— Boʻlaqol imillamay.
— Shomga xiyla vaqt bor shekilli? — dedi Xadicha eriga javdirab.
— Ishing boʻlmasin! — Jahongir xotini tutgan toʻnni kiyib, qoʻsh belbogʻ bogʻladi. Koʻrpa orasiga qoʻl tiqib, qirqma miltigʻini oldi-da, qoʻyniga yashirdi. Peshonasini quloqlari aralash qiyiq bilan tangʻigach, tashqariga chiqdi. Akasi ayvondan nari ketibdi.

Shohlari yalangʻoch boʻlib qolgan shaftoli oldida yangasi turibdi. Jahongir akasiga yaqin bordi. Yangasi uy tomon yurdi.
— Otni egarla, — deb buyurdi Olamgir.

Jahongir itoat bilan otxonaga yoʻnaldi.

Koʻchada ot pishqirdi. Jahongir akasining maqsadini anglamayotgan edi, ammo shom namozi bugun oʻqilmasligiga aqli yetib turardi. Otxonaga yaqinlashdi-yu, ichkari kirishga oyogʻi tortmadi.

«Xorijga ketmoqchimi? Unda yangamni biznikiga kiritib yuborgani nimasi? Yoinki adovatimiz sababini oydinlashtirib olmoqchimi? Nima boʻlsa peshonamdan koʻrdim!» Jahongir shu qarorga kelib, otni egarlab chiqdi.

Akasi otini yetaklab, guzarga emas, kunchiqar tomonga yurdi. «Ajdarqoyaga, — deb taxmin qildi Jahongir, — xilvat joy. Maqsadi nima? Soʻraymi?» Ajdarqoyaga shom chogʻi hamma ham boravermaydi. Qishloq qabristonining shunday tepasida uchta qoya bor: xuddi ajdahoning uchta boshiga oʻxshaydi. Koʻpchilik uni «murdalarni poylab yotgan uch boshli ajdaho» deydi. Toshdan hech kim hayiqmaydi. Ammo odamlarning nazarida qorongʻu choʻkishi bilan toshlarga jon kirib qoladiganday...

Olamgir qabriston etagida otdan tushib toʻxtadi. Soʻng: «Begunoh ketganlarni oʻzing magʻfirat et, yo Ollohim, ishlarimizning xayrli oqibatini ber», deb yuziga fotiha tortdi.

Jahongir unga qoʻshildi.

Ular qoya tomon yurdilar.

Qoya ortida toʻrt otliq kutib turardi. Ellik-oltmish qadam narida yana odamlar qorasi koʻrindi. Jahongir otliqlarni tanidi: akasining ulfatlari — shoʻrodan jabr koʻrgan boyvachchalar.
— Zaifalaringiz qani? — deb soʻradi ulardan biri.
— Hisob-kitob qilinguncha tayyor boʻlib turishadi, — dedi Olamgir.

Jahongir shundagina akasining maqsadini angladi. «Xorijga ketmoqchi bular!»
— Jahon, ketmasak boʻlmaydi, — dedi Olamgir yalinganday, — uy-joyimizni tortib olib, oʻzimizni begona yurtlarga koʻchirishar ekan. Bu yerdan nasibamiz qirqilibdi, Jahon! Ishonmasang, ana, Murodilla akangdan soʻra.
— Akang haq gapni aytyapti, — Murodilla shunday deb katta-katta qadam tashlab ularga yaqinlashdi. — Oʻzim eshitdim. Erta-indin sazoyi qilib haydashadi hammamizni. Xotinlarimizni... oʻrtaga olishar ekan. Aldasam Xudo ursin.

Jahongir gangib qoldi.
— U holda... u holda...
— Uyda aytsam ishonmas eding. Shayxbuvamning oʻzlari bizni boshlab ketadilar. Ammo ungacha hisob-kitobli ishlar bor, — Olamgir shunday deb ukasini chetga tortdi. — Yur, omonatingni ol. Ayollarni boshlab kelaylik.

Jahongir bir qarorga kelmay otni yetaklab akasiga ergashdi.
— Nima qilmoqchisanlar? — deb soʻradi Murodilla.
— Sizlar ishni pishitgunlaringcha biz qaytamiz. — dedi Olamgir.
— Ha, tulki, qoʻrqyapsanmi? Shoʻrochilarda qasding yoʻqmi?
— Ha, bor. Ammo ular sendan ortarmikin?
— Tulkisan, Olamgir, tulkisan. Boʻpti, boraver. Lekin xotinlarga qoʻshilib imillamalaring. Ha, ukangga tayinla. Qishloqda picha tura tursin. Biz uzoqlashganimizdan keyin oʻt qoʻysin. Bizgaki buyurmagan qishloq yalangoyoqlarga ham buyurmasin. Uqdingmi?

Olamgir qoʻlini koʻksiga qoʻydi-da, ukasining ortidan yurdi.

Qabriston yonidan oʻtayotganda Jahongir toʻxtadi. Doʻmpayib turgan qabrlardan «Bir tovoqdan oshiq icholmaysan... Tuproq — Ollohning munavvar ne’mati, suv — uning yorugʻ hayoti, havo — buyukligi. Bular jannat mulklaridir. Inson bolasiga bundan ziyoda boylik zarur emas», degan ovoz kelganday tuyuldi.

«Jannat mulkini tashlab ketamizmi? — deb oʻyladi Jahongir. — Akam xorijga oʻtaman, deb buncha oshiqib qoldi? Qoʻlidagi boylikka ishonyaptimi? Yo...» Jahongir xayoliga kelgan fikrdan seskanib ketdi: «... Daydidara isini olib, Zafarbekning omonatini topgan boʻlsa-chi?»
— Jahon, nimaga toʻxtading?

Jahongir akasining ovozini eshitib xayolini toʻplagan boʻlsa-da, darrov javob bermadi.
— Nimaga toʻxtading? — dedi Olamgir yana.
— Omonatim... uyda emas, — dedi Jahongir tayin bir toʻxtamga kelib. — Siz uyga bora turing, men tezda qaytaman.
— Omonating qaerda?
— Oʻzim bilaman.

Jahongir shunday deb otni yetakladi. Qabristondan uzoqlashgach, otga mindiyu Daydidara sari yeldirdi.

Olamgir esa uyga shoshildi. Xotini Xadichaga bor gapni aytib, yoʻl hozirligini koʻrgandir. Bir-ikki ust-boshu yoʻlga oziq-ovqat olishsa bas. Qolganini xorijda xarid qilaverishadi. Oltin boʻlsa bor. «Xudoning la’nati tekkan» bu yerlardan tezroq uzoqlashsa boʻlgani.

Oltin jilosi esini oʻgʻirlagan bu inson bolasi kindik qoni toʻkilgan tuproqni la’natlash tubanlik ekanini tushunib yetmasdi. U oʻljasidan ayrilgan och boʻri kepatasida edi.

Jahongir chinorga yaqinlashib eng pastki shoxga beixtiyor qaradi. Koʻr oydinda oʻsha barg qaltirab turibdi. «Haliyam uzilmabdi-ya! Oʻzi-ku joni chiqib boʻlgan, nimaga uzilmayapti ekan?» Jahongir yer kavlashga hech nima olmaganini endi bildi. Orqaga qaytgisi kelmadi. Etik qoʻnjidan pichoqni chiqarib xum koʻmilgan yerni tatalay boshladi. Nam tortgan yerni ochish ogʻir emasdi.

U hansiraganicha, panjalari bilan tuproq tortadi. Xayolida titrab turgan barg. «Joni boʻlmasa ham uzilmaydi. Biz jonimiz boʻlaturib uzilyapmiz. Qayoqqa uchib borib qoʻnamiz, qaerda chiriymiz? Bizni kimlar toptarkin? Ha... biz ham bargmiz. Barg daraxtga mehmon. Biz — yorugʻ dunyoga... Qaerlarga uchib borarkinmiz? Uzilgan barg qayta shoxga ulanmaydi. Biz-chi? Qaytamizmi yo butunlay ketamizmi? E, Xudo, bu nima koʻrgilik edi-ya!»

Panjalari lattaga tegib, seskandi. Apil-tapil tuproqni tatalay ketdi. Barmoqlari xumga tegdiyu «Oʻzingga shukr» deb qoʻydi. Xum tepasidagi tugunchani olib ajablandi: Boylikni koʻmganda tuguncha yoʻq edi. Tugunchani ochib tilla tangalarni koʻrdi. Loy kafti bilan peshonasiga bir urdi. U otasining nima uchun oʻq yeganini endi tushunib yetdi.

Qishloq tomondan oʻq ovozlari keldi. U tugunchani qayta bogʻladi. Tuprogʻini qoqdi. Chuqurga oyogʻini osiltirganicha nest boʻlib oʻtirib qoldi. Tugunni yuziga bosdi. Dimogʻiga otasining hidi urilganday boʻldi.

«... Ikki tovoq osh icholmaysan, boʻkib oʻlasan».

«Ikki tovoq... ikki tovoq... Endi bir tovoq osh ham kerak emas. Bularni bizga qoldirdilar. Bizga... «Bir tovoq oshga zor boʻlishmasin», deganlar. «Chirogʻimni yoqib turishsin», deganlar. Qaerda yoqamiz u chiroqni? Qishloqqa oʻt qoʻyar emishman hali. Arvohlarini chirqiratib qochamanmi. Xudoning xohish-irodasi shumi? Otam... Otaginam... Rozimisiz? Tashlab ketishimga rozimisiz?»

Jahongirning yuragida gʻimirlagan bir narsa boʻgʻziga koʻtarildi, keyin avval xoʻrsiniq boʻlib, soʻng yigʻi boʻlib tashqariga chiqdi. U toʻlib-toʻlib yigʻlardi. Otasini yerga qoʻyishayotganida ham bunchalik zorlanib yigʻlamagan edi. Erkak zoti shunchalik ezilib yigʻlaydi, deb birov aytsa, balki ishonmas. Ammo hozir bu haqda oʻylamas edi. U bolam deb oʻtgan ota ruhiga sodiq boʻla olmaganidan kuyib yigʻlari. Toʻlib-toʻlib, toshib-toshib, hoʻngrab-hoʻngrab yigʻlardi. Yigʻi bagʻridagi dardni koʻz yoshlariga qoʻshib chiqarib tashlash barobarinda fikrini ham tiniqlashtira borardi. Birdaniga koʻz oldida yashin chaqnaganday boʻldi. Uch kundan beri qora tun bagʻridagi yoʻli goʻyo biroz yorishdi.

«Oʻldirishim kerak edi. Bu dunyoda yakka-yolgʻiz qolsam ham, bir umr doʻzax azobida oʻrtansam ham oʻldirishim lozim edi!»

Jahongir tugunchani joyiga qoʻyib, chuqurchadan chiqdi. Engashganicha panjalari bilan tuproq torta boshladi.

«Ulguraman hali... ulguraman... Ulguraman... Padarkush... Padarkush... Peshonasidan otaman. Arvohlarni chirqiratib qochyapti...»

Chuqurcha toʻlay deganda, tuproq ustiga chiqib tepkiladi. Yana tuproq tortdi. Keyin zax yerga yopishib yotgan barglarni tatalab olib tuproq ustiga sochdi. Soʻng qoʻlini etagiga artdi-da, otni tushovdan chiqardi. Pichoqni unutibdi. Iziga qaytdi. Pichoqni ola turib yana bargga qaradi: qaltirab turibdi — uzilmabdi. Hovliqib otga mindi. Achchiq qamchi bosdi. Ot old oyoqlariga tiralganicha tiygʻana-tiygʻana pastga endi.

U uyiga shoshilardi. Otishma ovozidan qishloq uygʻongandir, besaranjomdan, kimdir oʻlgandir, xalq gʻazabdadir, degan oʻy xayoliga kelmasdi. U Xadichani toʻxtatishga, Olamgirning peshonasiga oʻq qadashga shoshilardi. Hozir guzardan oʻtish oʻzi uchun xavfli ekanini bilmas edi. Bilmagani uchun ham yaqin koʻzla, otni guzar tomonga burdi. Burdi-yu...

Odamlarning qorasi elas-elas esida.

Kimdir «Ana, oʻshalardan birining ukasi», deb baqirdi chogʻi. Keyin gardaniga tayoq tushdi. Yoʻq, oldin ot munkib yiqildi. Soʻng gardaniga urishdi. «Xadicha!» deb baqirdi. Yoʻq, «Ota!» deb baqirdi shekilli. Koʻzoldi qorongʻilashdi. «Arvoh urdi», deb pichirladi.

«Qotilman», degan odam

Bu bobda mayor Sanjar Solihovning qotilga ishonmagani haqida gap boradi.

Togʻlarga oshiqmay kelgan bahor haqini qoʻymadi — kech ketdi. Kech kelgan yoz shoshqaloq kuzning zahar nafasiga dosh berolmay chekina qoldi. Daraxt barglari shoshqich ravishda za’faron tus olib, mayllarini tentak shamolga bera qoldilar. Boʻlar ish boʻldi: Daydidaraning asl xoʻjalari — izgʻirin, sovuq hukm oʻtkaza boshladi.

Mayor Solihov Daydidaraning qiligʻidan bexabar, shahardagi yupun kiyimi bilan chiqavergan edi. Murda topilgan joyni sinchiklab koʻzdan kechirib, rayon jinoyatga doir qidiruv boʻlimi boshligʻining ma’lumotini eshitguncha sovqotib, tishlari takillab qoldi.
— Demak, ashyoviy dalil yoʻqmi? — dedi Solihov ma’lumotni tinglab boʻlgach.
— Dalil yoʻq. Faqat ikkita iz qolgan. Biri eski etik izi. Qirq uchinchi razmer. Ikkinchisi botinka izi. Qirqinchi razmer.
— Etikning egasi Muhammadrizaevmi?
— Ha.
— Aybini darrov boʻyniga olgani sizga ajablanarli tuyulmayaptimi?
— Yoʻq. Yoshi bir yerga borib qolgan, boʻyin tovlashning foydasizligini fahmlagan, — dedi Jabborov.
— «Yoshi bir yerga borib qolgan» dedingizmi? — mayor qunishib bosh chayqadi. — Ellik olti yoshda taqdirga tan beradi, deb oʻylaysizmi?

Kapitan Jabborov yelka qisdi. Mayorning shu oddiy haqiqatni bilmasligidan ajablandi.
— Retsidivist uchun bu juda koʻp. Ogʻir jinoyat u yoqda tursin, birovga qarab qattiqroq aksirib yuborsa ham qamalishini yaxshi biladi. Tergovchini qiynamasa ishi oson koʻchishi ham unga ma’lum.
— Yaxshi... — Solihov labini qimtib kapitanga tikilib qoldi. — Ishni sudga oshiraveraylikmi?

Kapitan markazdan kelgan bu odamning gapi chinmi yo piching ekanini fahmlay olmay gangidi. Keyin noiloj yelka qisdi:
— Oʻzingiz bilasiz...

Bu javobdan Solihov gʻijindi. Koʻplarning toshyurakligi oqibatida qancha odam badnom boʻldi, qanchasi jon berdi. U damda qatagʻon edi, oʻylashga, mulohaza yuritishga fursat yetmasdi. Endi-chi? Bir odamni ushlashibdi, u «Men qotilman», debdi. Bular esa ishonishibdi...
— Siz... urushda boʻlganmisiz? — deb soʻradi Solihov dagʻal ohangda.
— Yoʻq... men urush ortida xizmat qilganman. Bir necha marta jangga boraman, deb...
— Bu gapning keragi yoʻq. Men boshqa maqsadda soʻradim. Endigina oʻn sakkizga toʻlib birinchi jangga kirgan yigitlar oʻlimdan qoʻrqishardi. Bu tushunarli. Lekin «yoshi bir yerga borib qolganlar» ham oʻzlarini dushman oʻqidan pana qilishardi. Barvaqt oʻlim hech kimga yoqmaydi, birodar, hatto uchiga chiqqan jinoyatchi ham jondan toʻymaydi. Umid bilan yashaydi. Lekin qanday umid bilan yashaydi — biz shuni bilishimiz kerak. Qani, ketdik bu yerdan. Bu turishda iligim toʻgʻnab qoladi.

Kapitan uning maqsadiga tushunmay qoldi. Bu deparaga u boshqa viloyatdan kelgan, Solihov bilan shunchaki tanishgan, ish yuzasidan esa birinchi marta yuzma-yuz boʻlayotgan edi. Hozir kichikroq lavozimda boʻlsa-da, u oʻziga yuqoriroq baho berardi. Harholda bu sohada ishlayotganiga yigirma yildan oshdi. Jamiyatni necha-necha «xalq dushmani»dan xalos etdi. Lavozimi ham, unvoni ham shu odamnikidan balandroq edi. Qandaydir «mahmadanalar» chiqib «hibsda yotganlar xalq dushmanlari emas», deyishdi, ularning gaplarini boshqa kaltabinlar yoqlashdi. Ishlar qaytadan qoʻzgʻaldiyu... oqibatda mana shu ovloqqa kelib qoldi. Kelishi bilan qotillikka roʻbaroʻ boʻldi. Oʻttiz ikki yildan beri bu qishloqda odam oʻldirilmagan edi. Shu kapitan boyaqishni kutib turishganmi, oltmishni qoralagan bir odamni kuppa-kunduz kuni otib qoʻyishibdi. Qotil aybini boʻyniga olib oʻtiribdi. Markazdan kelgan bu «ulugʻ» nima deydi oʻzi? Kapitan bir kun ichida qotilni ushlab, tayyor oshni suzib bersa-yu, bu mayor oliftalik qilsa...

Kapitan shularni oʻylab gʻijindi. U oʻzini jabrlangan, xoʻrlangan, vaqtincha chekingan, deb his qilardi. Hali yana zamoni kelishiga, olgʻa intilishiga ishonchi katta edi. Mayorga aytar gaplarini oʻsha yaxshi kunlarga asrab, qiyalikdan sirgʻana-sirgʻana uning izidan pastga tusha boshladi.

Sirgʻanchiq qiyalikda tez yurganidanmi Solihovning badani qizib, sovuq ta’sir etmayotganday tuyuldi. Ammo tepasiga brizent tortilgan «Gazik» eshiklarining tirqishidan suqilib kirayotgan sovuq shamol baribir ustun kelib, rayon markaziga yetguncha boʻlari boʻldi.

Solihov bir piyola choy ichib olgach, mahbusni olib kirishni buyurdi. Dam oʻtmay soqchi yigit baland boʻyli, yelkalari keng, sochi ustarada qirilgan, boshyalang kishini boshlab kirdi. Solihov bu odamning oyogʻidagi biroz uringan xrom etikka, egnidagi qora shim, koʻk koʻylakka tezgina razm solib oldi. Uni mahbusning kiyimlari emas, peshonasidagi yozuv hayratga soldi. Qamoq koʻrgan odamlar koʻkragiga, bilagiga igna bilan teshib suratlar soldirar, yozuvlar yozdirar edilar. Ammo peshonasiga yozdirgan odamni Solihov endi koʻrib turishi.

Mahbus Solihovning oʻziga qadalgan nigohini, ajablanayotganini sezdi. Liqillab qolgan oʻrindiqqa oʻtira turib mingʻirlagan ovozda dedi:
— Peshonamga «Alqasosu minal Haq», deb yozilgan. Oʻqiyman deb oʻzingizni qiynamang. Arabcha harflarni bilmaydigan odamga yozdirgan edim. Yaxshi yozolmagan.
— Kimdan qasos olmoqchi edingiz? — deb soʻradi Solihov.
— Bu eski gap, nachaynik, eskini kavlamang.
— Harholda qiziqib qoʻyishim kerak: qasos olganmisiz?

Mahbus indamadi. Picha oʻyga berilib qoldi. «Qasos oldimmi? — deb oʻzidan oʻzi soʻradi. — Yillab kutgan fursatimni qoʻldan chiqarmadimmi? Nima uchun yashovdim, shu fursat uchun emasmi? Endi-chi...»

Mahbusning bu fikrlarga berilishi bejiz emasdi. U Daydidaradagi qotillikni eshitganidan beri shu savollarga bandi. Savol beradi-yu, javob topa olmaydi. Miyasini, yuragini nimadir kemirayotganga oʻxshaydi, ba’zan esa alamga chiday olmay ingrab yuboradi.

Solihov uning indamay qolganini boshqa narsaga yoʻydi. «Oʻtmish xotiralar qiynayapti shekilli», deb oʻylab, unga biroz tin berishni lozim topdi. Ammo mahbus bu imkoniyatdan foydalanmadi, unga tik qaradi:
— Soʻraydiganingizni soʻrang, nachaynik?

Solihov stol ustidagi qogʻozlarni tartibga solgan boʻldi. Keyin peroni siyohdonga botirib yoza boshladi.
— Men Sanjar Solihovman. Oblast jinoyat qidiruv boʻlimidanman. Daydidaradagi qotillik izini ochish bilan shugʻullanaman. Qarshi emasmisiz?
— Menga baribir, siz shugʻullanasizmi, boshqasimi — farqi yoʻq.
— Ismingiz?
— Jahongir Muhammadrizo oʻgʻli. Qirqbel qishlogʻida oʻruscha hisobda bir ming toʻqqiz yuz birinchi yilda tugʻilganman. Volidai mukarramam oʻn oltinchi yilda, jannatmakon otam yigirma ikkinchi yilda olamdan oʻtganlar. Uylanmaganman. Qarindosh-urugʻlarim qolmagan. Oʻzim shaharda turaman. Maktabda qorovulchilik qilaman.

«Maktab koʻrgan jinoyatchi ekanini yashirmaydi ham, — deb oʻyladi Solihov uning aytganlarini yozib olar ekan, — beradigan savollarimga biratoʻla javob qaytara qoldi».
— 1957 yil beshinchi oktyabrda qaerda edingiz? — dedi Solihov Jahongirga sinovchan tikilib.

Jahongir javobni oʻylab ham oʻtirmadi:
— Daydidarada.
— Nima qildingiz u yerda?
— Bolaligim oʻtgan yerlarni koʻrgim kelib chiquvdim.
— Marhumni tanirmidingiz?

Bu safar Jahongir oʻylandi.
— Yoʻq, — dedi u ezgin bir ohangda.

Solihov undagi oʻzgarishni sezdi. Toza qogʻozga «Marhumni rostdan tanimaydimi?» deb yozib qoʻydi.
— Tanimasangiz... nimaga oʻldirdingiz?
— Shayton yoʻldan urdi. Oʻq xato ketdi. Arxarni moʻljalga oluvdim.
— Ov miltigʻida otuvdingizmi?
— Ha.
— Oʻq marhumning qaeriga tegdi?
— Bilmayman... qoʻrqib qochib ketdim.

Solihov Jahongirning yolgʻon gapira boshlaganini bildi. Shu sababli nafas rostlashga ham qoʻymay savollarni yogʻdirib tashladi:
— Taxminan ham bilmaysizmi? U sizga orqa qilib turganmidi yo yuzma-yuzmi?
— Yuzma-yuz edi shekilli...
— Miltigʻingiz qani?
— Daryoga tashlab yubordim...

Solihov yana savol beraman, deganda Jahongir qoʻlini koʻtardi:
— Nachaynik, boshqa savol bermang, — dedi u qat’iy ohangda, — aybimga iqrorman. Uni men oʻldirdim. Endi meni otib tashlayvering

Solihov unga tikilib qaradi-da, miyigʻida kuldi.
— Sizday koʻpni koʻrgan odamga goʻllik yarashmas ekan. Mening otadigan odam emasligimni bilasiz. Dunyoda sud degan narsalar borligi sizga ma’lum. Hatto... yolgʻon gapirayotganingizni ham bilasiz. Joningizdan toʻygan boʻlsangiz umringizga bizning qoʻlimiz bilan nuqta qoʻymang. Tergovni chalgʻitaman, deb ham oʻylamang. Bizga sizning joningiz kerak emas. Siz qotilni yashiryapsiz. Yoningizdagi kim edi, ayting.

Jahongir uning oʻtkir nigohiga bas kela olmadi. Boshini egdi.
— Yonimda hech kim yoʻq edi. Oʻzim oʻldirdim, — dedi past ovozda.

Solihov «ana, koʻrdingizmi», deganday kapitanga qarab oldi. Kapitan bu nigohga yashiringan ma’noni uqmaganday hissiz turaverdi. Solihov asabiylashib stolni bir-ikki chertdi. Boshi egik mahbusga tikilib, undan yana sas chiqishini kutdi.
— Men oʻlimga shoshayotganim yoʻq. Umrning vaqti-soati Ollohning qoʻlida. Kerak boʻlsa jonimni sizning qoʻlingiz bilan oladi, xohlasa boshqaning qoʻli bilan. Men Ollohim yuborgan barcha jabru-jafolarni koʻrib boʻldim. Dilimdan chiqarib bir oh ursam olam-jahon barbod boʻladi. Olloh iymonimni bersa, bir moʻminning qoʻli bilan jonimni olsa, bir moʻmin pokiza tanamni manzilimga qoʻysa, bas. Orqamdan birov faryod urmaydi, birov chiroq yoqib yod etmaydi. Shunaqa... nachaynik... — Jahongir boshini koʻtardi. Solihov uning koʻzlarida nam koʻrdi. — Meni ham qiynamang, oʻzingizni ham. Suddan qoʻrqmang, gapimdan tonmayman.

Solihov unga boshqa savol bermadi. Jahongirning gaplari yozilgan qogʻozni stol chetiga surib, ruchkani uzatdi:
— Oʻqib chiqing. Gaplaringiz toʻgʻri boʻlsa, imzo cheking.

Jahongir oʻqib ham oʻtirmay imzo chekib berdi-da, oʻrnidan turib qoʻlini orqasiga qildi. «Bunchalar moʻmin bu odam», deb oʻyladi Solihov uning qiligʻidan ajablanib.

Jahongirni rayon militsiyasining yarim yertoʻla avaxtasiga qaytarishdi. U oʻn kishiga moʻljallangan, ikki qavatli taxta soʻrilar qoʻyilgan bu nimqorongʻi zax avaxtada tunni yolgʻiz oʻtkazgan edi. Bu avaxtada yigirma ikkinchi yilda ham yotgan. U paytda yerga somon toʻshalgan ekan, tuni bilan burgaga yem boʻlib chiqqan edi. Dastlab kelganida avaxta gavjum edi. Kecha kirib, koʻzlariga ishonmadi. Keyin «Bu yurtda jinoyatchi degani qolmabdi-da, mendan keyin avaxtani buzib tashlashsa kerak», degan toʻxtamga kelib, derazani eslatuvchi tuynuk yonidan joy oldi.

Aniq yodida: soʻroqqa chiqayotganida soqchi eshikni qulflamay ochiq qoldirgan edi. Qaytgach, eshikka osigʻliq qulfni koʻrib ajablandi. Ichkari kirib oriq bir yigitga koʻzi tushgach, «Avaxtaning ishi hali bor ekan», deb qoʻydi oʻzicha. Yigit yoshi ulugʻ bu odamni koʻrib, salom berdi.
— Ha, inim, u yerlarga qaysi shamol uchirdi? — deb soʻradi Jahongir uning salomiga alik olib.
— He, bunaqa shamolning enasini... — yigit beixtiyor soʻkib yubordi-yu, bu qiligʻidan oʻzi izza chekib, gap ohangini sal yumshatdi. — Xotinimni urgan edim, bu yerga tiqib qoʻyishdi padarla’natilar.
— Chakki boʻlibdi, — dedi Jahongir joyiga borib oʻtirib.

Yigit bu gapni «Qamashgani chakki boʻlibdi», degan ma’noda uqib dadillandi.
— Er boʻlgandan keyin erlikda turish kerak. Xotin xotinligini qilsin. Erga gap qaytarmasin, chizgan chizigʻidan chiqmasin. Xotin degan erga chaqchayib tursa...
— Xotin kishi erning hurmatini joyiga qoʻyishi kerak, gapingiz toʻgʻri.
— Chaqchayib turgandan keyin kaltak yeydi-da.
— Yoʻq, inim, nomard odam xotinini uradi.
— Ie, qiziq ekansiz-ku?..
— Rasululloh ayollarni xoʻrlashni man etganlar. Har bir moʻ’min rasulullohning hadislariga amal qilishi shart.

Yigit qarasaki, bu taqirbosh odam unga el boʻladigan emas, shu bois gapni davom ettirmadi. Ammo uzoq jim ham oʻtira olmadi.
— Patinkamning ipini ham yechib olishdi. Ipni nima qilishadi?
— Oʻzini osib qoʻymasin, deb olishadi.
— Kim oʻzini osadi, menmi? Jinni boʻpmanmi?
— Ha, endi bularning taomili shunaqa-da.
— Siznikini ham olishdimi? Ha... siz etikda ekansiz. Oʻzi... sizni nimaga qamashdi?
— E, inim, mening ishim chatoq. Men odam oʻldirdim.
— Odam oʻldirdim? Kimni? Haligi... Daydidaradagi odamnimi? Nimaga oʻldirdingiz?

Jahongir bu yigitning fe’li torroq ekanini bilib, hazil bilan javob berdi:
— Xotinini urgan ekan.

Hazil gap bilan yigitdagi hadikni quvmoqchi boʻlgan Jahongir uni battar sarosimaga solib qoʻydi. Yigit unga baqrayib qarab qoldi. Jahongirning peshonasidagi yozuvni koʻrdiyu badbashara odamxoʻrga duch kelganday hushini yoʻqotdi. Sapchib oʻrnidan turib orqasiga tisarildi. Uni tinchlantirish uchun Jahongir ham oʻrnidan qoʻzgʻoldi. Yigit buni boshqacha tushunib, orqasi bilan devorga urilguncha tisarilaverdi. Soʻng keskin oʻgirilib, eshikni doʻmbira qila ketdi.
— Nachaynikni chaqir, chaqir deyman! — deb jon holatda baqirdi.

Jahongirning «Hoy, inim, hazillashdim», degani qulogʻiga ham kirmadi. Yigitning jazavasi avjga chiqqanda eshik ochildi.
— Nimaga gʻalva qilyapsan? — dedi soqchi oʻdagʻaylab.
— Meni boshqa xonaga olib chiqinglar. Talab qilaman!
— Bu enangni uyimi, koʻnglingga qaraydigan. Gʻingshimay oʻtir, boʻlmasa adabingni yeysan.
— Men...
— Oʻchir ovozingni! Bor joyingga, — soqchi uni koʻkragidan itardi-da, Jahongirga qaradi: — Sen esa men bilan yur.

Jahongir «Yana soʻroqqadir», deb oʻyladi. Har yarim soatda chaqirib gangitadigan tergovchilarni ham koʻrgan. Tuni bilan tik turgan holda savollarga javob berardi. Soʻroqdan qaytib endi yotganida «Rizaev, tur oʻrningdan», deb kirib kelishardi. Kunduzi uxlashga ruxsat yoʻq, soqchi dam-badam eshik tirqishidan qaraydi. Yotish u yoqda tursin karavotga oʻtirguday boʻlsa, «Tur oʻrningdan!» deb baqiradi. Jahongir aybi nimaligini bilmaydi. Tergovchiga ma’qul javoblarni beraveradi.

Hozirgi chaqiruv qirq yettinchi yildagi oʻsha soʻroqlarni yodiga soldi. Mayor bilan boʻladigan savol-javobga shaylanib xotirjamlik bilan yurdi. Biroq soqchi idoraga emas, hovlida turgan usti yopiq, burni pachoq mashina sari boshladi. «Shaharga olib ketisharkan, — deb oʻyladi Jahongir, — demak ish choʻziladi. Rayonda qolganda tezroq bitardi. Bu Sanjar deganlari xanjar boʻlib dilimni tilim-tilim qilib poralaydi shekilli...»

Jahongir «Bu yurtimga endi qaytib kelmasam kerak», deb oʻylab bir zum toʻxtadi. Atrofga suqlanib boqdi. Togʻ bagʻridagi uning jannat qishlogʻi bu yerdan koʻrinmaydi. Lekin u hozir atrofga boqib, qishlogʻini koʻrganday boʻldi. Dimogʻiga jiyda guli hidi urilganday tuyuldi. Bu atrofda jiyda yoʻq, qolaversa, hozir kuz. Bu hid qaydan keldi, oʻzining ham aqli lol.
— Qochishni oʻylama, qochsang — otilasan, — soqchining keskin gapi xayolini toʻzitdi. Asta-sekin bosib, mashina tomon yurdi. «He, esi yoʻq bola, qayoqqa qochaman? Oʻlimdan qochib boʻlarkanmi? Oʻzim oʻlim istab yuribman-ku... Yo rostdanam qochish qilib bersammi? Shartta otadi, tinchiyman, qoʻyaman?..» Shu fikr miyasiga ravshanlik berib, yana toʻxtadi. Bir qarorga kelmasidan soqchi miltigʻining qoʻndogʻi bilan turtdi. «Qayoqqa qochaman? Otaman, deb poʻpisa qilyapti. Oyoq-qoʻlim yengil, chaqqon boʻlsam ekan, qochsam. Endi Ollohim tayin qilgan kunni kutishdan oʻzga choram yoʻq».

Quyosh nurlari oʻlimtik tuyulsa ham qamoqxona mashinasining temir badaniga ta’sir oʻtkazgan edi. Panjarali darchasi ham boʻlmagan bu mashina ichi qorongʻi hamda juda dim edi. Birpasda Jahongirning nafasi qaytdi. Xayriyatki, mashina uzoq turmay, yurdi. Sovuq shamol temir badanning yoriqlaridan oʻziga yoʻl topib ichkari kirdi. Jahongirning nazarida bu toza havo, yurt havosi u bilan xayrlashish uchun biqinib kirganday edi. U chuqur-chuqur nafas oldi. Tomogʻiga nimadir tiqildi. Yigʻlagisi keldi. Avval olib ketishgandan bu holga tushmagan edi. Qaytib kelishiga, ota yurt tuprogʻini koʻziga surtishiga, suvidan toʻyib-toʻyib ichishiga, havosidan toʻyib-toʻyib nafas olishiga ishonardi. Endi... bunday ishonch yoʻq unda. Endi... qaytmas boʻlib ketyapti. Endi... onasi, otasi ham yolgʻiz qoldi. Endi... ularning arvohlari qishloq koʻchalarida panoh izlab chirqirab yuradi. Kecha qabristonga borib ziyorat qilgani durust boʻldi. Bu dunyoda soʻnggi marta bordi. Endi u dunyoda diydor nasib etadi. Hammalari jamuljam boʻlishadi. Onasi, otasi... nihoyat, akasi... Aybdorni Ollohning oʻzi jazolaydi...

Mashina notekis yoʻlda chayqalib boradi. Omonat oʻtirgan Jahongirni ba’zan itqitib yuboradi. Jahongirga yoʻl azobi ta’sir etmaydi. U ruhi hukmiga bandi boʻlib oʻtiribdi. «Yo Olloh, bilib-bilmay, tushunib-tushunmay, shayton yoʻliga kirib, toʻgʻri yoʻldan ozib, iymondan, insofdan, vijdondan chekinib qilgan gunohlarimni oʻzing kechir. U dunyoda ona-otam bilan, akam bilan uchrashadigan onlarim yaqin qoldi. Yo Olloh, ularga yorugʻ yuz bilan roʻbaroʻ qil. Akam toʻgʻri yoʻldan ozgan edi, oʻzing magʻfirat qil uni. Bu dunyoda gunohlariga tavba qilmagan boʻlsa, endi tavba qiladi, tavbalarini dargohingda qabul et. U koʻrmagan azoblarni men koʻrdim. Uning gunohlarini ham men soʻrab olaman. Shu kunga qadar akamga aytadigan gaplarimni dilimda saqladim. Oʻzingga shukr, gapim ichimda qolib ketmadi. Akamni men otishim kerak edi. Umr boʻyi shundan qoʻrqib yashadim. Akamni oʻldirish azobini qanday koʻtaraman, deb edim, shukr, bu azobdan ham qutqarding. Akamning jonini birovning qoʻli bilan olding. Ammo uning gunohini men boʻynimga olaman. U dunyoga shu gunoh bilan boraman. Yo Olloh, gunohimni oʻzing kechir. Ammo men jannatdan joy soʻramayman. Shu ta’mada senga sigʻinib yurgan boʻlsam, albatta doʻzaxdan joy ber menga. Bu dunyoda koʻrgan rohatlarim evaziga doʻzax azobini tortay. Men rasuling Muhammad sallallohu alayhi va sallamga aytgan soʻzlaringga amal qilib keldim. Endi iymonimni bersang bas...»

Temir badanli mashina «hey, esingni yigʻ» deganday Jahongirni silkib-silkib qoʻyadi. Jahongirning ruhga batamom bandi boʻlishiga yoʻl bermaydi.

Kalavaning bir uchi

Bu bobda parda-devor ortidagi ayolning oʻylari bilan ham tanishasiz.

Mayor Sanjar Solihov mahbusni shahar turmasiga koʻchirish haqida buyruq bergach, Jabborov bilan xayrlashdi. Kapitanning koʻnglida noxush his uygʻondi. Daydidaradagi qotillikka oid ishning murakkabligini endi tushundi. Solihov ishni yengil koʻrib chiqadiganga oʻxshamaydi. Demak, ish nihoyasiga yetguncha rayon jinoyat qidiruv boʻlimida ham tinchlik boʻlmaydi.

Kapitan Jabborov Solihovga uncha yoqmadi. Solihov uning oʻtmishini eshitgan edi. Ammo oʻsha davr uni shu ishlarga majbur qilgandir, davr talabiga qarayman, deb begunoh odamlar umriga zomin boʻlgandir, deb oʻylagan edi. Bugungi qisqa uchrashuvdan bildiki, kapitan oʻtmishdan xulosa chiqarmagan yoki uning tabiati, boʻlgan-turgani shu: ishni yengil-elpi koʻrish. Solihov u bilan xayrlashgach «ishni olib boruvchi guruhga qoʻshib boʻlmaydi uni», degan qarorga keldi.

«Gazik»ning gʻildiraklari goʻyo har bir tosh, har bir chuqurlikni paypaslab topayotganday edi — mashina tinmay chayqalardi. Solihov peshonasiga «alqasosu minal haq», deb yozilgan odamni koʻz oldiga keltirib oʻylardi. «Uch marta qamalgan. Yana eng qaltis davrlar — 1922, 1938, 1947-yillarda. Koʻp azob chekkan. Qarashlarida ma’no bor. Ahmoq odamga oʻxshamaydi. Qotillikni nima uchun boʻyniga olyapti? Marhum orqa tomondan, ov miltigʻida emas, toʻpponchada otilgan, oʻq miyasini oʻpirib ketgan. Muhammadrizaev uni otilgandan soʻng koʻrmagan, koʻrgan boʻlsa avval koʻrgandir. U bilan gaplashgan. Nimani gaplashgan? Keyin ketgan. Qaerga ketgan? U ketgach, qotil kelgan. Kim u qotil, nimaga kelgan? Keksa odamdan nima talab qilgan? Sharipov Daydidarada nima qilib yurgan edi? Yigirma ikkinchi yilda xorijga oʻtib ketgan bu odam ikki yil avval Qashqardan qaytgan. Bu ovloq joyda nima bor ekan unga?»

Mashina tinmay chayqaladi. Goʻyo Solihovni chulgʻab borayotgan savollar bulutini toʻzitmoqchi boʻladi. Solihov bunday yoʻl, bunday chayqalishlarga koʻnikib ketgan. Urushdan avval qaysi bir hamrohi noliganda yarim hazil, yarim chin bilan «Zamon chayqalib turibdi, mashinaning chayqatishi nima ekan», degan edi. Solihov zamonlarning eng qaltis chayqalishlaridan oʻtib keldi. Gunohi nima ekanini bilmay bosh egib sukut saqlab oʻtirgan donolarni, mung toʻla koʻzlarni koʻrdi. Ba’zan shu koʻzlar uni ta’qib qiladi. Ana shunda koʻrinmas panjalar yuragini siquvga oladi. U koʻngliga faqat bir narsadan panoh topadi: begunohlarni koʻrdi, ammo ularni qirib tashlashda ishtirok etmadi. Baxtiga (ha, buning bebaho baxt ekanini endi bilyapti) siyosiy mahbuslar bilan shugʻullanmadi. U qotillar, oʻgʻrilarni tutish bilan mashgʻul edi. Hozir koʻngliga biroz boʻlsa-da taskin beradigan ham shu jamiyatga zarur ish bilan shugʻullangani.

Solihov idoraga qaytguncha birinchi galda qiladigan ishlarini belgilab olgan edi. Xonasiga bora turib Ramazonovni chaqirdi. Kapitan Ramziddin Ramazonov urush koʻrgan, oq-qorani yaxshi ajrata oladigan inspektor boʻlgani uchun ham Solihov uni qadrlardi. Koʻp ishlarda uning yordamiga suyanardi.

Mayor Daydidaradagi qotillik, rayon jinoyat qidiruv boʻlimidagi oʻrtoqlarning xulosasi bilan tanishtirib, Ramazonovdan javob kutdi. Ammo Ramazonov javobga shoshilmay «Kazbek»ni tutatib oʻtirardi. Tashqaridan qaragan kishi bu odam muhim gaplarni eshitdi, endi jiddiy bir fikr aytishi kerak, deb oʻylamas, oyogʻini chalishtirib oʻtirgan kapitan shunchaki bekorchilikdan papiros tutatyapti, degan xayolga borishi mumkin edi. Solihov u bilan dastlab uchrashganida bu qiligʻidan ranjigan ham. «Bu bemalolxoʻja oʻylab oʻyiga yetguncha jinoyatchi ishini bitirib boʻladi». Keyin-keyin koʻnikib ketdi. Hatto chuqur mulohaza yuritadigan bu odamni yaxshi koʻrib qoldi.

Ramazonov papirosni oxirigacha chekib, qoldigʻini kuldonga ezib qoʻydi.
— Tushunarli, — dedi boshligʻiga qarab, — arxivni titib koʻraman.

Ramazonov oʻzi sezmagan holda yana choʻntagidan «Kazbek» qutisini chiqarib bir dona oldi-da, papirosning tamakili tomonini asta ezib, ikkinchi uchi bilan qutiga urib-urib qoʻydi. Bir nafas oʻylandi. Papirosni labiga qistirdi. Biroq tutatmadi. Soʻng tayin bir qarorga kelib oʻrnidan turdi.

Solihov idorada uzoq ushlanmadi. Tashqariga chiqib eski shahar tomon yoʻl oldi. Oqshom qoʻna boshlagan palla, koʻcha tirband. Odamlar uch vagonli tramvayning zinalarigacha osilib olishgan. Doʻmboq pattachi tramvayning silkinishiga e’tibor bermay odamlar orasida suqilib, turtilib oʻz ishini qiladi. Yigitlar atayin xiralik qilib uni oʻtkazgani qoʻyishmaydi. Pattachi buni biladi, biroq oʻzini bilmaganga solib yigitlarning biqiniga tirsagini tirab oʻtadi. Vagon oʻrtasida turgan Solihov Xadraga yetganda pattachining orqasidan ergashib eshik tomon siljidi. Chorsuda bir amallab tushib qolib, poyabzallar obdan surtilgan shimining pochasini qoqdi. Bozor tomon yurdi. Uzun koʻchaning ikki tomonidagi doʻkonlar yopilgan. Koʻchada odam siyrak. Faqat restoranlar oldi gavjumroq. Ichkarida jazavali kuy eshitiladi. Bahoru yoz mehnat qilib yetishtirganini sotib tugatgan, choʻntagi pul koʻrgan dehqon yigitlar bolalari rizqining bir ulushini shu yerga sochib ketishadi. Goʻlroqlari ba’zan ship-shiydam boʻlib ham chiqishadi. Koʻkraklari tirsillab turgan xonimlar, furajkasini bostirib kiyib olgan yigitlar bu atrofda bekor izgʻib yurishibdimi? Ular hozir hech narsa bilan ishi yoʻqday, befarq turishibdi. Atrofga qorongʻulik choʻkib, ichkarida orkestr avjga chiqqanda ularning «ovi» boshlanadi.

Semizligidan yorilib ketay deyayotgan militsioner Solihovni koʻrib salom berdi. Solihov alik oldi-yu, boshqa gap aytmay oʻtib ketdi. Bozorga aylanishadigan kissavuru chayqovchidan «soliq» undirib turadigan bu odamning poydevori mustahkam ekanini biladi. Buni yoʻqotib oʻrniga halolroq militsioner qoʻyishni talab qilganida boshqarmadagilar «Unga tegmang», deb gapni kalta qilishgan edi. Solihov bozorga borib taqaladigan jinoyatlarni ochishda bu odam bilan ikki-uch suhbat qurgan, biroq tayinli bir gap ololmagan. Hozir uni koʻrib gʻijinib qoʻydi-yu, toʻxtamay oʻtib ketaverdi. Militsioner esa, bundan oʻzicha xulosa chiqarib, «Atrofda odamlari bormikin», deb alangladi. Keyin shoshilib restoranga kirdi.

Solihov bozorni kesib oʻtib, qadimda masjid, boʻlgan, madaniy inqilobdan soʻng maktab ixtiyoriga berilgan gʻishtin imoratni, soʻng gavjum choyxonani ortda qoldirib, boloxonali uy qarshisida toʻxtadi. Bu yerlarni besh qoʻlday yaxshi bilganidan marhum Siddiq Sharipov yashagan uyni qiynalmay topdi.

Darvozaning bir qavati ochiq, yoʻlak kimsasiz, hovlida esa odamlar koʻrinardi. Shom tushib hassakashlar endigina ichkari kirganlar. Solihov darvozani taqillatishi hamon toʻn kiyib, belbogʻini qoʻlida ushlab olgan oʻttiz yoshlar chamasidagi yigit koʻrindi. Hozirgina yechgan belbogʻini qayta oʻrab, mehmonga peshvoz chiqdi. Yaqin kelgach, salom berib, qoʻshqoʻllab soʻrashdi-da, ichkari taklif qildi.

Hovlidagi supada uch erkak bor edi. Yuzini roʻmol uchi bilan toʻsib supa chetida oʻtirib gaplashayotgan ayol Solihovga koʻzi tushishi bilan shoshilib oʻrnidan turdi-da, parda-devor ortiga oʻtdi.

Solihov supadagilar bilan salomlashib, qariyalardan biri tilovat qilgach, ikkinchisi unga guldor, yupqa xitoyi piyolada choy uzatdi.

Mezbonlar Solihovni koʻngil soʻrab, ta’ziya bildirgani kelgan odam deb oʻylashgan, lekin, tanimay turishgan edi. Solihov ma’noli qarashlardan buni darrov sezdi. Oradagi noqulay vaziyatni koʻtarish uchun oʻzini tanitdi.
— Marhumning yaqinlaridan soʻraydigan gaplarim bor edi. Ishimiz shunaqa, koʻngilga olmaysizlar. Vaqt oʻtishini kutib tura olmaymiz.
— Qani, inim, dasturxonga marhamat qiling. Avval taom, soʻngra kalom, deganlar. Soʻng, mana, Yoʻlchivoy bilan bafurja suhbat quraverasiz. Yoʻlchivoy — rahmatli Siddiqbekning pushti kamari, — dedi choy uzatgan qariya.
— Inna lillahi va innaa ilayhi roji’un.1 Ollohning marhamati shu-da, musofirlikda olmay, oʻz yurtida oldi jonini. Shunisiga ham shukr qilish kerak. «Yurtimga kelvoldim, bu yoqdagi hayotim endi foydaga qoldi», derdi rahmatli.
— Sizlar qarindoshmisizlar? — deb soʻradi Solihov, choydan hoʻplab.
— Aslida-ku... begonamiz, ammo musofirlikda qarindoshdan afzal boʻlib ketganmiz. Qashqarda nasibamizni terib yeganmiz.
— Sharipov... Siddiqbek aka qachon ketganlar bu yerlardan?
— Lenin oʻlmasidan ancha avval, derdi rahmatli.
— Sababini bilmassizlar?
— E, inim, sababini oʻzingiz bilasiz-ku? Otamizda bitta sigir boʻlsa ham «boy» deb, «unsur» deb dagʻdagʻa qilishgan. Rahmatli Siddiqbek ham boshqalarga qoʻshilib ketvorganlar. Mana, Yoʻlchivoy oʻshanda yoʻlda tugʻilgan ekan.

Devor-parda ortida sharpa sezilib, Yoʻlchivoy oʻrnidan turdi-da, uzatilgan kosalarni olib iziga qaytdi.

Solihovning qorni och edi, tortinib oʻtirmadi. Qariyalar ham guldor qizil choʻplarni barmoqlariga qistirib olgancha lagʻmonni ishtaha bilan yeya boshlashdi.
— Kimnikidan kelibdi, juda boplapti-da, a? — dedi qariyalardan biri.
— Murodillanikidandir? — dedi ikkinchisi.
— Shunaqa boʻlsa kerak, — dedi Yoʻlchivoy.

Ovqat yeyilib fotiha oʻqilgach, qariyalar qoʻzgʻolishdi.
— Yoʻlchivoy, oʻgʻlim, endi biz boraylik. Xudo sabr bersin. Olloh nasib etsa, payshanba kuni diydor koʻrishamiz.

Ular shunday deb chiqib ketishdi.

Supada ikkovlon qolishdi. Solihov Yoʻlchivoyga qaradi. Peshonasi keng, kipriklari uzun, qora qosh, qirraburun bu odamni qaerdadir koʻrganday edi.
— Qotilni topganmishsizlar? — deb soʻradi Yoʻlchivoy.
— Hali topganimizcha yoʻq. Bir odamda gumonimiz bor. Shuning uchun ham siz bilan gaplashib olishim kerak. Siz oʻzingiz yoki onangiz biron kishidan gumon qilayotganlaring yoʻqmi?

Yoʻlchivoy oʻylanib turib yelka qisdi.
— Hayronman... kimga kerak ekan bu...
— Dadangiz biron kishining ta’qib etayotganini aytmabmidilar?

Yoʻlchivoy yana oʻylandi.
— Yoʻq, tinchgina yashardik. Bu shaharga kelib, joy qilib, hali doʻst-dushman orttirishga ham ulgurolmovdik.
— Dadangiz Daydidaraga nima uchun borganlar? Aytib ketgan edilarmi?
— Bir birodarimni yoʻqlab kelaman, devdilar. Kimligini soʻramabman. Dadam... rahmatli ham aytmovdilar.

Avvaliga «rahmatli» deyishga Yoʻlchivoyning tili bormadi. «Rahmatli» deyish oʻzing uchun aziz boʻlgan odamning oʻlimini tan olish-da. Oʻgʻil hali bu dahshatli fojiani tan olgisi yoʻq. Nazarida dadasi halizamon Daydidaradan qaytadigandek. Oʻq oʻpirib yuborgan bosh, ochiq koʻzlar esa... bular qoʻrqinchli tush edi.

Yoʻlchivoy oʻzi istamagani holda buni tasdiqladi. Otasi yerga qoʻyilgach, uch kun oʻtib, uning oʻlimini tan oldi. Ammo shu soʻzni aytishi bilan badani titrab, peshonasiga sovuq ter chiqdi. Solihov undagi oʻzgarishni sezdi. Shu sabli qayta savolga tutmay, sabr qildi.

Bu qisqa jimlikda Yoʻlchivoy yoʻlga otlangan otasini koʻz oldiga keltirdi. «Daydidara degan qishloqda birodarim bor. Oʻttiz yil koʻrishmadim xabar olishim farz», deb jilmaygan edi. Jilmayishida sarosima zohir edi. Yoʻlchivoyning sezgir nigohi ilgʻagan edi bu sarosimani. Demak... sarosimali jilmayish... oʻlim sharpasi ekan-da?!

Yoʻlchivoy koʻzlarini yumib oldi. «Nimaga toʻxtatmadim. «Tobingiz yoʻqqa oʻxshaydi, bormang», desam boʻlardi-ku! Nimaga indamadim? Nimaga birga bormadim? Xudo menga xabar bergan ekan-ku, nimaga ilgʻamadim bu xabarni?..» Har bir savol miyasida yashin singari chaqnab, yuragiga nayza kabi sanchilardi. Uch kun davomida keldi-ketdilar bilan ovunib bunday xayollarga bandi boʻlmagan edi. Xayollari eshigining lang ochilishiga roʻparasidagi odam aybdormi? Bu odam kelmaganda xayollari zanjirbandligicha qolarmidi? Yoʻq, ertami-kechmi bu xayollar, bu savollar zanjirlarni uzar edilar, Yoʻlchivoyning yuragini burovga olar edilar. Bu odam bahonasida barvaqt boshladilar qiynovni.
— Bu tomonda dushman orttirishga ulgurmabsizlar, u tomonda-chi? Dushmanlaring bormidi?

Solihovning ovozi uzoqdan kelganday toʻlib, Yoʻlchivoy ajablandi. Shu bois darrov javob bermadi. Oʻylashga, fikrini jamlashga biroz fursat talab etildi. Solihov buni boshqacha tushundi. «Eslamoqchi», deb oʻylab, javobni kutdi.
— U tomonda bizlar musofir edik. Musofirlik tuzini totganlar bir-biriga yov boʻlmaydi. Mening bilganim — shu.
— Dadangiz asli qaerliklar?
— Yusufxona degan qishloq bor, eshitganmisiz?
— Ha, bilaman. Siz bobongizni eslaysizmi? U kishi nima ish qilardilar?
— Bobomni eslay olmayman, chunki... koʻrmaganman. Oʻrtahol dehqon boʻlgan ekanlar.
— Sizdan bir iltimosim bor. Dadangizning doʻstlaridan soʻrashning mavridi emasdi. Soʻraganimda ham menga aytmasliklari mumkin. Siz ular bilan alohida-alohida gaplashganingizda «Kimning qasdi boʻlishi mumkin?» deb soʻrab koʻring. Aytishsa, menga ma’lum qilasiz. Endi mana bu suratga qarang, — Solihov koʻkrak choʻntagidan Jahongirning rasmini olib unga uzatdi. — Taniysizmi?
— Ha, — dedi Yoʻlchivoy suratni qoʻliga olib. — Bir-ikki kelgan bu odam. Gumon qilayotganingiz shumi?
— Siz gaplashganmisiz bu odam bilan?
— Yoʻq. Dadam... rahmatli gaplashganlar. Keyin... «Men yoʻgʻimda kiritmanglar», deb aytgan ekanlar.
— Kimga?
— Onamga.
— Onangiz taniydilarmi bu odamni?
— Bilmayman.
— Chaqirsangiz, shuni soʻrab olsam?
— Mumkin emas. — Yoʻlchivoyning ovozida qat’iylik sezildi. — Ayol kishi nomahramning oldiga chiqmaydi.
— Pardaning u betida turib gaplashishlari mumkinmi?

Yoʻlchivoy rasmni olib parda orqasiga oʻtdi. Undan bir necha daqiqa darak boʻlmadi. Solihov chinni piyolani chertib qoʻydi. Jarangiga hushi ketib, yana chertdi.

Yoʻlchivoy qaytib, suratni uzatdi:
— Tanimas ekanlar, — dedi quruqqina qilib.

Solihov muomaladagi bu oʻzgarishni sezib, ajablandi.
— Choydan iching, aka.

Solihovga bu «gapingiz tugagandir, sizga ruxsat», degan ma’noda eshitildi. Oʻzicha «kalavaning bir uchi shu yerda», deb qoʻydi-da, yigitga rahmat aytib, oʻrnidan turdi. U parda-devorning bir tomoni sal surilganini, bir juft qora koʻzning ta’qib etganini sezmadi.

Parda-devor ortidan Yoʻlchivoyning onasi, Siddiqbek Sharipovning bevasi Xadicha oʻgʻrincha qarab qolgan edi. Nima uchun qaraganini oʻzi ham bilmaydi. Oʻgʻli suratni koʻrsatganida vujudidan jon chiqib ketganda boʻldi. A’zoyi badani muzladi. Tili kalimaga kelmay gʻudrandi. Gʻoyibdanmi bir kuch topib, «Taniysizmi?» degan savolga «Yoʻq», deya oldi. Oʻgʻli yana bir nimalarni soʻraganida yo hushidan ketardi yo aqldan ozaordi. Xadicha — ruhi hayotning tegirmon toshlari orasida ezilib ado boʻlgan muslima ana shu chegaraga kelib qolgan edi. Sitamlar uni har siquvga olganida «Bas, boshqa chiday olmayman», deb oʻylardi. Ammo sitamlar kelaverardi, u mushtipar esa chidayverardi...

«Vatan darvozalari ochildi, Olloh yurtimiz yoʻlini yoritdi», degan xabarni eshitganida quvonish oʻrniga bir choʻchib tushdi. Bshqalarga ota yurt quchoq ochardi. Nazarida uni oʻlim betoqat kutardi. Vatan sari bosilgan har bir qadam oʻlim chohi sari qoʻyilganday tuyulardi. Oʻlim shunday kelib jonini sugʻura qolsa mayli edi. Dunyoda koʻradiganini koʻrdi. Xudoga mingdan-ming nolalar qildi. Munojoti ijobat boʻldi — och qolmadi, xorlanmadi, xoʻrlanmadi... Biroq... yashashning lazzati qorin emas ekan. Koʻngli hamisha huvillab turdi. Shu Siddiqbekka nikohlangan kuni oʻzini osmoqchi ham boʻldi. Faqat shu Yoʻlchivoyi... shu oʻgʻli koʻziga koʻrinmaganida bu alamlar yoʻq edi... Xadicha hayotdan toʻygan, deyish nooʻrin. Esi butun odam hayotdan toʻyarmidi? Eng ogʻir sharoitda ham «balki ertaga xayrli tong otar», deb umid qiladi. Xadicha bunday tonglarni koʻp kutdi. Hozir ham kutadi. Buning befoydaligini bilsa ham kutadi. Ha, u hayotdan toʻygan emas. Faqat koʻz ochib koʻrgani bilan uchrashishdan qoʻrqardi. Oʻlim emas, ana shu diydor koʻrishuvi uning uchun dahshatli edi. Musofirlikda yurganda Xudodan unga umr tilardi, baxt tilardi. Yurtig yoʻl olganida shayton «Ilohim, omonatini topshirgan boʻlsin!» degan mash’um fikrni miyasiga urdi. Bu fikrdan sachrab ketdi. «Astagʻfirulloh!» deb koʻkragiga tufladi. Shayton — shayton-da, bu fikrni, u qoʻlidan-bu qoʻliga olib, otib oʻynayverdi. Dam-badam oʻyinga Xadichani ham tortdi. Ayol «Astagʻfirulloh!» deb kalima qaytarganida shaytonning badani zirillab, qorongʻi uyasiga daf boʻldi. Keyin yana chiqdi... Bu oʻyin mana shu hovlida Jahongirni koʻrganiga qadar davom etdi.

Uni koʻrdi-yu, koʻzlariga ishonmadi: koʻzlar oʻsha, qarashlar oʻsha, ovoz oʻsha. Oʻsha orasta kiyinish... Faqat peshonasiga birnima yozilgan. Bu nimasi?..

Xadichaning oʻsha damdagi holatini bayon etish mushkul. Oʻlimlariga rozi boʻlib ketdi. «Mening tirikligimni bilmasin, koʻrgan kunimni bilmasin, jonimni olaqol, Xudo!» deb boshini devorga urdi. «Jon enam, jon otam, yoninglarga chaqirsangiz-chi!» deb nola qildi. Doʻzax u dunyoda deydilar. Xadicha doʻzax oʻtiga shu dunyoning oʻzidayoq roʻbaroʻ boʻlgan edi.

Oʻgʻli hozir suratni koʻrsatgach, doʻzax olovi yana zabtiga oldi.

Solihovni ta’qib etgan bir juft koʻz egasi mana shu oʻtda yonayotgan Xadicha edi.

Toʻlgʻoqli kecha

Birinchi bobda Jahongirni shahar turmasiga kuzatgan edik. Alhol uning ahvoli-ruhiyasidan xabar topish vaqti yetdi.

«— Musulmonlar, axir bu Muhammadrizoning pushti kamari-ku?! Noshukr boʻlmang, rahmatlining yaxshiliklarini unutsak koʻr boʻlamiz-ku! Boy, boy, deysiz, boy boʻlib bizning boʻynimizga minib olmagan edi-ku?! Oʻzi ishlab topardi-ku?!
— Otasi rahmatli yaxshi odam edi, bolalarining qiligʻini koʻrding-ku! Bittasi qochib qoldi. Bu ham boʻriday olayib turibdi...»

«— Jahongir Muhammadrizo oʻgʻli, qishloq faollarini otishda ishtirok etganingizni tan olasizmi?
— Yoʻq, men otmadim.
— Hoy, qizil qozi birodar, gapiga ishonmang, otgan.
— Bekor aytyapsan, zangʻar, Jahon yoʻq edi ularning ichida... Bu ham oʻzimizga oʻxshagan dehqon boʻlsa...»

«— Ishchi-dehqon jumhuriyati nomidan...»

Ikki qoʻlini bolish qilib chalqancha yotgan Jahongir koʻzini ochdi. Uxladimi yo tush koʻrdimi yoki yillarning chigʻirigʻidan oʻtib kelayotgan xotiralari uygʻondimi?

Jahongir shahar qamoqxonasi hovlisida mashinadan tushdiyu tanish manzarani koʻrdi. Odam ruhini ezib chilparchin qilib yuboruvchi oʻsha toshbino, oʻsha temir panjarali tuynuklar. Oʻsha sovuq nigohli soqchilar. «Bu yerga yana qaytish peshonamda bor ekan-da. Soʻnggi manzilim shu yer ekan-da. Bundan koʻra ozodlikda, oʻrisning oʻsha oʻrmonlarida oʻlib ketganim durust emasmidi?.. Astagʻfirulloh Noshukr bandangni oʻzing kechir. Oʻsha oʻrmonlarda sendan umr tilagan edim, berding. Niyatimga yetay degandim, yetkazding. Oʻzingga shukr. Jonimni ozodlikda olding nima-yu,bu toshbinoda olding nima, bandangga baribir emasmi? Bu dunyo azoblaridan qutqarsang bas. Bandangga oʻzing rahm qil.»

Shu xayollar bilan qamoqxona ichkarisiga kirdi. Oʻsha tanish manzara: ikki qavatli taxta karavotlar, kirtaygan koʻzlar, rangpar chehralar, oʻsha tanish hid — toshdevorning zax nafasiga qorishib ketgan badboʻylar.

Bu yerning taomili ham ma’lum unga: beayblar, birinchi marta tushganlar, bexos jinoyat qilib qoʻyganlar yangi tushgan mahbusga darrov e’tibor qilishmaydi. Ular oʻz dardlariga qovrilib yotgan boʻlishadi. Yangi kelgan odam dastlab qamoqxona havosini olganlar diqqatiga roʻbaroʻ boʻladi. Taomil oʻzgarmabdi: sochi qoshigacha tushgan yigit qoʻllarini choʻntakka solgancha, oʻrdakday lapanglab kelib uning qarshisida toʻxtadi. Bezbetlarcha tikildi. Soʻng Jahongirning peshonasidagi yozuvga sovuq barmoqlarini tekkizdi. Yigit «qarshimdagi tirik jon emas, shunchaki bir matoh, uni ushlab koʻrishim ham mumkin, ezgʻilab koʻrishim ham mumkin», degan manmanlik fikrida edi. Jahongir bu toifaning fe’lini ham, bunaqa odamning nima qilishini ham biladi.
— Bu yeringga nima yozilgan? — dedi yigit uning peshonasiga chertib.
— Tishing oʻtmaydi bunaqa gaplarga, — dedi Jahongir qoʻrslik bilan.
— Zoʻrsan-ku! — yigit shunday deb uning yuziga yengil shapatiladi.

U yangi kelgan odamni shu zaylda biroz mazax qilmoqchi edi. Ammo ulgurmadi. Jahongir yirik, baquvvat panjalari bilan yoqasiga chang soldi-da, uni xuddi bir bogʻ pichanday nariga uloqtirib yubordi. Yordamga shoshilgan ikki yigit ham sherigi yoniga uchib tushdi. Uch yigitdan iborat «gʻaram»ni joylab boʻlgach, Jahongir boʻsh karavotga borib yotdi. Uzoq vaqt tosh qotganday qimirlamadi. Birov unga gapirmadi ham. Bundan foydalangan Jahongir maylini xayollar izmiga bergach, koʻzi ilinibdi...

Axir «Hoy, musulmonlar!» degan ovozni aniq eshitdi-ku? Iltijo bilan, dard bilan aytilgan soʻzlar... Inobatga olinmagan iltijo, befarq qoldirilgan dard. Oʻshandagi befarq nigohlar uni uqubatli ayriliqqa kuzatgan edi. Har qalay oʻsha damda shunday deb oʻylabdi. Keyin bilsa, bu nigohlar uni bir umrlik azobga kuzatgan ekan. Bu befarq nigohlar uni oʻtiz besh yil muqaddam oʻlimga yuborgan ekan. Oʻttiz besh yil yer yuzida emas, oʻlim darasida sarsari kezdi. Qorni toʻq mushuk sichqonni panjalari orasida ezgʻilab oʻynaganiday Azroil ham uni shu koʻyga soldi. «Joningni ana olaman, mana olaman», deb oʻttiz besh yil u burchakdan-bu burchakka haydadi. Mana, nihoyat, shu manzilga boshlab keldi. Kunda shu toshimoratda. Bosh qoʻysa bas. Shu toshimorat ichida joni ketadi. Kindik qoni tuproqqa toʻkilgan edi. Yurak qoni toshga sachraydi, keyin... toshdan kafan topadi. Uning murdasini soʻrab oladigan yaqini yoʻq. Boʻlganda ham berishmasa kerak. Oʻzlari koʻmishadi. Koʻmishsa — xoʻp-xoʻp. Yoqib yuborishsa-chi? Murda oʻtga kirganda tirik odamday sakraydi, deyishadi. Shuni eslasa, Jahongirning badani muzlaydi. Hozir ham shu gap xayoliga keldiyu qamoqxonada emas, muz oʻlikxonada yotganday seskandi. Qaddini koʻtarib, kaftlarini ikki yuziga bosdi.

Mahbuslar, besoʻnaqay gavdali bu odamdan hayiqib qolishganmidi, unga e’tibor berishmadi. Hol-ahvol soʻraydigan yo tanishib olish istagida boʻlgan, yo «yorugʻ olamda nima gaplar», deb qiziqadigan kimsa topilmadi. Bu Jahongir uchun muddaoning oʻzi edi. Birov bilan gaplashish u yoqda tursin, Jahongir odam zotini koʻrmasam, degan kayfiyatda edi. Ammo chora qani, bir toʻda mahbusning ichiga tashlab qoʻyishgandan keyin u nima qila olardi.

U hamxonalariga zimdan nazar tashladi: yoshda ham, shakl-shamoyilda ham oʻxshaysiz bu odamlar toshimorat ichida shunday kunlar boshiga tushishini bilganmi? Bu imoratdan qachon chiqib ketishadi — bilishadimi? Tashqarida bir kosa ovqatni kirita olmay sargʻayib turgan jigarlari bilan qayta koʻrishish nasib etadimi ularga? Buni hech biri bilmaydi. Ammo quyoshli olamga qaytish umidi bilan yashaydi. Bunday umid faqat Jahongirda yoʻq. Bunaqa umidning paydo boʻlishini istamaydi ham. Uning umid-maqsadi bir — Parvardigori bergan omonatni topshirib, ota-onasi yoniga borish. Depara avaxtasida yotganida qaytish onlari yaqinligiga imon keltirgan edi. Biroq shaharlik bu mayor paydo boʻldiyu rejalari chigallashib ketdi.

Chiroq xiralashib, mahbuslar birin-sirin karavotlariga choʻzilishdi. Xonada pishillash, xurrak ovozlari qorishib ketdi. Jahongir bir oʻtirdi, bir yotdi, bir turib yurdi. Behalovat kecha uning nazarida ancha choʻzildi. Nazarida endi mutlaqo tong otmaydiganday edi. Bu pishillayotgan, xurrak otayotganlar ham tirik odamlar emas, murdalar edi. Yotgan yeri ham qamoqxona emas, erinmay qazilgan, gʻoyat keng bir goʻr edi. Aftidan, Olloh uning jonidan avval es-hushini olganu toʻppa-toʻgʻri shu goʻrga tiqqan edi.

Tongda iliq suv boʻlib suvga, shoʻrva boʻlib shoʻrvaga oʻxshamagan bir narsani ichib boʻlgach, uni soʻroqqa chaqirishdi. Oʻsha tanish mayor torgina xonada erinmay soʻroq boshladi. Jahongir soʻroqqa kirishda «Nachaynik, aybimga iqrorman, ishni sudga oshiraver», demoqchi edi, mayorning savollaridan gangib gaplarini aytolmay qoldi. Tergov Jahongirning nazarida bir-bir yarim soat chamasi davom etdi. Mayor xuddi «ish vaqtim sakkiz soat, shu soʻroqdan boshqa yumushim yoʻq, kechga qadar gaplashaman sen bilan», deganday erinmasdan soʻroq qilardi. Bu mayor Jahongirni oʻttiz besh yil badalida kalaka qilib kelayotgan Azroildan ham battar ekan. U ham Jahongirni berkinmoqchi boʻlgan hali u burchakdan, hali bu pastqamlikdan tortib chiqarib, haqiqat oftobiga roʻbaroʻ qilaverdi. Jahongir bu oftobdan qoʻrqar edi. Shu sbabli soʻroqlarga uzoq dosh berolmadi. Mayor Solihov soʻroq oxirlab qolganini his etgach, soqchini chaqirdi.

Jahongir mahbusxonaga kirib, joyiga yonboshladi. Roʻbaroʻda oʻtirgan yigit esa gapiraymi-gapirmaymi, deb ikkilanib turdi-da, oxiri koʻngil soʻragan boʻldi:
— Tinchlikmi, aka?

Jahongir ajablanib unga bir qarab qoʻydi-da, «Tinchlik», deya poʻngʻilladi. Yigit «kelib-kelib shu toʻnkadan koʻngil soʻraymanmi», deganday oʻrnidan turib, nari ketdi. Jahongir oʻzining bu qilmishidan pushaymon boʻldi. Bir odam yaxshi niyat bilan koʻngil soʻrabdi, dalda bergisi kelibdi. Poʻngʻillashi nimasi edi! Biroq bu holda Jahongirni ayblash ham oʻrinsiz. Tegirmon toshlari orasidan oʻtib, bir moʻ’jiza bilan tirik qolgan odamni tasavvur eting-a? Jahongir hozir soʻroqdan emas, aynan tegirmon toshlari orasidan chiqib kelib «Tirik qolganim chinmi?» deb turgani edi. Unga bir ogʻiz gap ham ortiqcha edi. Shu bir ogʻiz gapni qoʻshni karavotdagi yigit aytib qoʻydi. Boshqa payt boʻlganida Jahongir gapni maromiga burib uning koʻnglidagi xijilni yozib yuborishi ham mumkin edi. Harholda Jahongir yigit oʻylaganchalik toʻng emas, vaqtida ulfat koʻrgan odamlardan edi. Lekin hozir yigit koʻnglini yumshatishga holi yetmadi.

U ikki qavatli taxta karavotlarni, sharpaday rgan, oʻtirgan, yotgan odamlarni koʻrgisi kelmay koʻzini yumdi. Yumdiyu taxta karavotlar oralab sharpaday yurgan, oʻtirgan, yotgan odamlar oʻrnida qattiq tikilib turgan mayor paydo boʻlib, tergovni boshlab yubordi:

«— Muhammadrizaev, toʻgʻrisini ayting, nima uchun tergovni chalgʻitmoqchi boʻlyapsiz. Sizni qoʻrqitishdimi?
— Kim qoʻrqitadi? Odam oʻlimdan koʻrqadi. Men esa oʻlimdan qoʻrqmayman.
— Shuning uchun aybni boʻyningizga olyapsizmi?
— Xudodan yashirmagan sirni sizdan yashiramanmi?
— Siz koʻp jabr tortgan ekansiz. Bu haqdanmi yo nohaqdanmi hozircha bilmayman. Lekin...»

Jahongir koʻzini ochdi. «Hozircha bilmayman...» Ha, shunday dedi mayor. Lekin Jahongir oʻsha tobda bu gapga koʻp ham ahamiyat bermagandi. «Hozircha...» Nima demoqchi? Hali oʻttiz besh yillik gapni, oʻttiz besh yillik eski paxtani titib koʻrmoqchimi? Nimaga? Kimga kerak ekan bu haqiqat? Biz sizni oʻttiz besh yil nohaq azoblagan ekanmiz, degani bilan umri qaytib berilarmidi? Suygan xotini, xorij yoʻlida kindik qoni toʻkilgan oʻgʻli bagʻriga qaytadimi?.. «Ishchi-dehqon jumhuriyati nomi bilan...» Bexos miyasini zirillatgan bu gap toshimoratni ham larzaga solganday boʻldi. Tosh devorlarga tegib jaranglagan bu gap miyasiga qaytib urilib, tovonigacha zirqiratib yubordi.

«Hali Xudo oldida gunohim koʻp ekan. Olloh suygan bandalarini bu dunyoda obdan qiynab, gunohini toʻkib, soʻng u dunyo bagʻriga oladi, deyishardi. Otamning xunini olmaganim uchun Xudo gunohimdan kechmayapti. Gunohlarim toʻkilib bitganda oʻsha qishloq avaxtasidayoq omonatimni topshirardim. Gunohim koʻp ekan hali... Yo Tangrim! Hech bir bandangni bunchalik qiynama. Omonatingni olging kelmayotgan boʻlsa nima qilay, ayt. oʻz jonimni oʻzim sugʻurib olayinmi?! Nauzubilloh! Oʻzing asra bundan, Tangrim, shayton yoʻlidan oʻzing qaytar. Oʻzing bergan omonatni oʻzing qaytarib ol. Sen bergan ne’matga men xoinlik qilolmayman...» Jahongir shunday deb kalima qaytardi.

Dastlab turmaga tushganidan beri necha marta joniga qasd qilishni oʻyladi. Oʻrusiyaning sovuq oʻrmonlarida, Germaniyaning hashamatli shaharlarida yurganida ham bu fikr koʻngliga gʻulgʻula solgan, ammo shayton yoʻliga kirmagan, Yaratgan bergan omonat joniga xiyonat qilmagan edi. Shuncha azobga chidab kelib, endi, soʻnggi qadam qolganda xiyonat qiladimi? Yoʻq!

Jahongir oʻng yonboshiga agʻdarildi. Jangohni zulmat qanotlari bilan bosib turgan qorongʻulik bagʻrini tilgancha yorugʻ izlar qoldirib uchayotgan oʻqlar kabi xayollari uning qorongʻu miyasini nishonga olgan edi. Mayorning har bir savoli oʻsha oʻq misol zulmat qa’ridan otilib chiqar edi.

«— Siddiq Sharipov bilan qaerda tanishgansiz?
— Men bunaqa odamni tanimayman.
— Aniq eslang: Daydidaradagi hodisa ertalab yuz berganmi yo oqshomda?
— Ertalab ham, oqshomda ham emas, kunduzi.
— Miltigʻingizning nomi nima edi?
— Ov miltigʻi...
— Miltiq turlarining oʻziga yarasha nomi boʻladi.
— Nomini bilmayman.
— Miltiqni qaerdan olgansiz?
— Otamdan qolgan. Eski miltiq edi.
— Oʻq marhumning qaeriga tekkan?
— Bilmayman.
— Muhammadrizaev, oʻzingizni goʻllikka solsangiz solavering, biroq bizni befahm deb oʻylmang. Harholda biz miltiq oʻqi bilan toʻpponcha oʻqining farqiga boramiz. Oʻq orqadan otilganmi, yuzma-yuzmi, buni ham ajrata bilamiz.
— Nachaynik, oʻzingizni qiynab nima qilasiz, qoʻrqmang, sudda tonmayman gapimdan. Menga achinmay qoʻya qoling.
— Achinmay qoʻya qoling? Men sizga emas, marhumga achinyapman.
— Unga ham achinmang, arzimaydi.
— Arzimasligini siz qaerdan bilasiz, uni tanirmidingiz?»

Shu savol berilganda Jahongir ilinganini sezdi. Mayor «marhumga achinyapman», deganida indamay qoʻyaqolmasdan «unga ham achinmang», deyishi nima edi?! «Marhumlarga achinish kerakmas, duoi fotiha zarur ularning ruhiga», deb qoʻya qolmaydimi? Shunday deyishga dedi, ammo fursatni oʻtkazib, «uni tanirmidingiz?» degan svoldan soʻng aytdi. Qirgʻiykoʻz mayor anoyi emas, ilintirib oldi. Hali «achinishga arzimaydi», degan gap atrofida koʻp aylantiradi. Jahongirga bularning fe’li ma’lum.

Jahongir avvallari inson taqdiriga befarq qaraganlvri uchun bu tergovchilardan nafratlanar edi. Endi esa aksincha boʻlyapti haqiqatni ochishga intilayotgan mayorni koʻrarga koʻzi yoʻq. «Endi bu haqiqatlarning menga nima keragi bor, — deb oʻylardi u, — hayotimni barbod qilishgan boʻlsa, bu dunyodan ilinjim qolmagan boʻlsa...»

Jahongir ming bir xayol qurshovida uyquga ketdi. Uyqu boshqalarga orom ulashsa, unga azob beradi. Koʻzi uyquga ketishi bilan miyasiga uya qurib olgan koʻrgan-kechirganlari koʻrshapalakdek uygʻonib, uni har koʻyga soladi. Arvohlar bilan gaplashadi, iblislar qanot chiqarib uni uchiradilar, osmonga olib chiqib chumchuq patiday oʻynaydilar.

Ayniqsa, qamoqdagi tunlar beorom kechadi.

Bu safar iblislar uni xoli qoʻyishdi. Koʻziga Daydidaradagi oʻsha chinor koʻrindi. Chinor... barglari bitta qolmay toʻkilgan. Shamol bu barglarni qaygadir uchirib ketgan. Atrofda shisha siniqlari. Daraxt ostida kimdir oʻt yoqib uning tanasini odam sigʻadigan darajada oʻyib yuborgan.
— Sizga ozor yetibdi, Chinor bobo, — deydi Jahongir, — mening bagʻrim ham sizning kuygan tanangizdek oʻyilib ketgan. Oʻshanda bargingizni toʻka qolganingizda bu koʻrguliklar yoʻq edi menga. Ayting endi, bu boshga yana qanday savdolar tushadi?

Chinor javob bermaydi, qaygʻu bilan tebranadi. Tanasidagi oʻyiq — goʻyo uning ogʻzi. Tili esa sugʻurib olingan...

Tepadan ovoz keldi. Jahongir shoshib qaraydi: yoʻgʻon shox ustida Zokirxoʻja oʻtiribdi. Qoʻlida tasbeh.
— Ehtiyot boʻling, yiqilib tushasiz, — deydi Jahongir unga.

Shunday deyishi bilan shox qarsillab sinib, Zokirxoʻja toʻgʻri Jahongirning ustiga qulaydi...

Nafasi qaytib, terga pishgan Jahongir choʻchib koʻzini ochdi: qamoqxona hali ham tun hukmida. Bir necha mahbus kim oʻzarga baralla xurrak otadi. Tashqaridagi qadam ovozlari soqchilarning bedorligidan darak.

Jahongir koʻp yillardan beri Zokirxoʻjani eslamas edi. Birinchi marta qamoq jafosiga uchraganida hamdard boʻlgan bu odamning jasadi uzoqlarda qolib ketgan. Bir umr Olloh yoʻlida xizmat qilgan bu muslimga kafan, janoza nasib etmadi. Jahongir Zokirxoʻjani har eslaganida «Musofirlikda oltin topish oson, jon taslim qilish qiyin», deb qoʻyardi. Aslida bu — Zokirxoʻjaning gapi. Tanasi kafan koʻrmagan, lahad koʻrmagan muslimning gapi. Qulogʻiga Olloh nomi bilan azon aytilgan, «Olloh», deb tili chiqqan, umr boʻyi toat-ibodatda boʻlgan muslim janozasiz ketdi. Inson bolasi boshiga turli kulfatlar tushishi mumkin. Bu dunyo azoblarini behad koʻp totishi mumkin. Lekin, Jahongirning nazarida kulfatlarning eng beshafqati oʻsha Zokirxoʻjaga nasib etdi. «Bir hovuch ona tuproqqa zor boʻlib, koʻz yumishni hech bir bandaga nasib etmasin». Bu ham Zokirxoʻjaning gapi.

Odamning bir yelkasida shayton, ikkinchisida farishta oʻtiradi, deydilar. Shayton Jahongirga:
— Akang bir hovuch tuproqqa zor boʻlib oʻladi, — deydi.

Farishta esa:
— Akangni tuz-nasib tortib keladi. Xudo uning jonini sening qoʻling bilan oladi, — derdi.

Shayton ham, farishta ham aldadi.

Shu aldovga uchratguncha oʻshanda Zokirxoʻja oʻrniga uning jonini olmaydimi... «Astagʻfirulloh!» Jahongir yana kalima qaytardi. Xayolini chalgʻitmoqchi boʻldi. Biroq Zokirxoʻjadan uzoqlasha olmadi...

...Jahongir temir panjarali darchasi bor vagonga chiqayotganida qayoqqa ketayotganini bilmagandi. Poxol toʻshalgan vagon ichi sassiq edi, kishining nafasi qaytib ketardi. Eshik qarsillab yopilgach, ichkari dimiqqandan dimiqdi. Jahongir bitga talanib yotib, tongga yaqin koʻzi ilinibdi. Uygʻonsa — poezd toʻxtab turibdi. Mahbuslar uyquda. Vagon ichi nimqorongʻu. Jahongirning nazarida tong otgan-u, biroq, temir panjarali darcha tashqaridagi yorugʻlikni toʻsib turganga oʻxshadi.

Jahongirning yonginasida bir odam chordana qurib oʻtirib olibdi. Uning kimligini farqlash mumkin boʻlmadi. Uning pichirlashidan ajablangan Jahongir diqqatini jamlab, quloq tutdi. Notanish odam uning quloq tutganini fahmlaganday ovozini picha koʻtardi:
— Yo Olloh, bilib-bilmay, tushunib-tushunmay, shayton yoʻliga kirib, toʻgʻri yoʻldan ozib, iymondan, vijdondan, insofdan chekinib qilgan gunohlarimni oʻzing kechir. Akam bilan diydorlashish qiyomatga qoldi endi. Yo Olloh, akamga yorugʻ yuz bilan roʻbaroʻ qil. Akam toʻgʻri yoʻldan ozgan edi, oʻzing kechir uning gunohlarini. Hali tavba qilmagan boʻlsa oxir-oqibat baribir tavba qiladi. U koʻrmaganlarni men koʻrdim. Shu paytgacha akam oldida gunohkorman, deb yurardim. Inshoolloh, haq ekanimni koʻzim tirikligida koʻrsatding. Endi oʻlsam armonim yoʻq. Yo Olloh, men sendan jannatdan joy soʻramayman. Shu ta’mada senga sigʻinib yurgan boʻlsam, albatta doʻzaxdan joy ber menga. Bu dunyoda koʻrgan rohatlarim evaziga doʻzax azoblarini tortay. Men Rasululloh sallallohu alayhi va sallamga aytgan soʻzlaringga amal qilib keldim. Gunohlarim boʻlsa oʻzing jazo bergaysan. Bu dunyoda qolayotganlarning iymonini ber, goʻdaklarning rahmini ye. Bu qiyomat azoblariga goʻdaklarni duchor qilma...

Jahongirning uygʻonib, oʻgʻrincha quloq tutib yotganini sezib, norozi boʻlganday endi pichirlashga oʻtdi. Soʻng yuziga fotiha tortdi. Lekin shundan keyin ham oʻrnidan jilmadi. U koʻzini bir nuqtaga tikkancha qotib oʻtirardi. Jahongir ovoz chiqarib uni chaqirishni ham, indamay yotaverishni ham bilmay garang edi.

Notanish odam — Zokirxoʻja edi. Jahongir oʻsha kuni tong otib, poezd jilgach, u bilan tanishdi. Biroq erta sahardagi ibodatdan soʻz ochmadi. Tonggi munojotning sababini Zokirxoʻja ancha keyin, oʻlimi haq ekanini fahmlaganda aytib berdi.

Oʻsha tongda u uzlatga chekingan edi. Zokirxoʻja tun qorongʻusida bir chimdimgina uxladi. Ana shu bir chimdim uyqusida akasi bilan uchrashdi. Hibsga olinganidan beri tushlarida koʻp koʻrdi akasini. Tushida koʻrganida ham, xayolida tiriltirganida ham akasi bilan koʻp bahslashar edi. Bugun... akasi indamadi. Ogʻzini ochib gapirmoqchi boʻldi-yu, gapirolmadi. Zokirxoʻja akasiga qarab qoʻrqib ketdi — uning tili kesib tashlangan edi... Shu qoʻrquv bilan uygʻonib, Ollohga sigʻinganicha moziyga chekindi. Qotib oʻtirib oʻsha soʻnggi uchrashuvni esladi...

Koʻngil yaralariga malham baxsh etishga qasd qilgan koʻklam dalalar, qirlarni uygʻotib togʻning gadoy topmas soʻqmoqlarigacha yetib keldi. Yigirmanchi yilning bahori yigirma besh oydan beri issiq goʻshasidan yiroqlarda yashayotgan odamlarga tashvishli xabar yetkazdi. Bahorga chiqib, birlashib, gʻanimlarga soʻnggi zarba berilishini kutayotgan islom lashkarlari amiralmuslimin Madaminbekning qizillar bilan sulh tuzganini eshitib, hayratdan dong qotdilar. Oʻtgan bahor moʻ’minlarga va’z ayta turib, «Ahli muslim, yer yuzin lolazor tutdi demanglar, bu shahidlar yuragidan oqqan qondir. Muqaddas lolazorni kofirlar qadami toptar ekan, yorugʻ dunyo bizga haromdir», degan Zokirxoʻja bu xabarni eshitganidan beri oʻziga kelolmaydi. Nazarida oʻsha ondan boshlab quyosh harorat emas, sovuq nafas ufurayotgandek vujudi muzlaydi. Oʻn kun ilgari yechib tashlagan poʻstiniga oʻralib titraydi. Bugun ham shu holda oʻtirganida navkar kirib, qoʻrboshi chorlayotganini aytdi.

Qoʻrboshi yolgʻiz edi. Zokirxoʻja chorlovning sababini bilmay ajablandi.
— Biz yoqlarga Madaminbek qadam ranjida qilyapti emish, — dedi qoʻrboshi.
— Kelsalar bosh ustiga, — dedi Zokirxoʻja. — Maqsadlari nima ekan?
— Anglamadingizmi? Uning maqsadi bitta — barchamizni qul qilish.
— Alqissa... sulhga da’vat etib kelyaptilarmi?

Qoʻrboshi javob bermadi. Tizzalarini uqalab uzoq oʻtirdi.
— Nima qilamiz? — dedi u nihoyat. — Sulh tuzamizmi biz ham?

Zokirxoʻja daf’atan javob bera olmadi. U bu haqda koʻp oʻylagan edi. Sulh — begunoh qonlar toʻkilmagining oldini oladi. Elga osoyishtalik beriladi. Ammo keyin-chi? Ana shu «keyin-chi?» degan savolga javob topolmay boshi qotar edi.
— Sulh tuzsak, yigitlar issiq oʻrinlariga qaytishadi, oʻlim boʻlmaydi. Bu Xudoga ham ma’qul ish, — dedi qoʻrboshi oʻz savoliga oʻzi javob berib. — Lekin bu dayuslar oʻz holimizga qoʻyisharmikin? Islomni oyoqosti qilishmasmikin? «Alhamdulilloh, musulmonman», deguvchi tillar kesilmasmikin? Gʻayridinlarga nima kerak? Bizning osoyishtaligimizmi? U holda ne sababdan bizga qilich tortdilar? Nekolayni oʻldirdilar. Unda ham talatoʻp. Unda ham osoyishtalik zarur. Bizga jon kuydirmaklarining boisi nima? Madaminbek bularni oʻylamadimi ekan? Gapiring?

Qoʻrboshining soʻnggi amri tahdidli edi. Shu bois Zokirxoʻja biroz sarosimalandi.
— Savollaringizga javob bermakka aqlim qosir, — dedi past ovozda.
— Bekning aqli qosir emas, nima qilishini biladi. Uning maqsadi mengagina ayon emas. U bir qanotimizni uzib tashladi. Endi bir qanot bilan uchib boʻlmaydi. Xoʻsh, yigitlarga izn berib yuboraymi yo Qashqarga ketib payt poylayinmi?
— Qashqarga ketmoq... sharmandalik yuki bilan ketmoq... Yurtni tashlab-a? Payt poylasangiz yangi qanot oʻsib chiqarmikin?

Bu gap qoʻrboshiga malol keldi. Zokirxoʻjaga oʻqrayib qaradi;
— Boring, hozirligingizni koʻring. Madaminbekni pastdagi qishloqda qarshi olamiz. Qarorgohimizga kelib bu yerlarni bulgʻab yurmasin.

Zokirxoʻja qoʻrboshining bu qaroridan bildiki, uning niyati buzuq. Bir shumlikni diliga tukkan. Pastga tushib qishloq atrofiga qoʻyilgan pistirmalarni koʻrgach, Xudodan qoʻrboshiga insof tiladi. Madaminbek bilan kelgan odamlar orasida akasini koʻrib, adashganlarga rahm etishni soʻrab Ollohga nolalar qildi.

Qoʻrboshi gʻazabini ham nafratini ham yashirmadi. Madaminbek shunday boʻlishini oldindan bilganmi, bu gʻazab, bu nafratni mayin jilmayish bilan yengmoqchi boʻlib qoʻrboshining izidan uyga kirdi. Zokirxoʻja ularga ergashmay, bir nafas hayalladi. Akasini chetga tortib shivirladi:
— Odamlaringiz shuginami?
— Ha. Biz sulhga keldik, hammamiz qurolsizmiz.
— Tezda keting bu yerdan. Hech kim omon qolmaydi. Sulhga umid qilmang.

Zokirxoʻja shunday deb ichkari kirganida qoʻrboshi Madaminbekka dagʻdagʻa qilmoqda edi:
— Erkimizni oʻzimizga beradigan boʻlsa, ikki yil qilich choparmidi? Yoʻq, bek, agar shu va’dalarga inongan boʻlsangiz lodonsiz. Agar shu gapga ishonsak, nevara-chevaralarimiz bizni qargʻab oʻtadilar. Bu gapga ishongandan koʻra, bitta qolmay qirilib ketsalaring boʻlmasmidi, deydilar. Sen lodon emassan, bek, sen — xoinsan!! Sening boshingni oʻz qoʻlim bilan uzaman. Bu dunyoda koʻp gunohlar qildim. Endi Xudo yoʻliga bir savob qilay...

«Muzokara» deb atalmish bu uchrashuv kutilmaganda tez tugadi. Madaminbekning aytar gaplari oʻzi bilan ketdi. Kim haq, kim nohaqligi sir boʻlib qoldi. Zokirxoʻja tashqariga chiqib Madaminbekning chopib tashlangan odamlarini koʻrdi. Shahidlar orasida akasini topmay, koʻngli bir qadar tinchidi. Akasining pistirmalarni dogʻda qoldirib, qishloqdan qanday chiqib ketganini bilmaydi. Qoʻrboshi Qashqardan panoh topib, oʻzi esa uyiga qaytgach, akasini bir martagina koʻrdi. «Minnat boʻlmasin», deb oʻsha mash’um kechani eslamadi.

Zokirxoʻjani hibsga olganlarini akasi koʻrdi. Biroq oraga tushmadi. Bir ogʻiz gapirmadi ham. Aytiladigan soʻzlar qiyomatga qoldi. U shundan alamda.

Sovuq oʻlkada terlamadan holdan ketib jon taslim qilayotgan Zokirxoʻja umrining bir chimdimi haqidagi hikoyani Jahongirga aytib bergan edi. Boshga tushib koʻz koʻrgan oʻzga voqealarni esa xotirasining zimiston chodiriga oʻrab yer bagʻriga oʻzi bilan olib ketdi.

Zokirxoʻjaning sovuq oʻlkadagi bir necha kunlik umri, bir chimdim hikoyasi necha yillardan beri Jahongir bilan tirik yuribdi. Jahongir Zokirxoʻjaning omonat gaplarini topshiray deb uning akasini ikki marta qidirdi. Birinchi gal uchrata olmadi — uzoq safarda ekan. Ikkinchi marta xunuk xabar eshitdi — Mirsharopov bilan birga qamoqqa olinib, otib tashlanibdi — u xalq dushmani ekan...

Jahongir hozir ana shularni esladi. «Zokirxoʻja akasiga soʻnggi soʻzini ayta olmadi. U ham shunday boʻlgandir. Qiziq, akasi qoʻliga kishan urilganda Zokirxoʻjani yodga oldimi? Oraga tushib ukasini qutqarib qololmaganidan oʻkindimi? U dunyoda aka-uka uchrashib nimalarni gaplashdilar ekan?..» Shu savoldan Jahongirning yuragi hapqirdi. Oʻzlari-chi? Hademay u dunyoda diydor koʻrishganlarida nimalarni gaplashadilar?

Sasib ketgan qamoqxonada bedor yotgan Jahongirning miyasini shu savollar kemirar edi.

Sirtmoqni kim tashlagan?

Parda-devor ortidagi ayol koʻnglidan kechgan gaplardan bexabar mayor Solihovni Qirqbel qishlogʻida nimalar kutyapti ekan?

Kechasi bilan ezib yoqqan qor aralash yomgʻirdan soʻng iyigʻi chiqqan yoʻldan mashina yura olmadi. Yoʻl tikkalagani sayin gʻildiraklari chirpirak boʻlib aylanib, loyga botib qolaverdi. Bu ahvolda Qirqbel qishlogʻiga yetolmasligini sezgan mayor Sanjar Solihov mashinadan tushdi. Kapitan Jabborov ham noiloj unga ergashdi. Kapitan ehtiyot boʻlib qadam bosishga qanchalik harakat qilmasin, birpasda oyogʻidagi botinka loyga botdi. Etik kiyib olmaganidan afsuslandi. «Yoʻlning bunaqaligi tushimga kiribdimi», deb oʻzini oʻzi oqladi. Harbiychasiga katta-katta qadam tashlayotgan mayorga yetib yurish qiyin edi. Mayorning yurishi aslida shundaymi yo atay tezlab ketyaptimi, Jabborov bilolmadi. Mayor orqada kelayotgan hamrohiga qaramasdi. Uning xayoli turmada oʻtirgan Jahongirda edi. Fe’li, xatti-harakati bir-biriga oʻxshagan jinoyatchini topish qiyin. U Jahongirga oʻxshagan nusxani shu paytgacha uchratmagandi. Peshonasida yozuvi bor bu odam uni aldab qorongʻi gʻorga kiritib yuborganday edi. Solihov Jahongir bilan boʻlgan soʻnggi suhbatni oʻylab borardi. Jabborov esa buni boshqacha tushunib «Men bilan gaplashgisi yoʻq ekan, nima qilardi tinchimni buzib», deb oʻyladi. Besh qadamcha orqada qolib kelayotgan Jabborov bir oz nafas rostlab olish maqsadida mayorni gapga tutdi:
— Oʻrtoq mayor, bu qishloqqa avval ham kelganmisiz?

Solihov toʻxtab orqasiga oʻgirildi.
— Yoʻq, birinchi kelishim, — dedi u, Jabborovning maqsadiga tushunmay. — Nimaga soʻrayapsiz?
— Yurishingizga qarab, yoʻlni bilarkansiz, deb oʻylabman.
— Bu atrofda boshqa yoʻl koʻrmaganim uchun tikka boryapman.

Ikki chaqirim yoʻlni it azobida bosib oʻtishdi. Yaxshiki, qishloq soveti raisining xonasi issiqqina ekan. Hali qaynogʻi oʻlmagan choydan bir piyola ichib, onadan qayta tugʻilganday boʻlishdi.

Rais Solihovning gaplarini eshitgach, u koʻrsatgan suratlarga diqqat bilan tikildi.
— Mana bu odamni koʻrganman. Asli shu qishloqlik deb eshituvdim. Lekin oʻzi bilan hamsuhbat boʻlmaganman. Bu odamni esa... — rais marhum Sharipovning suratiga ajablanib tikildi, — kimgadir oʻxshaydi, yoʻq, tanimadim bunisini.
— Bu odamning ismi Jahongir. Yoshi ellik oltida. Tugʻilgan yeri shu Qirqbel qishlogʻi. Uni kim tanishi mumkin?
— Unimi?.. Damin aka. Qishloqqa kelsa, Damin akanikiga qoʻnar ekan. ammo-lekin... Damin aka ham oʻtirib chiqqan. Bir balosi bormi, deyman bularning. Chaqirtiraymi?
— Ha, tezlik bilan odam yuboring, — dedi Jabborov. — Bitta odam qoʻshib bersangiz oʻzim olib kelaman.
— Yoʻq, toʻxtang, — dedi Solihov Jabborovga qarab. — Bu yerga olib kelsangiz undan gap ololmaysiz. Oʻzim boraman. — Mayor shunday deb raisga oʻgirildi. — Damin aka deganingiz kim, nimaga qamalgan.
— Qishloqda muallimlik qilgan, deyishadi. Urush arafasida qamashgan. Man etilgan kitoblarni targʻib qilar ekanmi-ey. Xullas, aksilinqilobiy ishlar bilan shugʻullangan.
— Aybini oʻzingiz ham aniq bilmas ekansiz.
— Toʻgʻri, bilmayman. Men bu qishloqda yangi odamman.
— Unda yoʻl koʻrsating. Damin akanikiga oʻzim kirib chiqaman.
— Malol kelmasa, men ham borsam? — dedi Jabborov piching ohangida. Mayor uning «Hoʻv, akaxon, biz ham yuribmiz orqangizdan ergashi-ib», demoqchi ekanini tushundi.
— Siz... — Solihov unga javoban «botinkangizni quriti-ib oʻtiraturing», demoqchi edi, biroq begona odam oldida mulzam qilishni istamadi. Quruqqina qilib: — Yuring boʻlmasa, — deb qoʻydi.

Damin aka deganlari qishloqning adogʻida yashar ekan. Qishloqdagi uylar yelkama-elka turgan odamlarday yonma-yon qurilgan, tomlari tomlariga ulanib ketgan. Doʻnglikka qurilgan bu uy esa xuddi moxovlarning boshpanasiday ajralib turardi.

Tomiga qalin loy bostirilgan, devorlari ancha nurab qolgan oʻyning eshigini Solihov asta taqillatdi. Dam oʻtmay eshik gʻijirlab ochilib, ostonada jikkakdan kelgan, koʻzlari chaqchayib turgan odam koʻrindi. U notanish, kutilmagan mehmonlarga bir nafas ajablanib qaradi-da, taraddudini oshkor etib qoʻymaslik uchun ularni darrov ichkariga taklif etdi. Daminning jussasi kichik boʻlgani bilan ovozi guldirakday edi. Bu ovozni eshitib, bu jussani koʻrgan odamning ajablanmasdan iloji yoʻq edi. Solihov ham ana shu ajablanish bilan uning izidan ichkari kirdi.

Imorat tashqaridan mungʻayib koʻringani bilan, ichkarisi orasta edi. Tokchalarga kitoblar tartib bilan terilgan. Taxmonning yarmiga yetib-etmay koʻrpa taxlangan. Uy toʻridagi sandalga yopilgan biroz uringan koʻrpa ustiga ozoda dasturxon yozilib, guldor patnis qoʻyilgan. Xonada bulardan boʻlak koʻzga tashlanuvchi jihoz yoʻq. Xonaning orastaligi uy egasining nozik ta’bidan darak berib turardi.

Poyabzallar yechilgach, mezbon ularni tanchaga taklif etdi. Mehmonlar joylashib oʻtirib olishgach, u daf’atan:
— Sizlar enkevededanmi? — deb soʻradi.
— Men oblast jinoyat qidiruv boʻlimidanman. Bu kishi — kapitan Jabborov, rayondan. Qiziq... bizni qaerdan bildingiz?
— Koʻzlaringiz aytib turibdi. Ayniqsa, bu kishiniki. Tabib tabibmas, boshidan oʻtgan tabib deyishadi-ku? Sizlarga oʻxshaganlarni xoʻb koʻrdim. Olam tinchidi, deb shukr qilib oʻtirsam, hali meni unutmabsizlar-da, a? Bu deyman, qolgan-qutgan gunohlarimni titkilib topganga oʻxshaysizlar.
— Damin aka, sizning gunohingizni izlab kelmadik. Bir yumush yuzasidan bezovta qilib oʻtiribmiz. Daydidaradagi qotillikni eshitgandirsiz?
— Ha... — Damin shunday deb uf tortdi. — Jahongirni qamabsizlar, eshitdim. Jahongir menikiga kelib turardi. Buni aygʻoqchilaringiz yetkazishgan, albatta. Hammayoqda aygʻoqchilaringiz urchib yotibdi. Lekin aytib qoʻyay, Daydidaradagi ishdan bexabarman.
— Biz sizdan gumonsirayyotganimiz yoʻq. Ayrim narsalarni aniqlashda yordamingiz kerak, — dedi Solihov.
— Yordam bermasam-chi? — dedi Damin unga tik qarab.
— Bu endi vijdoningizga havola.
— Shunaqami? — Damin tiz choʻkib, qoʻllarini patnisga tirab, Solihov tomon sal engashdi. Boʻyin tomirlari oʻynab ketdi. Shu turishida oʻljasiga tashlanishga shay turgan qoplon vajohatiga kirdi. — Vijdonimg havolami? — uning ovozi titrab chiqdi. — Meni oborib tiqib qoʻyganlaringda vijdondan gapirmagan edilaring. Men nima uchun sakkiz yil oʻtirdim? Julqunboyni odamlarga oʻqib berganim uchunmi? Xoʻsh, Qodiriy dushman emas ekan-ku? Oqlandi-ku? Yoqib yuborgan kitoblaring zararli emas ekan-ku? Bular kimning vijdoniga havola? Daydidarada bir cholni otishibdi. Qotilni izlab yuribsanlar. Qodiriylarni otganlarni kim qidiradi, kim jazolaydi? Mening koʻz oldimda jarga olib chiqib otishardi odamlarni. Gunohlarini bilmay ketishdi u bechoralar. Bu qabohat kimning vijdoniga havola?! Suvdan quruq chiqasanlar hammalaring. Bor gunohni moʻylovga toʻnkab oʻzlaring farishtaday yuribsanlar.

Ovozda paydo boʻlgan titroq butun badanga koʻchdi. Solihov «Mayli, dardini toʻkib olsin, keyin gaplashish oson boʻladi», deb indamay oʻtirdi. Jabborovning koʻngliga esa gʻulgʻula tushdi. Nazarida Damin aynan uni ayblayotganday, hozir uning yoqasidan olib «Barcha begunohlarning qotili shu», deya ayyuhannos soladiganday edi. Jabborov Daminga ham biroz hadik, ham biroz nafrat bilan qarab qoʻyar edi. «Mening qoʻlimga tushganingda omon chiqmasding, gʻalamis, — deb oʻylardi u. — Gapirib ol, kuning tugʻdi. Hali biz gapiradigan zamonlar ham yana kelib qolar. Sendaqalarning tuxumini quritib yuborish kerak edi. Hechqisi yoʻq, shunday kun ham keladi...»

Damin hayajonga berilib soʻzini yoʻqotdi. Solihovning xotirjam oʻtirishi ta’sir etib, joyiga choʻkdi. Chuqur xoʻrsindi.
— Damin aka, hoʻlu quruq baravar yondi, bilaman. Sizga tasalli bermoqchimasman. U kunlarni unuting, deyolmayman. Vaqti kelib aybdorlar yuzaga chiqishadi. Lekin biz hozir Daydidaradagi qotilni topishimiz kerak. Vazifamiz shu.

Bu gapdan keyin oraga sukut choʻkdi. Damin koʻrpaning bir chetini koʻtarib otashxonadan choynakni oldi-da, chegalangan piyolaga choy quyib Solihovga uzatdi.
— Aybga buyurmang, inim, jahl kelsa, aql ketadi. Shunaqada odamgarchilikni unutib qoʻyarkansan. Bir tomoni qarichilik, bir tomoni oʻtmish... Shu uyda qishloqning kattayu kichiga toʻplanardi. Men ularga Otabek bilan Kumushning qismatini oʻqib berardim. Qayta-qayta oʻqirdim, biroq baribir kelaverishardi. Bir kuni oqshomda ikki kishi bostirib kirdi. Qoʻlimdagi kitobni tortib olishdi. Tokchadan ham bir-ikki kitobni saralab olib odamlarning koʻz oʻngida yoqishdi. Otabek ham, Kumush ham oh urib koʻz oʻngimizda yondi-ya! Voy, kitob koʻr qilgurlar-ey, deyman, men-ku unsur ekanman, kitobda nima ayb? Uning ichida ertak, doston bor, alifbe bor-a!? Mana, Julqunboyni qayta chiqarishibdi. Oʻqimasam ham boʻlardi, chunki har bir harfi yod boʻlib ketgan manga. Lekin qiziqib oʻqidim. Koʻp joylarini tushirib qoldirishibdi. Bu qanaqasi boʻldi? Yozuvchini oqlaganing nima-yu, yozganini qaychilaganing nimasi? Shundan boʻgʻilib oʻtirgan edim, sizlar kirib keldingiz... Aybga buyurmanglar. Ana endi soʻraydiganingizni soʻrang, hovurim biroz bosildi.

Solihov yon choʻntagidan ikkita surat chiqarib Daminga uzatdi. Damin marhum Sharipovning suratiga uzoq tikildi.
— Kimgadir oʻxshatyapman.
— Uni koʻrganmisiz? Balki Muhammadrizaev bilan birga kelgandir?
— Yoʻq, Jahongir yolgʻiz kelardi. Bu odam... oqsamaydimi? Chap oyogʻi sal kaltamasmi?

Solihov yelka qisdi: buni surishtirib koʻrmagan edi. Damin jagʻini silab yana suratga tikildi.
— Olamgirga oʻxshab ketadi.
— Kimga?
— Jahongirning akasi boʻlardi. Ota bir, ona boshqa. U Jahon qamalgan yili chetga qochib ketgan. Oʻlikmi, tirikmi, daraksiz edi. Qosh-koʻzi oʻxshab turibdi. Agar oqsoq boʻlsa, shu — Olamgir. Bu odam ham kerakmi sizlarga?
— Daydidarada oʻldirilgan shu kishi. Lekin uning ismi Olamgir emas — Siddiq Sharipov. Tugʻilgan yeri — Yusufxona. Shunaqa qishloqni eshitganmisiz?
— Yoʻq, eshitmaganman, — dedi Damin bosh chayqab. — Daydidarada nima bor ekan unga?
— Shuni aniqlashimiz kerak-da. Damin, aka, toʻrtinchi yo beshinchi oktyabrda Muhammadrizaev uyingizga kelmaganmidi?
— Jahongirmi? Kelgan edi. Nima, rostdan ham uni qotil demoqchimisiz?

Solihov Jahongirning qotillikni boʻyniga olayotganini aytib oʻtirmay «Shunaqa gumon bor», deb qoʻya qodi. Damin peshonasiga shapatilib, bosh chayqadi.
— Voy shoʻrpeshona, peshonang buncha shoʻr boʻlmasa, oshnam, endi bu koʻrgulik bormidi senga?! Uni uch marta quruq gumon bilan qamadilaring. Bitta tirik jonga shuning oʻzi yetmaydimi?
— Damin aka, gumonga ishonib beayb odamni jazolamaslik uchun bu tomonlarga kelib yuribmiz.

Damin «bu odamlarga ishonsa boʻlarmikin», deganday kutilmagan mehmonlarga bir-bir qarab oldi.
— Jahon bilan bolalikdan oshnamiz. Mening savodimni shu oshnam chiqargan. Madrasa koʻrgan alloma yigit edi. Jamiyatlaringga koʻp foydasi tekkan boʻlardi. Otasini kimdir kechasi otib qoʻygan. Bir kuni, shunaqa kech kuz edi, oqshomda talatoʻp boshlandi. Besh-oʻn kishi otildi. Shuning ustiga Jahongir kelib qoldiyu baloga uchradi. Talatoʻpni boshlaganlar qochdi, jazoni Jahongir tortdi. Shundan beri u bechoraga kun yoʻq... Ha... gumonisirayotgan ekansiz, Jahongirning taqdir daftarini oʻqib chiqarsiz. Siz Jahon keldimi, yoʻqmi, deb soʻradingiz, a? Ha, keldi. Beshinchida ertalab keldi. Ustida yangi toʻn, boshida yangi doʻppi. Oyogʻida etik...

... Damin barvaqtroq ish boshlab tanchani ochmoqchi edi. Erta kelgan kuzning sovuq nafasini oyoqlari sezib sirqiray boshlagandi. Kech kuz, qish, erta bahorda uni bu azoblardan qutqaruvchi yolgʻiz panohi shu tancha. Sibirdan orttirib kelgan bu dardni faqat shu tancha oladi. Eshik-derazani lang ochib, namatni bir chetga surib endi boʻyrani koʻtaraman, deganda Jahongirning ovozi eshitildi.
— Ha, koʻchyapsanmi? — dedi u eshik ogʻzini bulutday toʻsib.
— Endi koʻchib qayga ham sigʻardim, qishning gʻami bu, oshnam, — dedi Damin boʻyrani joyiga qoʻyib. Namatni qayta solaman deganda Jahongir unamadi.
— Meni senga Xudoning oʻzi yetkazdi. Kel, qarashvoray, — deb qoʻliga ketmon oldi.

Jahongir tanchani ochdi. Damin oʻchoqqa oʻt qalab, qumgʻonni qoʻydi.

Tanchaga choʻgʻ tushib, bir piyoladan choy ichilgach, Daminning joni orom oldi. Jahongir tanchada uzoq oʻtira olmadi — oyogʻini tortdi.
— Qanday oʻtiribsan, odamni yondiraman deyapti-ku?
— Ilohim oyoq ogʻrigʻini tortma, oshnam. Yildan yil yomon boʻlyapti. Yolgʻiz yashashga qoʻrqadigan boʻlib qoldim, — dedi Damin. — Bexos omonatimni topshirsam, shu tanchada sasib yotaveraman. Yolgʻizlik Xudoga xos, deb toʻgʻri aytishar ekan. Odamzod kimlar bilandir birga yashashi lozim ekan. Endi ming oh uray, foydasi yoʻq. Xotinim birovga tegib ketgan ekan, men ham uylanavermaymanmi, etak-etak bolalarni tugʻdirib tashlamaymanmi?.. — Damin, ming la’nat, deganday qoʻl siltab qoʻydi.
— Qarib bir qop oʻtin boʻlib qolibsanmi, hozir ham uylanib olaver.
— Qishloqda erga tegishi mumkin boʻlgan bittagina beva bor. Madad qallobning bevasi. Oʻshanga uylanaymi? Qancha odamni quritdi u ablah. Meni qamashganda ham guvohlik bergan. Endi kelib-kelib shuning sarqitiga uylanamanmi?
— Men «oʻsha bevaga uylan» dedimmi, buncha chirillaysan?
— Oʻshani eslasam qonim qaynab ketadi. U ablah sal barvaqtroq oʻlib ketdi-da, hozir tirik boʻlgandami?..
— Qoʻlingdan nima kelardi? Sotganlar, qamaganlar, otganlar — hammasi yuribdi davrini surib. Nohaqlik bir dumalab haqiqatga aylandi deysanmi? Aylangan boʻlsa ham poʻstinini almashtirdi. Ichi oʻsha-oʻsha. Iblis oʻlgani bilan uning qabri atrofida faryod urayotganlardan qoʻrqqulik. Ke, qoʻy shu siyosatingni, gapirgan bilan foydasi yoʻq.
— Sen bir umr siyosatdan qochib yurding. Shuning uchun ham kosang oqarmadi.
— Seniki oqardimi?
— Men boshqa toifaman. Sen alloma toifasan. Oʻzingni chetga olganing uchun Xudo seni jazoladi.
— Chetga olmaganlarni-chi?
— Gapni aylantirma.
— Sen ham chaynalaverma. Har bir odamning oʻz siyosati, oʻz maqsadi boʻladi. Men Xudodan «maqsadimga yetkar», deb soʻrab yashadim. Maqsadimga qaysi yoʻllar bilan yetkarish yolgʻiz Ollohning ishi. Shu azobli yoʻllarni ma’qul koʻribdimi, hazor-hazor shukr. Meni turmalarga qamadilar. Ammo ruhim ozodlikda yurdi. Oʻrisning sovuq yerlarida jismim azob cheqdi. Biroq ruhim erkinlikda qoldi. Chunki ruhimni Ollohning panohiga berib edim. Yomonlik jabrini faqat menu sen koʻribmizmi? Sen qahringni sochaverma, yuragingni keng qil.
— Yuragim keng, oshna. Menda bitta emas, ikkita yurak bor. Biri yomonlar uchun zulmat boʻlib qorongʻulikka oʻraydi, ikkinchisi quyosh boʻlib yaxshilarga nur beradi, — dedi Damin. Xayoliga kelgan bu dono fikrdan oʻzi ham mamnun boʻlib, tomoq qirib qoʻydi. Jahongir uning mamnunligini sezdi. U bunday holda Daminning fikrini ma’qullamagan odam baloga qolishini bilardi. Biroq, oshnasining fikrini toʻgʻri deya olmas ham edi. Shu sababli Daminga tikilib, picha kutdi.
— Xudo bitta, — dedi u bosiqlik bilan, — odamning tili ham, dili ham bitta. Ikki dilli, ikki tilli, ikki Xudoli odam riyokor boʻladi. Sen musulmon farzandisan. Oʻsha bittagina yuragingni barchaga teng ulash. Shunda Ollohga yorugʻ yuz bilan roʻbaroʻ boʻlasan.

Damin bu gaplarni eshitib, boshini egib oldi. U vujudida uygʻongan gʻazabni bosib oʻtirardi. Uzoq yoʻl bosib kelgan oshnasiga qattiq gap aytib, koʻnglini xira qilishni istamadi. Tizgin boʻshab ketsa «Olloh, Olloh, deb yurib koʻrgan kunlaring shu boʻldimi», deb koʻp gaplarni aytib yuborishi, oshnasining yuragidagi yaralarni tirnab qoʻyishi mumkin.
— Endi menga ijozat ber, — dedi Jahongir. — Safsata sotib jigʻingga tegmay. Dunyo sening koʻzingga boshqacha koʻrinadi, menikiga boshqa. Aytishganimizning foydasi yoʻq. Men senga bir gapni aytgani atayin keldim: qolgan umringni toat-ibodatda oʻtkaz. Shuncha kitob oʻqiganing yetar.
— Menga xat oʻrgatgan odamning gapimi bu! — Damin endi jahlini yashira olmadi. — Men kecha-kunduz uxlamay kitob oʻqishim mumkin, lekin sen yozib bergan oyatlarni yodlayman, desam uxlab qolaman.
— Yosh bola emassan, esingni yigʻ. Oʻligim tanchada qarovsiz yotmasin, desang, toat-ibodat qil.

Jahongir yuziga fotiha tortib, oʻrnidan turdi.
— Shu ketishda shaharga joʻnaysanmi?
— Yoʻq, hozir Daydidaraga borama. Oqshomda yoningga qaytaman. Bir dardlashib yotamiz. Balki qishloqda butunlay qolarman.
— E, bormisan, oshnam. Qoʻy, oʻsha shaharingni. Qariganda bir-birimizga suyanib yashaylik.

Jahongir qaytgach, Damin guzarga tushib goʻsht olib chiqdi. Qozon osdi. Sabzi-piyozni qovurib, doʻstini kutdi.

Jahongir quyosh botmay turib qaytdi. Yoʻlda yiqilganmi, oʻng yengi loy. Rangi oqargan. Ertalabki bosiqligi, xotirjamligi yoʻqolgan. Lablari uchadi.
— Nima balo, bezgak tutdimi? — dedi Damin, uni qarshi olib.
— Shunaqaga oʻxshaydi, etim uvishyapti, — dedi Jahongir.

Damin uni tanchaga oʻtqazib choy uzatdi. Jahongir bir qultum ichib piyolani patnis ustiga qoʻydi. Boshini egib ancha vaqt jim oʻtirdi. Soʻng «Olloh, gunohimni oʻzing kechir», deb pichirlab doʻstiga qaradi. Endi lablari uchmadi. Biroq koʻzlaridan nur qochgan, qarashlarida ma’no yoʻq edi.
— Olloh yuz oʻgirdi yana mendan, — dedi boʻgʻiq ovozda. U bor dardini ana shu soʻzlard ifoda etdi.
— Dardingni menga ayt, malham boʻlarman, balki, — dedi Damin.
— Dardim... bu mening dardim... hech kimni sherik qilmayman. Oʻzim bilan birga ketadi.

Jahongir shunday deb yana boshini egdi. Damin uning xatti-harakatida bir sir yashiringanini sezsa ham soʻrashga jur’at etmadi. Bu sir birovga aytiladigan boʻlsa, Jahongir aytardi. Indamayaptimi, demak, soʻrashning foydasi yoʻq.
— Men guruch solay, — dedi Damin vazmin ohangda.
— Toʻxta, oʻtir... men ketaman.
— Nasibangni tashlab ketma.
— Nasibam... nasibam qirqilganga oʻxshaydi. Endi, oshnam, boshqa koʻrishmasak kerak. Yaxshi-yomon gaplarim uchun, bergan osh-tuzing uchun rozi boʻl. Men sendan roziman.
— Bu nim deganing? Oʻlimni boʻyningga olmoqchimisan?
— Bilmayman... men oʻlmayman oʻlmasligim kerak, deb yashadim. Xudoyim dilimga bir niyat solgan edi. Shu niyat ushalmaguncha Olloh jonimni olmaydi, derdim. Niyatim ushalmadi. Umr boʻyi Ollohim bergan barcha azoblarga shukr qilib don yetishtirdim. Yetishtirdimu chumchuqqa oldirdim. Endi... bilmayman... Mendan gap soʻrama... Agar oʻtganimni eshitib qolsang, ruhimga duo bagʻishlasang bas.
— Yozib berganlaringdan birini yodlab oʻqisam oʻqirman, lekin Xudoga ishonmayman-ku, bu yogʻi qandoq boʻladi?
— Ertami-kechmi, baribir ishonasan. Bandaning boshqa yoʻli yoʻq.

U shunday deb fotiha oʻqidiyu turdi. Damin unga qarshilik qilmadi.

Jahongir qabriston tomon yurdi. U shirin uyquday bir oʻlimni orzu qilgan edi. Bu orzuga yetishishi ham gumon boʻlib qoldi.

Damin soʻnggi diydor kunini, doʻstining soʻnggi gaplarini aytib sukutga toldi. Mayor Solihov uning singan ruhiga yana azob bermaslik uchun darrov savolga tutmadi. Jabborov bezovtalanib soatiga qarab qoʻydi. Uni hozir bu jikkak odamning gaplari qiziqtirmas, aksincha loy yoʻldan iziga qaytish tashvishga solayotgan edi. Solihov hamrohining bezovtaligini sezib, unga norozi qiyofada boqdi.

Solihov Daminning ahvol-ruhiyasiga tushunib turardi, biroq u aytgan gaplar bilan kifoyalanib chiqib keta olmas, shu uchun sukutga koʻp erkinlik berolmas ham edi.
— Muhammadrizaev nima uchun qabriston tomonga ketdi?
— Ena-otasi oʻsha yerda.
— Qishloqda boshqa hech kimi yoʻqmi?
— Yoʻq. Akasi qochib ketgan. Opalarini quloq qilgansizlar. Jahon ularni koʻp qidirdi, topolmadi.
— «Don yetishtirdimu chumchuqqa oldirdim», deb nimani nazarda tutgan ekan?
— Kim biladi, bu bir mataldir-da.
— «Sharipovni men oʻldirmoqchi edim, boshqa odam oʻldirib ketibdi», degan gap emasmi?
— Bilmadim. Sharipovingizni men tanimasam, Jahon uni menga gapirmagan boʻlsa.
— Muhammadrizaevning miltigʻi bormidi?
— Miltiq nima qiladi unda? U xudojoʻy odam edi. Odam oʻldirganiga men ishonmayman.
— Oʻzi boʻyniga olyapti-ku?
— Sizlarning qoʻllaringizga tushgan odam qotillikni boʻyniga olish u yoqda tursin, onasiga uylanishga ham rozi boʻlib ketadi.
— Damin aka, besh qoʻl barobar emas. Bu gaplaringiz oʻrinsiz. Biz «boʻyningga ol», deb zoʻrlamadik. Uni izlaganimiz ham yoʻq. Oʻzi kelib boʻyniga oldi. Qotillik yuz bergan joyda etigining izi bor. Bizga bir narsa qorongʻi: u Daydidaraga nima maqsadda borgan? Agar oʻsha yerda ishi boʻlsa, nima uchun toʻgʻri boravermasdan siznikiga keldi? U yerdan nima uchun yana siznikiga qaytdi?
— Tushunmadingizmi? — dedi Damin zarda bilan. — U meni xudojoʻylikka burmoqchi edi. Oʻlsa orqasida mendan boʻlak yaqini yoʻq. Shu gapni aytib qoʻymoqchi boʻlgan.
— Marhumni uning akasiga oʻxshatdingiz. Agar shu odam rostdan ham akasi boʻlsa buni sizga aytarmidi, «Akamni oʻldirib ketishibdi», demasmidi?
— Aytish lozim boʻlganini aytardi, lozimmasini aytmasdi.

Daminning keyingi gapida keskinlik sezildi. Solihov ortiqcha savol-javobga oʻrin qolmaganini anglab, oʻrnidan turdi.

Ular qishloq soveti idorasiga kirmay izlariga qaytishdi.
— Bu Damin deganlari balki Rizaev bilan birga borgandir Daydidaraga? — dedi Jabborov.
— Balki borgandir, — dedi Solihov e’tiborsiz ohangda.
— Uslubingizga tushunmayapman, oʻrtoq mayor. Rizaev boʻyniga oldi, etigining izi tasdiqlab turibdi. Bu tasdiq ham yetmasa, ana, oshnasi ham aytyapti. Borgan. Sarosimada qaytgan. Nima uchun sarosimada qaytgan? Oʻlikni koʻrib qoʻrqib ketganmi? Be, bunaqalar oʻlikdan qoʻrqmaydi. Otishga otib qoʻyib esxonasi chiqib ketgan. Balki Xudo oldida gunoh qilib qoʻyganidan qoʻrqqandir?
— Ha, kommunistman, shuning uchun ham partiyaga dogʻ tushirgan ishlarga befarq qaray olmayman.
— Siz Daminga oʻxshaganlarni butunlay oqlab yanglishasiz. Gapiga tushunmadingizmi? Jamiyatimiz emas, «jamiyatingiz» dedi. U oʻzini bizning jamiyatga mansub deb bilmaydi.
— Faqat ugina emas, koʻpchilik shunday fikrlaydi. Chunki jamiyat tizgini uzoq vaqt bizga oʻxshaganlar qoʻlida edi. Bu, birinchidan. Ikkinchidan, jamiyatni oʻzgartirishdan avval odamlar ichki dunyosini, ruhiyatini oʻzgartirish, ong darajasini koʻtarish lozim edi. Avval jamiyatni oʻzgartirib olib, soʻng odamlarni shunga mos ravishda oʻzgartirish mumkin emas. Biz ana shu mumkin boʻlmagan ishni amalga oshirish uchun tish-tirnogʻimiz bilan kurashdik. Damin akaga oʻxshaganlar xavfli emas. Aksincha «jamiyatimiz!» deb koʻkrakka urib, jar soladiganlar xavfli.
— Men bu masalada siz bilan murosa qila olmayman.
— Shuning uchun bahslashib yurmasdan, qotilni topishni oʻylaylik. Haq-nohaqni ajratadigan eng odil hakam — vaqt.

Loy yoʻldan borayotgan bu ikki odamning fikri, dunyoqarashi oyoqlaridagi poyabzallari kabi xilma-xil edi.

Farzand

Turmada ruhi azob chekib, Xudodan oʻlim tilayotgan Jahongirning dardiga yana sherik boʻlishga toʻgʻri keladi.
— «Muhammadrizaev, beshinchi oktyabr kuni Qirqbel qishlogʻiga nima uchun bordingiz?
— Doʻstimni koʻrgani.
— U bilan nimalarni gaplashdingiz?
— Oʻzi aytgandir.
— Men sizdan eshitmoqchiman.
— Olloh yoʻliga qayt, bedinlardan yuz oʻgir, dedim.
— Yana?
— Oʻlib qolganimni eshitsang, ruhimga duo bagʻishla, dedim.
— Daydidaraga nima uchun bordingiz?
— Ov qilgani.
— Miltiqsiz-a?
— Kim aytdi?
— Doʻstingiz.
— Bekor aytibdi, miltigʻim bor edi. U meni asrab qolmoqchi boʻlgan.
— Marhum oqsab yurarmidi?
— Yoʻq.
— Qaerdan bilasiz, yurganini koʻrdingizmi?
— Koʻrmadim. Nachaynik, chalgʻitmang meni.
— Daydidarada doʻstingiz Damin ham bormidi?
— Yoʻq edi.
— Murda atrofidagi uchinchi iz kimniki?
— Bilmayman.
— Boring, damingizni oling...»

Tepasi temir toʻr bilan yopilgan uzun dahlizdan yurib kelayotgan Jahongirning xayolida shu savol-javob charx urardi. Har bir qadam tashlashi — bir savol. Har bir qadami uni mavhum olamga tortadi. Eshik sharaqlab ochiladi. Bu hibsxona eshigi emas — oʻsha mavhum olam eshigi. Undagi temir karavot ham, qattiq yostiq ham — barchasi mavhum. «Bu dunyochi? Bormi oʻzi bu dunyo? Xudo bu dunyoni nima uchun yaratdi? Odamlarni sinash uchun... Men oʻtolmayapmanmi bu sinovdan?..»

Jahongir shu oʻy bilan band boʻlib ichkari kirdi. Karavotiga oʻtirdi. Hech kim undan «holing nadir», deb soʻramadi. Jahongir atrofiga qaradi: unga e’tibor beradigan zot koʻrinmadi. Avvalgi kuni shunday boʻlishidan rizo edi. Bugun oʻkindi. Daminning yolgʻizlik haqidagi aytgan gapini eslab oʻtirganida shundaygina yuvingich yaqiniga qoʻyilgan karavot temiriga peshonasini bosib turgan odam oʻkrab yubordi. Qamoqxona uchun bunaqangi yigʻi, dodlash, faryod urish yangilik emas. Erkdan mahrum boʻlishni har kim har xil hazm qiladi. Birov tinmay xoʻrsinadi, birov oh uradi. Jahongirga oʻxshab avval ham qamoq jabrini tortganlar bunday manzaraga aytarli e’tibor bermaydilar. Chunki faryod urgan odam biroz fursat oʻtmay oʻzini bosib oladi, qilgan ishidan xijolat ham tortadi. Shu sababli gʻamga bandi boʻlib toʻlgʻonayotgan odamni xoli qoʻyish kerak. Qamoqxonaning taomili shu. Biroq taomil deganlari har qadamda buzilgani kabi bu yerda ham chetlab oʻtilishi tabiiy. Faryod urayotgan kimsaga dalda beruvchi, yupatishga urinuvchi mehribonlar topildi. «Qoʻying endi, oʻzingizni bosing», degan gaplardan keyin u battar avjiga chiqdi. Eshikka otilib, mushtlari bilan doʻmbira qila ketdi.
— Berahmlar, zolimlar! — deb qichqirardi u bor ovozi bilan. Qoʻyvorlaring meni, hech boʻlmasa bolalarimni oʻz qoʻlim bilan qoʻyay yerga. Oxirgi marta bir koʻray bolalarimni!..

Odam temir eshikni ura-ura toliqdi. Uni karavotiga qaytardilar.
— Bu qanday koʻrgulik, bu qanday koʻrgulik-a! — U odam shu gaplarni takrorlar, dam-badam peshonasiga urib qoʻyardi. Bir mahal u oʻrnidan turib atrofga alangladi:
— Odamlar, ichlaringda biron musulmon bandasi bormi, oʻzi? Hech boʻlmasa shu yerda janoza oʻqib qoʻyaylik.

Hech kimdan sado chiqmagach, Jahongir unga yaqinlashdi:
— Birodar, janozani murdaning tepasida oʻqishgandir. Gaplaringizdan ma’lum boʻldiki, boshingizga kulfat tushgan. Endi siz bilan bizdan lozimi — tilovat qilib, marhumlar ruhiga bagʻishlash.

U odam gapi bama’ni, koʻrinishi esa qoʻrqqulik Jahongirga picha qarab turdi-da, xuddi jigarini koʻrganday quchoqlab olib, hoʻngrab yubordi.
— Ikki bolam bilan beva qoluvdim. Shularning issiq-sovugʻidan xabar olsin, deb uylanuvdim. Ming la’nat menday otaga. Peshonamdan otishsin, mingdan-ming roziman. Oʻsha yalmogʻizni oʻldirganim uchun emas, oʻshanga uylanganim uchun, bolalarimni oʻgay onaga topshirganim uchun otishsin. Bolalarimning koʻz yoshlarini toʻktirganim uchun otishsin. Menday otani Xudo doʻzaxda kuydirsin. Doʻzaxga tushmasam rozimasman. Bolalarim norasida ketdi, hur ketdi. Ular jannatga boradilar. Men borolmayman ularning yoniga, ularning koʻzlariga qarolmayman, jannatga borishni istamayman, doʻzaxda kuyay men, doʻzaxda!!! U yalmogʻiz ikkovini ham boʻgʻibdi-ya! Shunaqa yalmogʻiz borligini hech eshitganmisiz? Men uni bolta bilan chopib tashladim. Qiyma-qiyma qildim uni. Endi meni otishsin, peshonamdan otishsin. Aql kirmagan bu kallani majaqlashsin!

Jahongir uning yelkasini silab, indamay turdi. U odam gapdan tingach «Farzandlaringizga duoi fotiha lozim», deb qoʻydi. Soʻng yengini shimarib yuvingichka yaqinlashdi. Na tahoratga, na tayammumga imkon bor bu joyda, nomiga poklanib olishgina mumkin edi. Jahongir karavotga oʻtirib tilovat qildi. Savobini marhumlarga baxshida etgach, qamoqxonaga oʻlik sukunat choʻkdi. Taqdir shu toshdevor, tosh boshpana ostiga toʻplagan nasroniylar, ibriylar ham sukutda edilar. Bunday gʻam, bunday dard ayniqsa bu sharoitda din, millat ajratmaydi. Odamga pichoq urayotganda qoʻli qaltiramagan qotillar ham bunaqa paytda, ozgina boʻlsa-da, ruhiy kechinmalarga bandi boʻladilar.

Hozir bu qamoqxonada shunday vaziyat hukmron edi. Ertaga oʻz taqdirlari nima boʻlishini, jigargoʻshalaridan necha ming chaqirim nariga, necha yilga ketishlarini bilmay ezilib oʻtirgan odamlar ruhi qiymalandi. Odatiy gurunglar barham topdi. Jahongir darrov joyiga qayta olmadi. U odam Jahongirni panohkoraday bilib qolgan edi. Uning nazarida Jahongirning duoi fotihasi hur bolalarini toʻgʻri jannatga, rohat-farogʻatga boshlab bordi. Jannatda ular onalari bagʻriga kirdilar. Bu yorugʻ olamda roʻshnolik koʻrmaganlarini, uylariga oʻgay ona kelgani va bir kechada oʻlim topganlarini aytib berdilar. Shunda ona nima qildi? Uni — otani qargʻadimi?..

U odamning koʻnglidan shunday gaplar oʻtib, koʻzlari yoshlanar edi. Jahongir uning yuragini kemirayotgan gaplardan bexabar, oʻzining dardi oʻziga yetsa-da, bu dilxastani yolgʻiz qoldirib nari ketolmas edi. Jahongir garchi oʻz bolasini koʻrmagan, qoʻliga olib suymagan boʻlsa-da, taqdiri noma’lum farzand dogʻida kuygan, oʻrtangan, alalxusus bu odamning alamlarini his qila olardi. Xotini Xadichaning koʻzi yoridimi, bolasi kimlarning qoʻlida qoldi: xoʻrlandimi, zorlandimi? Daydidaradagi chinor ostida otasining bir dunyo boyligi boʻlaturib musofirlikda bir burda non deb qaqshadimi?.. U tirikmi, u bilan diydor koʻrishish nasib etadimi? Bu savollarga yillar javob kutib yashash uchun odam metindan boʻlishi kerak. Yoʻq, metinga hadeb bolgʻa uraversangiz, u ham darz ketadi, yoriladi, parchalanadi. Jahongir esa hayotining sitam bolgʻalari zarbalariga dosh berdi — darz ketmadi, yorilmadi, parchalanmadi. Yorilay deganda, parchalanay deganda umid degan tiriklik suvi uni hayotga qaytardi, yuragiga darmon berdi.

Nihoyat... umid bulogʻining tiriklik suvi quridi. Yurakdan darmon ketdi. Parchalanish ayon boʻlib qoldi.

Jahongir bu odamni soʻroqqa chaqirganlaridan soʻnggina joyiga qaytdi. Karavotiga yonboshlab, koʻzlarini yumdi. Kechadan beri Zokirxoʻjani eslayotgani uchun yana oʻsha dimiqqan, badboʻy, nimqorongʻi vagon koʻz oldiga keldi.

Zokirxoʻja bilan tanishgan kunning ertasi edi. Yoshi ellikdan oshmagan Zokirxoʻjaning gaplarini eshitgan Jahongir madrasada olgan bilimlarim hech qancha emas ekan-da, deb oʻtirardi. Poezd toʻxtab qolgan, odamlarning gaplashishga ham xushlari yoʻq edi. Tepadagi darcha sari boʻynini choʻzib tashqariga qarayotgan uzun boʻyli qotma kishi ruschalab bir nimalar deb yubordi. Keyin boshini changallab oʻtirdi. Jahongirning nazarida kimdir tashqaridan turib uning yuziga tosh-posh otgandek edi. Shu sababli unga yaqinlashib: «Nima boʻldi, birodar», deb soʻradi. Uzun odam darrov javob bermadi, bosh chayqagan holda oʻzbekchani sal buzibroq:
— Uzing kara, — dedi.

Jahongir oyoq uchida turib temir panjarali darchadan tashqariga qaradi. Bekatda katta odamlarga nisbatan juldur kiyimli bolalar koʻp edi. Ularning ayrimlari toʻp boʻlib oʻtirar, ayrimlari panaroq joylarda qoʻnishib yotar, ayrimlari oʻlja ilinjida pisib yurar edi.
— Yetimchalarmi bular? — deb soʻradi Jahongir.
— Ha, yetimchalar, — dedi uzun odam. — Parvadigor bizni urgan mayli, bolalarda gunoh nima? Revolyutsiya degan ajdarni bizga yuborgan, mayli. Bolalarga nima uchun yuborgan? Bolalarni kiynash urniga bizni uldirmaydimi? Parvardigor bolalarni bizni kulimiz bilan kiynagan. Bolalarni bizni kulimiz bilan uldirgan. Bola — kelajak. Sin kelajakni kurding? Kelajak yuk indi. Ular Turkestan kitishyapti. Nonga kitishyapti. Turkestan non beradi, uy beradi. Lekin baxtni kim beradi? Ota-onasini kim beradi?
— Ha, qiyin bechoralarga. Xor boʻlib ketishibdi, — dedi Jahongir.
— Bolaga baxt bermagan hukumat xalkiga kelajak bermagan. Bu yamon, judda yamon. Bu bolalarda indi raxm-shafkat bulmaydi, dust boʻlmaydi. Bularda nafrat koʻp buladi. Kiyin, juda kiyin. Buyuk Rossiya xarob boʻldi.
— Kim xarob qildi? — dedi Jahongir. Uzun odam yana afsus bilan bosh chayqadi.
— Biz... biz...
— Siz bizning ham tinchimizni oldingiz.
— Yuk, siz tugri gapirgan emas. Turkestan hali tayyor emas bunaka uzgarishlarga. Uzbek partiya yoʻk, nima kilishini bilmagan uzbek. Yarmi bolshevik kushuladi, yarmi turk kushuladi. Mujik bilmaydi. Rus mujik ham bilmaydi.

Poezd vagonlari bir-biriga sharaqa-shuruq urilib, siltanib-siltanib oʻrnidan jildiyu ularning suhbati uzildi. Vagonda Jahongir bilan Zokirxoʻjadan boʻlak oʻzbek yoʻq edi. Shu sababli ular bir necha kun ichida ogʻa-inidan ziyoda boʻlib ketishdi. Oʻsha bekatdagi voqeadan soʻng oʻzbek tilini biladigan Sergey ham ularga yaqinlashdi.
— Uzbekchani qaerdan oʻrgandingiz? — dedi bir safar Jahongir. U aslida «nimaga oʻrgandingiz?» deb soʻramoqchi edi, savolim qaltis chiqmasin, deb lutfga oʻrab shunday dedi. Sergeyga bunday savollar koʻp berilardi. U savolning mohiyatini ham bilib turardi.
— Oʻzbekning suvi shirin, noni shirin, a? — dedi u Jahongirga. — Tili-chi? Tili bemaza bulish niga kerak? Tili-da shirin. Urganmagan — bu gunah. Man dvoryanin, potomstvennûy dvoryanin. Kup til bilgan — madaniyat. Bilmagan — mujik. Angalading? Zokirxoʻja oka arab til bilgan. Bu — madaniyat. Men rus ofitseri, otishga kelmagan. Menga maqsad timuridlar tarixini urganish bulgan. Revolyutsiya hammasiga yul berkitgan. Anglading?
— Gapingizni-ku, angladim. Biroq olam ishlarini — anglamay garangman. Oʻris oʻrisni qamasa, oʻzbek oʻzbekni qamasa. Bu ne hol boʻldi? Musulmon bilan nasroniy bir sassiq vagonda yotsa?
— Musulmon-xristianin — bitta odam, — dedi Sergey unga e’tiroz bildirib. — Xudo bitta. Musa paygambar, Isa paygambar, Muxammad paygambar — Xudo elchilari. Xudo bitta. Faqat siginamiz har xil. Ibodatxona-da har xil. No, xudo bitta. Muhimi shu. Barcha odam teppa-teng. Ajratish gunax. Tugrimi, mulla Zakirxodja oka?
— Olloh barchani baravar yaratgan, — dedi jimgina oʻtirgan Zokirxoʻja ularning suhbatiga qoʻshilib. — Muso alayhissalom bilana Iso alayhissalomga aziyat yetkurgan odamlardan Tangri-taolo gʻazabda boʻlgan. Bu yorugʻ dunyoda odamlar bir-birlariga mehr-muhabbatda boʻlib, yovuzlik urugʻini yanchishlari lozim. Bu — Ollohning irodasi.
— Sizga barakalla, Zakirxodja oka. Ular bizni notugri kamadilar. Men Rossiyani sevgan. Siz-da, Turkestanni. Bu gunax emas, buyuk ish! Ular ham sevgan. Bu ham buyuk ish! Ular boshkacha sevgan, biz boshkacha. Bir-birimizni otgan, kamagan — buyuk ish emas. Odam bir-biriga tushungan zarur. Shunda Rossiya ham, Turkestan ham gullagan. Tugrimi, mulla Zakirxodja oka?

Zokirxoʻjaning xayoli boshqa yerdamidi yo suhbatga aralashgisi yoʻqmidi, harholda noxushgina bosh silkib qoʻyaqoldi.

Manzilga yetib kelib, muz oʻyib, ma’dan qazisha boshlaganda ham ular yonma-yon edilar. Mehnat azobini birga baham koʻrdilar. Lozim boʻlganda Sergey tilmochlik qildi. Zokirxoʻja ogʻrib qolganida Jahongir bilan navbatma-navbat xabar oldi. Zokirxoʻja omonatini topshirganda «Ma’murlardan tobut undiraman», deb harakat qildi. Jahongir «Odam tuproqdan yaralgan, tuproqqa qoʻshilib ketishi kerak», deb toʻsqinlik qilmaganida balki undirardi ham. Jahongir: «Odam bolasi tugʻilishi bilan yuvintirilib, oqqa oʻraladi, u dunyoga ketishida ham shunday boʻlishi kerak. Xoʻjayinlarga ayt, oq surp topib berishsin», dedi. Odamgarchilik nimaligini bilmaydigan odamlar bir mahbusining oʻligiga surp topib berar ekanmi? Jahongir shuning fahmiga yetmay, bir musofirni odam qatorida yerga qoʻymoqchi edi, umidi ushalmadi. Musofirlikda, yana erksizlikda oʻlish hech bir kimsaning boshiga tushmasin ekan. Jahongir Zokirxoʻjadan ajrab qolganiga emas, uning xor boʻlganiga yigʻladi. Otasini yerga qoʻyganda ham bunchalik ezilmagan edi. Xorlik yomon ekan, erksizlik yomon ekan. Buni Jahongir oʻshanda aniq his etdi.

Muz oʻyib, ma’dan qazib qabargan qoʻllar gʻaribona qabr qazdilar. Sovuqda muzlab saksovuldek boʻlib qolgan tanani yerga ohista qoʻydilar. Jahongir muz qabr oldida ancha turdi. Oʻshanda uning yonida Sergey bor edi. Murdani koʻmish uchun faqat ikki kishiga ruxsat berilgan edi. Jahongir na shirin noni, na shirin soʻzi boʻlgan soqchilaru xoʻjayinlarning fe’lini keyinroq tushundi. Ilgari bu yerlarga ozodlik, yangi turmush istaganlar haydab kelingan. Endi esa oʻsha ozodlikni, yangi turmushni berishni istamaganlar mahbuslar kiyimida. Avvalgi mahbuslar esa ular ustidan hukmron. Shunday ekan, rahm-shafqat, odamgarchilik haqida soʻz boʻlishi mumkinmi?

Qor uchqunlarini chirpirak qilib oʻynab yuzlariga urilayotgan shamol ham, badan-badanlaridan oʻtib ketgan sovuq ham ularni qabr yonidan tezgina quvishga ojiz edi. Ular bu damda faqat Zokirxoʻjani oʻylamasdilar. Har biri oʻz taqdirini ham oʻylar edi. Choʻkichlarni sudrab izlariga qaytar mahallarida bu oʻylarning bir chimdimi tilga koʻchdi:
— Mulla Zakirxodja azoblardan kutulgan, — dedi Sergey, — indi kiynalmagan. Xudo bilan gaplashgan. Xudo uni jannatga yuborgan. Mulla Zakirxodja e’tikodiga sotkinlik kilmagan. Bu yakshi! Juda yakshi! No, juda ogir. Mulla Zakirxudja chidagan. Fakat Vatandan uzokda uldi. Bu chatok. Biz ulmasligimiz kirak. Bizga yashash kirak.
— Mening oʻlishim mumkin emas, — dedi Jahongir, — Xudo menga oʻlim bermaydi, yelkamda yumush bor. Olloh koʻnglimga solgan. Xudo xohlasa bu yumushni ado etganimdan soʻng otamning yonidan joy beradi. Yuragimda bundan boʻlak armon yoʻq. Men uyimdan uzoqdaman. Siz yaqinsiz. Siz Rusiyadasiz. Bu yerlar sizning yurtingiz. Mendan koʻra sizga osonroq...

Jahongir «otamning yoniga qaytaman», deganda koʻz oldidagi oppoq muzlar, muzlar ustida uchib yurgan oppoq qor uchqunlari avval qip-qizarib ketdi. Soʻng asta qoraydi. Soʻng muzlar yashil tus oldi. qor uchqunlari toʻzigan shaftoli guliday ucha ketdilar. Jahongir entikib toʻxtadi. Ana — Qirqbel! Ana — bogʻlari! Ana... doʻnglik — qabriston... Teparoqda ajdarqoya...
— Singa nima bulgan?

Toʻzigan shaftoli barglari yana qor uchqunlariga, yashil bogʻlar muzliklarga aylandi.
— Singa nima bulgan?
— Koʻzim tindi.
— Tizrok yurganimiz kirak. Poshli.

Tez yurishga majol yoʻq edi.
— Sen uzingni maxkam tut. Uzing aytgan-ku «ulishim mumkin emas». Znachit, maxkam tut. Maxkam tutmagan — ulgan.

Qorayib turgan yogʻoch uyga yetib borib ichkari kirishgach, jonlari biroz orom oldi, ammo badanlariga issiq oʻtmadi. Mahbuslar ishda, xona boʻsh edi. Bunday paytlarda pech yoqilmasdi. Pech tunda, mahbuslar muzlab oʻlib qolmasliklari uchungina yoqilardi.
— Men mulla Zakirxodjaga achingan, — dedi Sergey. — U yalgiz. Bolasi yuk. Juda achingan. Kim eslaydi uni? Senda bola bor?
— Bor...

Jahongir shunday deyishga deb, seskanib ketdi.
— Nechta ugil-kiz?
— Bilmayman... hali tugʻilmagan edi.
— Kechir meni... Singa ogir. Juda ogir. Minga ham ogir. Minda bitta ugil, bitta kiz. Ular Samarkand kolgan. Men bilmagan, ularga nima bulgan. Sen eslaysan, vokzalda yamon yurgan bolalar eslaysan? Men ularni kurgan, bolalarimni eslagan. Men chet mamlakat ulgurmagan. Karindoshlar ketgan.
— Chet mamlakatga? — Jahongirning koʻz oldiga otasi keldi. — Nima bor chet elda?
— Chet mamlakat yakshi. Uzbeklar ham ketgan.
— Ketgan, bilaman. Vatanni tashlab ketish — xoinlik. Ular xoin! Ular qorin qullari. Bu yerda ham bir kosa ovqatga qorin toʻyadi, chet elda ham. Xorijda ikki kosa icholmaysan baribir. Dadam rahmatli shunday derdilar. Hovlingizdagi itga suyak tashlamasangiz ketib qolmaydi-ku? Ular esa ketishdi... Koʻrarga koʻzim yoʻq ularni... — Jahongir shunday deb tishlarini gʻijirlatdi. Koʻziga Ajdarqoya, undagi odamlar koʻrindi. Agar ular hozir shu yerda paydo boʻlib qolishsa, yoinki aksincha, Jahongir umri bir necha oy iziga qaytib oʻsha yerda boʻlib qolsa, ularni gʻajib tashlashga tayyor edi. Vatandan uzoqlarga olib ketayotgan oyoqlarni chopib tashlar edi. Vatanga ola qaragan koʻzlarni oʻyar edi, noshukr soʻzlarni aytgan tillarni sugʻurib olar edi, oʻt qoʻygan qoʻllarni sindirar edi...
— Sen notugri gapirgan... Mujiklar bizni kiynagan. Biz kitgan, ular xarob bulgan. Sung biz kaytgan. Rossiyaga biz kerak. Judda kirak. Ayt, sen, pul, uy bizniki yo mujikniki?
— Hammasi Ollohniki. Olloh bizni sinash uchun birimizga oz, birimizga koʻp bergan. Yoʻldan ozganlar boriga shukr qilishmadi. Bu qiliqlari bilan qiyomatni chaqirishdi. Subhi mahsharda gunohlariga yarasha mukofotlarini olarlar, inshoolloh. Mening rahmatli otam topganlarini berdilar faqirlarga. Olloh shuni istagan ekan, berdilar. U dunyoga imonlari pok ketdilar. Olloh istasa bizga yana beradi. Mol-dunyoga hirs qoʻygan inson boylikka ega boʻladi, ammo ruhidan ajraladi. Mol achchigʻida yurtdan yuz oʻgirish shaytanatdur. Shaytonvashlik inson bolasiga yot. Olloh har bir bandasini shayton domgohidan salomat saqlasin.
— Sin tushunmagan, sin bilmagan. Mujikda gunoh kup. Ularga Xudo yuk. Sin Nuh paygambarni esla. Mujik unga kulok solmagan. Xudo tufon yubargan.

Oʻsha kuni ular uzoq gaplashdilar. Bahslashdilar. Bir necha kundan soʻng Sergey kutilmaganda yana shu mavzuga qaytdi.
— Sin tugri gapirgan, — dedi u Jahongirga, — Vatandan ketgan notugri. Vatan bitta, uni sotgan vakshiy. Sen tugri aytgan. Senga Vatan — Turkestan. Senga kiyin. Turkestan madaniyatga kutarish kerak. Madaniyat yuk, savod yuk.

Jahongir bu gapni eshitib, unga norozi qiyofada boqdi.
— Singa yokmagan bu gap, lekin tugri. Besh yuz yil aldin yukari bulgan savod, madaniyat. Keyin uxlab kolgan Turkestan. Turkestan hozir ham uxlagan.
— Uxlagani rostdir. Lekin madaniyatsiz, savodsiz deyishga haqqingiz yoʻq. Men qishloqda oʻsganman, katta shaharda madrasa koʻrdim. Shuncha yil yurtimizda yashab har mahallada maktab borligini bilmadingizmi?
— Nu, maktablar yakshi emas.
— Al Xorazmiy, al Beruniy, ibn Sino, hazrat Navoiylar ham shunday maktablarda bilim olganlar.
— Kani ular, yangi Navoi kani?
— Ulugʻlar kunda dunyoga kelavermaydi. Bu Ollohning irodasi bilan boʻladi. Madaniyat deganingiz nima? Ovrupocha kiyinib yurishmi? Libosni oʻzgartirishdan osoni yoʻq. Ammo madaniyat libos emas. U inson vujudidagi fazilatlar. Madaniyat — tan pokligi, iymon pokligi. Siz mening xalqimga tuhmat qila koʻrmang. Yuzkoʻrmas boʻlib ketamiz. Bu gʻayri xayollar bilan Samarqandga qaytib borsangiz men rizomasman. Xalqimning zaif tomonlari, illatlari ham bordir. Lekin bu illat mening xalqimniki. Men uni shu illatlari bilan ham sevaman. Olloh iymonimni basalomat asrar ekan, bu fikrdan qaytmayman. Siz yana shunday tuhmat gap aytsangiz, soʻng meni Parvardigor deb sigʻinsangiz ham gunohingizdan kechmayman.
— Kechir, sin minga tushunmagan. Min aytmakchi bulgan: sen Turkestanni uygat, unga yardam ber. Jadidlar buni tugri tushungan. Sin jadid emas.

Ular keyin ham bu mavzuga qaytdilar. Sergey Turkiston tarixini Jahongirdan koʻra durustroq bilar ekan. Ba’zan shunday voqealarni gapirib berardiki, Jahongir «rostmi, yolgʻonmi gaplari», deb ajablanardi. Sergeyning Jahongirga oʻzini yaqin olishi besabab emasdi. Bir kuni buni oʻzi aytdi.
— Men Turkestan tarixin Yevropadan bilgan. Nemis kitoblari ukigan. Endi menga arabcha urganish kirak. Sin minga urgat. Min singa ruscha urgatgan, nemischa urgatgan. Kelishdik?

Kelishdilar. Qor usti, muz usti, qisqa yoz kunlari tuproq ularga daftar boʻldi. Sergey astoydilroq edi. U arab tilini nima uchun oʻrganayotganini bilardi. Jahongirda esa maqsad yoʻq edi. Bu rus tili, nemis tili qaerda asqotishini bilmas edi. U Sergeyning bir gapiga qoʻshilardi: koʻp til bilish — madaniyat belgisi, inson bolasiga xos fazilat. Lekin bu bilim asqotsa durust, kallada qolib ketganining nima nafi bor? Sergey ba’zan Jahongirdagi bu loqaydlikdan bezib uni urishardi. «Bilimni sen olmasang, xalqingni sen koʻtarmasang kim koʻtaradi. Tarixing bilan men shugʻullanayotganimdan uyalmaysanmi, gʻururingga tegmaydimi», deb qattiq ham gapirardi. «Xalqimni sevaman», deb yuruvchi Jahongirga bu malomat toshlari aytarli ta’sir qilmas edi. Chunki unda ilm bilan shugʻullanishga ixlos yoʻq edi. Ayniqsa, boshiga bu ishlar tushgach, maqsadini butunlay oʻzgacha belgilab qoʻygandi. Oʻzini ilmga baxsh etish fikri miyasiga oʻrnasha olmas edi.

Sergeyning aybi kamroq ekan, Jahongirdan bir yil oldin qutulib ketdi. Samarqandda kutajagini qayta-qayta tayinladi. Jahongirning alamlaridan, dardlaridan bexabar bu odam uni ilmga tortishga ishonar edi.

Mana, yillarning allaqancha suronli, toʻzonli yoʻllarini bosib oʻtib shu manzilga yetgach, shu tosh-devorlar orasida uni yana esladi. Oʻldirilgan ikki farzandi firoqida kuyib-yongan bu bebaxt ota boʻlmaganda balki Sergeyni eslamas edi. Oʻsha bekatdagi juldur kiyimli bolalar, Turkistonga non ilinjida otlangan bechoralar Sergeyning koʻz oldidan ketmas edi. Tushlarida bolalarini juldur kiyimda koʻrib choʻchib uygʻonardi. Ba’zan tongga qadar miq etmay oʻtirardi. Ba’zan Jahongirni turtib uygʻotib tushining ta’birini soʻrardi. U bolalari hajrida yongani sayin, Jahongir dardini ichiga yutib ezilardi. Homilador xotini koʻz oldiga kelganda yuragini nimadir kemira boshlardi. Oʻshanda «goʻdaklarning rahmini oʻzing ye», deb Xudoga nolalar qilar, jumla goʻdaklar qatorida oʻz farzandiga ham Ollohdan rahm tilardi. Taxmini boʻyicha musofirlikda tugʻilgan bolasi dam doʻmboq oʻgʻil boʻlib, dam shirin qizaloq boʻlib tushlariga kirar, «dadajon!» deb boʻynidan mahkam quchoqlaganda nafasi qaytib, uygʻonib ketardi. Hatto tushlarida ham oʻzi koʻrmagan bolasini diydoriga toʻya olmas edi.

Akasi bilan uchrashganda ham birinchi soʻragan savoli shu boʻldi:
— Xadicha qani, bolam qani?

Akasi bir choʻchib tushdi. Ha, Jahongir sezdi, choʻchib tushdi, hatto yuzi uchdi. Lekin sir boy bermaslikka harakat qildi.
— Qanaqa bolang? Bolang yoʻq edi-ku?
— Xadichaning koʻzi yorishi kerak edi, esingizdan chiqdimi?
— Olloh koʻp koʻrdi uni senga...

Bu gapdan keyin nima uchun yer yorilmadi — Jahongirni yutmadi. Nima uchun osmon uzilib tushmadi - uni yelparchin qilmadi. Nima uchun yuragi yorilib keta qolmadi. Nima uchun sovuq yurtlarda quloqlarini sovuq oldirganda biratoʻla kar boʻla qolmagan ekan. Xorijda nima uchun akasining bu tillarini biron-bir insof egasi kesib tashlamagan ekan!

Jahongir oʻttiz yildan ortiq qalbida avaylab yoʻrgaklagani farzandini endi dafn etishi kerak edi. Yerga emas, yana yuragiga dafn etishi kerak edi. Oʻsha doʻmboq oʻgʻilchani, oʻsha shirin qizaloqning kulgichlari oʻrnini yumuq koʻzlar egallashi kerak edi. Ne ajabki, akasining oʻsha sovuq gapidan keyin ham bu doʻmboq oʻgʻilcha, bu shirin qizaloq yana tushlariga kirdi. Yana boʻynidan quchoqlashdi. Bunday tush avvallari unga bir umid berardi, endi esa u dunyoga chorlash boʻlib tuyuldi va bu kun yaqin kelganidan suyundi.

Bebaxt ota soʻroqdan qaytib joyiga oʻtirdi. Boshini egib olib birovga qaramadi ham. Tergovchi xuddi uni tilsimlab yuborganday edi. Shu oʻtirishda u ikki soat avvalgi alamli odamga oʻxshamas edi. Uning bu oʻtirishi taqdirga tan bergan moʻ’minni eslatardi.

«Bechoraning umri azobga qoldi. Uni otmaydilar. Otishga hukm qilishsa durust edi, — deb oʻyladi Jahongir unga achinib qarab. — Bir necha yil oʻtirib chiqadi. Bolalarining ruhi endi uni izma-iz ta’qib qilib yuradi. Qochgani joy topolmaydi. Ruhlari parcha-parcha boʻlib ketadi. Agar otilmasa jinni boʻlib oʻlishi tayin. Olloh yomon qahr qilgan ekan unga...»

«Oqsoq odam»

Mayor Sanjar Solihov Qirqbeldan qaytgach marhum Siddiq Sharipov uyiga yana borishni niyat qilgan edi. Biz ham boraylik.

Mayor Solihov Qirqbelda koʻrgan-eshitganlarini eslab, oʻzicha mulohaza qilib oʻtirganida Ramziddin Ramazonov bir dasta qogʻoz koʻtarib kirib keldi.
— Rizaevingizning boshidan oʻtganlarni oʻrgangandan koʻra qadimgi dunyo tarixini oʻrganib chiqish osonroq boʻlib qoldi. Rahmingiz kelganicha bor ekan.
— Rahmim kelgani yoʻq, kim aytdi bu gapni sizga?
— Menga shunday tuyuldi.
— Men rahm-shafqatga emas...

Mayorning gapi ogʻzida qoldi.
— Odillikka suyanib ish koʻrasiz, eshitganman bu gaplarni, — dedi kapitan kulimsirab. — Xullas, koʻrmagan dardu jafosi yoʻq ekana. Uch marta qamalgan. 1922 yilda aksilinqilobiy harakati uchun. Faollarni oʻldirib, qishloqqa oʻt qoʻyishda ayblangan.
— Guvohlar bormi?
— Guvohlarni gapirasiz, umuman hujjatlar yoʻq darajada. Yigirma ikkinchi yillarning ahvoli ma’lum-ku?
— Men bir odam bilan suhbatlashdim. Muhammadrizaev tuhmat bilan ketgan edi, deyapti.
— Bu gapni oʻshanda aytishi kerak edi. Endi nima foyda? Oʻn ikki yil oʻtirgan. Qoʻngʻiroqdan qoʻngʻiroqqacha. Keyin 1938 yilda yana qamalgan.
— Aybi nima ekan?
— Aksilinqilobiy harakat, xalq dushmanlari bilan til biriktirish.
— Xalq dushmanlari kim ekan, aytilganmi?
— Aytilgan: Sergey Komlev. Sharqshunos olim.
— Komlev haqida yana qanday ma’lumot bor?
— Chor armiyasining ofitseri. Dvoryanlardan. Aksilinqilobiy harakati uchun 1922 yilda Samarqandda qamoqqa olingan. Qamoqda Rizaev bilan birga boʻlgan.
— Ilmiy ishining mavzusi aniqmi?
— Aniqladim: «Amir Temur zamoni madaniyati» degan mavzuda dissertatsiya yoqlagan ekan.
— Masala ravshan. Muhammadrizaev uchlik qarori bilan qamalganmi?
— Ha. Komlev ham. Rizaev uchinchi marta qirq sakkizinchi yilda qamalgan. Asirga tushganligi va xoinligi uchun.
— Asirga tushgani va xoinligi uchun, dedingizmi? Urushda boʻlgan ekanmi?
— Ha, partizanlar otryadida. Lekin bu haqda batafsil ma’lumot yoʻq. 1955 yil aprel oyida avfi umumiy tufayli ozodlikka chiqqan.
— Xoʻsh, qanda xulosaga kelamiz?
— Oʻtmishning hozirgi jinoyatiga aloqasi bor, deb oʻylaysizmi? Avvalgi ishlarida odam oʻldirgani haqida aniq bir gap yoʻq. Keyingi ikki ishi oʻrmonga oʻt ketgan paytda boʻlgan, hoʻlu quruqqa aralashib yongan. Birinchisini aniqlash kerak. Oʻshanda faollarni rostdanam otgan boʻlsa...
— Shunday deb faraz qilaylik. Agar u sovet hokimiyatiga qarshi ekan, nima uchun partizanlar otryadida jang qildi, nima uchun asir tushdi, nima uchun oʻsha yoqda qolib ketmay, qaytdi?
— Biron maqsadi bordir?
— Ana endi oʻzingizga keldingiz. Oʻsha «biron maqsad nima?» — Solihov shunday deb kapitanga savol nazari bilan tikildi. — Ana shular bilan qiziqib koʻring, azizim. Yana Komlevning taqdirini ham aniqlang. Oʻzi tirikmi, oilasi omonmi? Muhammadrizaev qotil boʻlganda ham uni bu yoʻlga nima boshlaganini bilishimiz kerak. Peshonasiga bejiz yozib olmagandir, axir?
— Ishni choʻzadigan boʻlsak rahmat eshitarmikinmiz?
— Bunaqa rahmatlarni koʻp eshitganmiz. Shoshilib, begunoh bir odamning qargʻishiga qolib ketmaylik. Aytmoqchi, oʻttiz sakkizinchi yilda kim tergov qilgan ekan?
— Muhammedshin, nima edi?
— Nazarimda, xuddi kapitan Jabborov tergov qilganga oʻxshaydi. Qirqbeldan qaytayotib u bilan aytishib oldik, — Solihov shunday deb boʻlgan gaplarni qisqacha bayon qildi. — U yana davri kelishiga ishonyapti.
— Ishonishiga asos bor, — dedi Ramazonov vazminlik bilan. — Ular koʻpchilik. Hozir pana-pana joylarda jon saqlashyapti. Ob-havo ularga sal moslansa, yashnab ketishadi. Ob-havo oʻzgaruvchan, har narsani kutish mumkin. Bu toifa Stalinga qanday sadoqat bilan xizmat qilgan boʻlsa, Gitlerga ham shunday xizmat qilishi mumkin edi. Siz shunaqa odamlardan nafratlanasiz, toʻgʻrimi?
— Nima qilish kerak boʻlmasa? Birovni pichoqlagan yoki otgan odamni kechirsa boʻladi. Bularni-chi?
— Men nafratlanmayman, achinaman bularga. Bu sohada bir umr ishlashmaydi-ku, toʻgʻrimi? Erta-indin qarigan chogʻida oʻzi qamab yuborgan bir odamni koʻchada tasodifan uchratib qolsa nima qiladi? Men dekabrchilar haqida oʻqigan edim. Soʻzidan qaytmaganlar surgun qilingani holda tonganlar, sotganlar, xoinlar bazmu jamshidda yuraverganlar. Oxir-oqibat surgundagilar afv etilib Peterburgga qaytishganida xalq ularni olqishlab qarshi olgan. Tonganlar, sotganlar esa koʻchaga ham chiqolmay qolgan. Ana endi oʻylang: jazoga tortilganlar kimlar edi? Surgun azobini tortganlarmi yo issiq oʻrinda qolganlarmi? Jabborovlarning taqdiri shularga oʻxshamaydimi? Borib-borib koʻrshapalakka oʻxshab yashab, oʻlib ketmaydilarmi?
— Sizning oʻxshatishingiz menga ma’qul kelmadi, — dedi Solihov, — Dekabrchilarning oʻsha xoinlarida ham avval maslak boʻlgan. Faqat soʻnggi daqiqada qoʻrqoqlik qilib doʻstlarini sotishgan. Agar koʻchaga chiqolmay qolishgan boʻlsa, demak, ozgina insoflari bor ekan. Jabborovlarda insof, uyat borligiga ishonmayman. Mana, kecha oʻzim koʻrdim shunday uchrashuvni. Toʻgʻri, Daminni u qamamagan. Lekin baribir hamkasblarining qilmishi uchun ham uyalishi kerak-ku? Minglab xonadonlarda onalarning, xotinlarning, farzandlarning qargʻishlarini eshitib ham yuragi titramas bularning. Shularni eslasam, iste’foga chiqib ketgim keladi. Men oʻgʻrilaru qotillar bilan olishib keldim. Lekin qaerdadir, qaysi ishdadir chalgʻigan boʻlishim mumkin. Kimningdir taqdiriga dogʻ tekkizgandirman. Xoʻsh, bu gunohlarimga nima deyman?

Sanjar bu savolni oʻziga-oʻzi bergandi. Ramziddindan javob olish niyati yoʻq edi. Shuning uchun unga tikilib qaramadi. Nigohini notayin bir nuqtaga qadadi. Ish yuzasidan boshlangan savol-javobning ruhiyatga ta’sir etuvchi ohangga burilishi Ramziddin Ramazonovga ham ta’sir etdi. U javob berishga majbur emasligini bilsa-da, biroz oʻyga choʻmib, soʻng soʻz boshladi:
— Gunohdan hech kim forigʻ emas. Gap qanday sharoitda gunoh qilinganida. Agar bilib turib qilingan boʻlsa «Ular — jabborovlar, biz — bu bizmiz!» deb koʻkrakka mushtlashga hojat yoʻq. Jabborovlarni muhokama qilib ayblashga ham haqqimiz yoʻq.

Solihov savolni oʻziga-oʻzi bergani kabi, Ramazonov ham javobini xuddi oʻziga-oʻzi aytayotganday ogʻir-bosiqlik bilan gapirdi. Gap ohangida kesatiq ham, oʻpka-gina ham, ayblash ham yoʻq edi. U ana shu vazminligi bilan nogahoniy bu suhbatga nuqta qoʻydi.

Kapitan qogʻozlarini olib chiqib ketgach, biroz urinib, charm qoplamasi titilib qolgan oʻrindiqqa oʻtib oʻtirdi. «Bu ishlarga yaramay qolyapman shekilli. Ramazonov bopladi meni. Jizzaki boʻlib boryapsiz, demasdan turib jizzakiligimni aytdi, — deb oʻyladi u. — Qoyil qolish kerak unga. Oʻzi turgan-bitgani shumi yo urushda oʻlim koʻraverib, qon koʻraverib, dahshat koʻraverib, sovuqqon boʻlib qolganmi? Yoʻq, palagi toza buning. Urush koʻrganlarning aksari asabiy, mendan battar jizzaki. Balki Ramazanovning shu aqli uni urushdan omon olib chiqqandir. Unga qarab minglab oʻqlar otilgan, u esa tirik qaytgan. Omaddanmi yo aqldanmi bu? Koʻproq aqldandir. Aslida u menga emas, men unga yordamchi boʻlishim kerak ekan. Bunaqa nozik ishlarda tajriba emas, aql asqotadi. Ammo bunaqa aql bilan ishlash qiyin boʻladi. Yon-atrofimizda aqldan koʻra hissiyotga suyanadiganlar koʻp. Qoʻlimizda esa aqlni tan olmaydigan idoralarning koʻrsatmalari, chizgan chiziqlari bor. Kapitanga shuni aytib qoʻyishim zarur...»

Solihov biroz shu zaylda oʻtirgach, Sharipovnikiga borishni moʻl oʻrnidan turdi.

Kechagina Daydidara, Qirqbelda beboshlik qilgan izgʻirin bugun dovonlarni pisand qilmay oshib kelib, shahar koʻchalarida sarsari kezardi. Ayrim daraxtlar izgʻirin shamolning yolgʻon gaplariga ishonib, yechinmoqqa kirishganlar. Shamol ularning barglarini yulqib olib koʻchalarda oʻynaydi. Oʻynay-oʻynay zerikadi-da, chang-toʻzonga aralashtirib burchak-burchaklarga tiqib, jimib qoladi. Soʻng yana qoʻzgʻalib, yana shumliklarini boshlaydi.

Sanjar Solihov koʻchaga chiqqach, daydi shamolga roʻbaroʻ kelib plashining yoqasini koʻtardi. Furajkasini bostiribroq qoʻydi-da, tramvay yoʻli tomon tez-tez yurdi. Shaharni ikkiga ajratib turgan anhor koʻprigidan oʻtgach, yurib ketayotgan tramvayga chaqqonlik bilan chiqib oldi.

Eski shaharga yetgach, tramvaydan tushib, bozor koʻchalaridan yurib oʻtdi. Restoranlar oldida odam siyrak, shamol tufaylimi bozor ichi ham gavjum emasdi.

Siddiq Sharipovning darvozasi berk ekan. Mayor darvozani bir necha marta taqillatdi. Endi ketaman, deganda ichkarida sharpa sezildi. Keyin ayol kishining «kim?» degan xasta ovozi eshitildi.
— Men mayor Solihovman, militsiyadanman. Tunov kuni kelgan edim. Sizlar bilan yana gaplashishim kerak.

Ichkaridan sado chiqmadi.
— Eshityapsizmi gapimni?
— Eshityapman... uyda oʻgʻlim yoʻqlar.
— Siz... Sharipovning oilalarimisiz?
— Ha.
— Sizdan soʻraydigan gapim bor.
— Oʻgʻlim yoʻqlar.

Solihov «men oʻgʻlingizdan emas, sizdan soʻramoqchiman», demoqchi edi, ayolning maqsadini tushunib qoldi. Erkagi yoʻq uyga kirish odobdan emasligini unutayozgan, ish yuzasidan deb bostirib kiraverishga oʻrganib ketgan ekan. Ichkaridagi xasta ovoz unga bunday qilish yaxshi emasligini anglatib qoʻydi. Choʻntagidan chaqiruv qogʻozi olib yozdi-da, darvoza tirqishiga qistirdi.
— Bu qogʻozni oʻgʻlingizga berib qoʻying, ertaga idoraga borsin.
— Bilmasam, vaqtlari boʻlarmikin, ishdalar.
— Bu qogʻozni koʻrsatsa, ishdan ruxsat berishadi. Kechikmay borsin. Aytmoqchi, qaerda ishlaydi oʻgʻlingiz?
— Oʻzlaridana soʻraysiz.

Solihov ajablanib bosh chayqadi-da, iziga qaytdi. Muyulishda bir fikr xayoliga kelib choyxonaga qarab yurdi. U yerda ikki yigit shaxmat surib oʻtirardi. Choyxonachi derazadan Solihovni kuzatib turganmidi, kirishi bilan darrov peshvoz chiqdi. Shaxmat oʻynab oʻtirgan ikki yigit unga bir nazar solishdiyu salom berib, yana donalariga tikilishdi. Choyxonachi likopchaga besh-olti parvarda solib, bir choynak choy bilan keltirib qoʻydi.
— Rahmatli Siddiq oxunnikiga fotihaga kelganga oʻxshaysiz. Kecha bosh hadmni berishdi. Yoʻlchivoy bugun ishdadir. Bechoralarga javr boʻldi. Binoyi yurgan edi. Qoʻli ochiq odam edi rahmatli. Shu hovlini sotib olganidan keyin, koʻchib kelmay turib bir qoʻy soʻyib xudoyi qildi. Koʻchib kelganidan soʻng mahallaga osh berdi. Kimningdir qasdi bor ekan-da, a? Sizam oxunlardanmisiz deyman-a?

Solihov kulumsirab iyagini silab qoʻydi.
— Oxunga oʻxsharkanmanmi?
— Odam odamga oʻxshaydi-da.
— Siddiqjon akaning sihatlari yaxshimidi?
— Ha, hali baquvvat edi rahmatli. Oqsab yurishi demasangiz toʻrt muchasi soppa-sogʻ edi. Haftada ikki marta ulfatlari bilan shu choyxonada oshxoʻrlik qilishardi. «Xitoyda lagʻmon yeyaverib sovugʻim oshib ketdi», deb hazil qilardi rahmatali.
— Ulfatlari shu mahallali kishilarmi?
— Murodilla aka, Roʻzijon shu mahallada turishadi. Qolganlari har yerdan... — choyxonachi shunday deyishga deb qoʻyib Solihovga savol nazari bilan tikildi. — Oʻzlari kim boʻladilar, juda surishtirib qoldilar?
— Men... militsiyadanman, qotilni izlab yuribman.
— Ha... shunday demaysizmi, sizni fotihachi deb oʻylabman.
— Siddiq Sharipov ulfatlaridan birontasi bilan gap talashib qolmaganmidi?
— Be, yosh bolami ular. Aroq ichishmasa. Bari namozxon. Oshni yeb, choyni ichib, chaqchaqlashib oʻtirishardi. Oshni oʻzim quling oʻrgilsin qilib damlab berardim. «Qashqarda Islom oxunning lagʻmonini, bu yerda Joʻravoyning palovini yemagan odam dunyoga kelmadim desa ham boʻladi», deb maqtashardi meni. Agar ulfatlar bilan oʻtirish niyatingiz boʻlsa, choyxonani begona qilmang, xizmatingizga shaymiz. Sizdek odamlarga xizmatni qilsak, boshimiz osmonda-da.
— Gap-soʻzlarida Qashqardagi turmushlarini ham eslasharmidi?
— Ha, eslashardi. Lekin men tayin oʻtirib eshitmaganman gaplarini.
— Biron bir odamdan nolishganmi yo falonchi bekor keldi bu yurtga, deyishganmi?

Choyxonachi oʻylandi. Soʻng «Yoʻq», deb bosh chayqadi.
— Siddiq Sharipovning oʻlimidan oldin bu uyga notanish yoki yurish-turishi shubhali odamlar kelmaganmidi?
— Ochigʻini aytsam, uylarini kuzatmaganman. Oʻsha voqeadan keyin dam-badam qarab-qarab qoʻyadigan boʻlibman, oʻzim ham hayronman.
— Bir marta savdoyiroq odam bilan yoqa boʻgʻib turishganini koʻrganman men, — dedi shaxmatchi yigitlardana biri. Aftidan, ularning koʻzlari shaxmatda boʻlsa ham quloqlari bu yoqda edi.
— Qaysi savdoyi? — dedi choyxonachi unga qarab.
— Peshonasiga yozib olgan-chi?
— He, esi yoʻq, qanaqasiga savdoyi boʻlsin u, taqvodor odam, — choyxonachi shunday degach, Solihovga qarab izoh berdi: — Narigi mahallada Jahonqori degan odam borlar. Qiroatlari juda yaxshi-da. Odamlarga qoʻshilmayroq yurganlari uchun bular savdoyi deyishadi.

Solihov oʻrnidan turib, yigitlarga yaqinlashdi.
— Oʻyinlaringizga xalal beraman endi, yigitlar, — u shunday deb choʻntagidan Jahongirning suratini olib koʻrsatdi, — shu odammi?
— Ha, shu, — dedi yigit.
— Qachon koʻrgan edingiz?
— Oxun aka oʻlmaslaridan oʻn kuncha oldin.
— Qay vaqtda?
— Ertalab azonda.
— Nima qilishayotgan edi?
— Savdoyi Oxun akani yoqasidan ushlab olgan ekan. Bir nimalar deyayotgan ekan, eshitmadim. Urushyapti, desam, sekin gapiryapti, tinchlik bilan turibdi, desam, yoqasini boʻgʻib olgan.
— Aniqroq ayting: boʻgʻib olganmi yo ushlab olganmi?

Yigit oʻylandi.
— Aniqroq aytsam: Oxun akam choponda edilar. Oyoqlarida maxsi edi shekilli. Yo ishga ketayotgan mahallari boʻlgan yo bomdoddan qaytgan mahallari. Savdoyi shu toʻnning kalta yoqasini changallab turgan boʻladi-da.

Solihov bulardan boshqa tayinli gap ololmadi. Yoʻlchivoyning qachon qaytishi noma’lum edi. Shu bois idoraga yoʻl oldi.

«Siddiq Sharipov oqsaydi... Siddiq Sharipov oqsaydi... Muhammadrizaevning akasi ham oqsagan, — deb oʻyladi mayor Solihov, — Jahongir tongda Sharipovning yoqasidan olgan... Ular Daydidaraga nima uchun borishgan? Muhammadrizaevning bosgan izlari bizga ma’lum. Sharipov-chi? Ota makonini tashlab ketgan. Oʻttiz yildan koʻproq musofirlikda yashadi. Nima uchun ketgan edi? Nima uchun qaytib keldi? Koʻngliga gʻazab toshlarini yigʻib ketgani aniq, bu toshlar erib, mehr suviga aylangani rostmi? Balki uni zoʻrlab olib ketishgandir? Yoʻlchivoy... Yoʻlda tugʻilgani uchun shunday nom qoʻyilganmi? Qaysi yoʻlda tugʻilgan? U ota yurtiga qanday koʻngilda keldi? Ishlarimiz xoʻb ajoyib. Dam otamizni ham tanimaymiz, dam koʻnglimiz darvozalarini lang ochib yuboramiz. Bular ogʻir kunlarda yurtlarini tashlab ketishdi. Xalq bu yerda, oʻttiz yil badalida ocharchilikni koʻrdi — odamlar ochlikdan shishib oʻldilar. Mozorlarga oʻliklar sigʻmay ketdi. Xalq urushni koʻrdi — dev yigitlar qirildi. Bir burda qora non uchun tongni tunga, tunni tongga uladi. Xalqning dasturxoniga endigina non chiqqan edi. Qozoniga endigina et tushgan edi — bular yetib kelishdi. Toʻkis-tugal mol-mulklari bilan qaytishdi. Oʻz yerlariga qaytishdi, oʻz xalqi bagʻriga qaytdi ular. Ular begonalar emas. Lekin shu dasturxondagi nonga haqlari bormi? Endi oʻzlarini hotamtoy koʻrsatib mahallaga osh tortishga haqlari bormi? Aqalli birontasi xalq oldida tiz choʻkib tavba-tazarru qildimi? Yoʻq! Ana shularning birini otib ketishdi. Men uning qotilini topishim kerak... Topaman ham. Jabrlanuvchi kim boʻlishidan qat’i nazar, jinoyatchini topish — burchim. Lekin... jinoyatchi ham men oʻylaganday fikr qilgan boʻlsa-chi? Muhammadrizaevni soʻroqqa chaqirganimda u menga shu savolni bersa-chi? Nima deb javob qaytaraman? Oqlaymanmi?.. «Bular aldovga uchraganlar, musofirlikda dardlar chekishdi», deymanmi? «Olib qaytgan mulklariga qaraganda dardlar chekishganga oʻxshamaydi», desa-chi? «Bular orasida kambagʻalini koʻrmadim», desa-chi?

Solihov bora-borguncha shu zaylda oʻzi bilan oʻzi bahslashdi. Xorijga ketib qolgan oʻzbeklar qayta boshlaganida Ramazonov bilan ham bahslashgan edi. Oʻshanda Ramazonov «Ularni Vatan mehri tortib kelyapti. Ular Vatanni sotganlari yoʻq. Tinchliklarini koʻzlab boshpana izlab ketishdi. Tarixda bunday voqealar koʻp boʻlgan. Butun-butun el-elat koʻchgan. Shuharlarni, qishloqlarni huvillatib koʻchib ketishgan. Biz ularni xoin, sotqin hisoblamaymiz-ku», degan edi. Solihov uning fikriga qoʻshilgan edi oʻshanda. Biroq ongida dastlab uygʻongan fikr bugungiga oʻxshab qoʻzgʻalib qoʻyardi.

Ertasiga belgilangan vaqtga Jahongirni ham soʻroqqa chaqirtirdi. Uning niyati Yoʻlchivoy bilan Jahongirni uchrashtirish edi. Biroq Yoʻlchivoy kechikdi. Solihov navbatchiga «Yoʻlchivoy Sharipov kelishi bilan meni ogohlantiring», deb soʻroqni boshladi:
— Bu yerdagi turish-turmushingizdan shikoyatingiz yoʻqmi? — dedi Solihov vazmin oʻtirgan Jahongirga zimdan tikilib.
— Turish-turmushim... — Jahongir hazin jilmaydi. — Avvallariga solishtirsam — shohona yashayapman. Harholda oyoq uzatib yotadigan oʻrnim bor. Endi sal eslaringiz kirganga oʻxshaydi. Oldin joyning hisobini qilmay olib kelib tiqaverardilaringiz. Ikki kishilik xonalarda yigirma kishilab yotganmiz. Gʻing demaganmiz. Endi turmalaringizga havasga kelib yotsa arziydi. Mening shikoyatim yoʻq, ammo bir iltimosim bor.
— Ayting.
— Zamon oʻzgardi, deyapsizlar-a? Agar shu gap chin boʻlsa — iltimosimni bajaring. Sobitov degan bir bechorani qiyratib qamabsizlar. Bolalarini koʻmishga ham qoʻymabsizlar. Sobitovni bilasizmi, xotinini chopib tashlagan ekan.
— Ha, eshitdim, gapiravering.
— Oʻshani qanday boʻlmasin, otishga hukm qilish kerak. Yordam beringlar.

Solihov bu gapni eshitib, ajablandi. Jahongirning peshonasiga uning yashirin maqsadi yozib qoʻyilganday qattiq tikildi.
— Nimaga? — deb soʻradi u Jahongirdan koʻz uzmay.

Jahongir ham unga tikka qaradi. Shunda Solihov bu koʻzlarda makr yoʻqligiga ishonch hosil qildi. Jahongirning koʻzlarida makr emas, ma’sumlik bor edi.
— Unga rahm qilinglar, — dedi Jahongir. Endi uning ovozida dadillik yoʻq edi. Endi u ezilgan, xoʻrlangan bir odam ovozi bilan gapirardi. — Tirik qolsa jinni boʻladi. Xor boʻlib oʻladi. Otsalaringiz bir bechoraning jonini azoblardan qutqarasiz.
— Buni biz emas, sud hal qiladi, bilasiz-ku?

Solihov dard bilan aytilgan iltimosga shunday sovuqqonlik bilan javob qaytardi. U Jahongirning dardini hazm qila olmas edi. Uning qalbida bunday dardga, rahmga, mehrga oʻrin yoʻq edi. Jahongirning dardiga sherik boʻlish uchun, yordam berolmagan taqdirda ham, jilla boʻlmasa umidbaxsh javob qaytarish uchun u oʻsha bechora otaning alamlarini his qilishi kerak edi. Bu alamni Jahongirday his etish uchun esa farzand hajrida oʻttiz yil kuyishi kerak edi. Solihovning boshidan bunday balolar oʻtmagan, alalxusus, uni bedardlikda ayblash ham nooʻrin boʻlar.

Jahongir Solihovga tikila turib, uning sovuqqon javobidan ajablanmadi. Tergovchilarning bundan battarini koʻrgan, bundan battar sovuq gaplarni eshitgan. Yoʻq, gap ohangidan taajjublanmadi. Uning hayron qoladigan joyi boshqa yerda — «Olloh odamzodni bir-biriga rahm-shafqatda yaratgan ekan, qani bu rahm-shafqat, qaylarda qoldi?» Jahongir roʻbaroʻsidagi odamga shu savol nazari bilan tikilardi.
— Ha, bilaman, — dedi u nihoyat. Endi uning ovozida ezilish ohangi yoʻq edi. Endi u afsus bilan gapirardi. — Esiz, yaxshi zamonlar oʻtib ketibdi-da, a? Uch kishi, «ha», deb qoʻysa masala hala edi. Zamon chatoq boʻlibdi, nachaynik.

Solihov bu gaplar kesatiqmi yo chinmi, farqlamay hayron edi. U yana bir narsaga hayron: kechagina oʻziga soʻnggi oʻqni soʻrayotgan odam bugun boshqa kishi uchun ham tilanyapti. Bu mehribonchilikmi? Sobitovni azobdan qutqaring, deydi. Oʻzi-chi, oʻzi nimadan qutulmoqchi? Solihov bu savolga Jahongirning koʻzlaridan javob izladi. Hozirgi ma’sum koʻzlarda endi hech bir ma’no yoʻq edi. «Odam zoti vasvasa holga yetganda koʻzlaridan ma’no qochardi. Bu odamga nima boʻldi?»

Solihov xayolini yigʻishtirib muddaoga koʻchdi:
— Muhammadrizaev, akangiz oqsar edimi? — deb soʻroqni boshladi.
— Akam yoʻq mening, — dedi Jahongir e’tiborsiz ohangda.
— Xorijga ketib qolgan akangizni aytyapman. Ismi Olamgir edi shekilli? Yana ham aniqroq aytsam — ota bir, ona boshqa akangiz.
— Yetti pushtimizda choʻloq boʻlmagan.
— Sharipov ham oqsamaganmi?
— Uni tanimayman, yurganini koʻrmaganman, deb aytdim-ku?
— Muhammadrizaev, sizni Sharipovning uyi oldida koʻrishgan. Erta saharda Sharipovni yoqasidan olgansiz. Orangizdan nima gap oʻtgan?
— Aygʻoqchilaringiz aytishmadimi, toʻqib-chatishga usta-ku ular?
— Ular aygʻoqchi boʻlishganda, gapingizni qanday boʻlmasin, eshitishardi. Ular oʻsha mahallaning yigitlari. Sizni tanishar ekan.
— Bu dunyoda kim koʻp — ogʻziga kuchi yetmagan odam koʻp. Til besuyak, benazorat, istagan paytdida tish hatlayveradi. Nachaynik, menga har gaplarni topib kelavermang. Men aytganidan qaytmaydigan odamman. Muhlatingiz tugayapti, agar ishni tezroq yumaloq-yostiq qilmasangiz holingizga maymunlar yigʻlaydi. Keyin men bilan bunaqa yumshoq muomala qilib oʻtirmaysiz. Doʻq-poʻpisaga oʻtasiz, soʻkasiz, urasiz. Oʻshanda men ham toʻnimni teskari kiyib olaman. «Men oʻldirmaganman, qotil uchinchi iz egasi», deb turib olaman. Oʻshanda siz meni qattiqroq ura boshlaysiz, qoʻllarimni qayirasiz, barmoqlarimga bolgʻa urasiz, burnimning uchiga papiros choʻgʻini bosasiz, tirnoqlarim orasiga aigna sanchasiz... Men aytganidan tonmaydigan odamman, baribir «oʻldirmadim» deb turaveraman, ha, nachaynik, bu yogʻini hisobga olmayapsiz. Xoʻp, deb turganimdan foydalanib qoling.
— Sizga oʻxshagan bir dono muallim yetmay turuvdi. Menga kim aql oʻrgatarkin, deb garang edim. Rahmat sizga. Qarangki, fe’limiz bir ekan: men ham aytganidan qaytadigan odam emasman. Mayli, siz tonavering, sizni bexos sayratib yuboradigan dalillar bor hali. Qirqbelliklar Olamgirni unutishmagan. Bu yoqda Sergey Komlev bor.

Boshini egib oʻtirgan Jahongir tergovchiga yalt etib qaradi: kechadan beri Sergeyni eslayotgani bejiz emas ekan-da. Bular uning ham iziga tushishibdi-da?
— Unga tegmanglar, uning aloqasi yoʻq bu ishga.
— Sharipov — akangizmi?

Jahongir sonini ilon chaqqandek sapchib turib ketdi. Solihovga baqrayib qaradi. Tili darrov gapga qovushmadi.
— Siz... gapni... unaqa aylantirmang, nachaynik... Men uni tanimayman. Akam yoʻq mening, oʻlib ketgan u! Yigirma ikkinchi yilda! Dovonda qor bosib oʻlgan.

Solihov moʻljalni aniq olganiga ishonch hosil qildi.
— Yaxshi, — dedi u xotirjamlik bilan, — oʻzingizni bosing. Men gumonimni aytdim, buncha asabiylashmasangiz?

Telefon qoʻngʻirogʻi jiringlab, navbatchi Yoʻlchivoy Sharipov kelganini ma’lum qildi.
— Yoʻlchivoy Sharipovmi, kiraversin, — dedi Solihov atayin ovozini koʻtarib. Yoʻlchivoyning nomini eshitib, Jahongirning sarosimasi ortdi.
— Nachaynik, bugun boshqa javob bermayman. Qamoqqa qaytaring, Xudo xayringizni bersin, iloji boʻlsa yolgʻiz xonaga qoʻying.
— Oʻylab koʻramiz. Balki sizdan tilxat olib, chiqarib yuborarmiz.
— Nimaga? Oʻylab ish qiling, nachaynik!
— Qotilligingiz isbotlanmayapti, sizni uzoq ushlab tura olmaymiz. Hozir esa bir odam bilan sizni yuzma-yuz qilaman.
— Kerak emas, men xohlamayman!
— Xohishingiz bizni qiziqtirmaydi. Anavi burchakka borib oʻtiring.

Xonaga ikki kishi kirib, Jahongirning yonidan joy olgach, ostonada Yoʻlchivoy koʻrindi.
— Bu odamlarga yaxshilab qarang, birontasini taniysizmi? — dedi Solihov.

Yoʻlchivoy oʻtirganlarga bir qur nazar tashlab, Jahongirni koʻrsatdi.
— Bu kishini bir-ikki marta koʻrganman, biznikiga kelganlar.
— Oʻzlari kelganmilar yo mehmonga chaqirganmisizlar?
— Oʻzlari kelganlar. Otam rahmatli bilan darvozaxonada gaplashishgan. Ichkari kirmaganlar.
— Oralaridan qattiq-quruq gap oʻtmaganmi?
— Fahmlamaganman.
— Bu kishi ketgach, dadangizning kayfiyatlari buzilmaganmi?

Yoʻlchivoy oʻylandi. U eslash uchun oʻyga tolmadi. Aksincha, dadasining sarosimasini, onasiga bir gapni pichirlab aytganini, onasining hushidan ketayozganini aytish yo aytmasligini bilmay oʻylandi. Oxiri bir qarorga kelib, javob berdi:
— Yoʻq, buzilmagan.
— Siz yoki onangiz Olamgir Muhammadrizo oʻgʻlini bilirmidingiz?

Yoʻlchivoyning rangi oʻzgardi. Yuzi uchdi. Jahongirga xuddi yosh boladay javdirib qarab qoldi. Solihov savoliga javob topganday boʻldi: bu katta bosh, bu oʻtkir koʻz, turtib turgan yanoq, qalin lab, toʻliq gavda ovoz... ha, ovoz ham Jahongirni eslatardi. Solihov endi Jahongirga qaradi. Jahongir Salihovning kashfiyotini sezganday boshini egib oldi. Solihov:
— Olamgir Muhammadrizo oʻgʻlini eshitganmisiz? — deb savolini qaytardi.
— Yoʻq... — dedi Yoʻlchivoy qat’iyatsizlik bilan.
— Dadangiz tugʻma oqsoq edilarmi yo yaralanib, yo oyoqlari sinib oqsab qolganmilar?
— Dadam... tugʻma ekanlar.
— Siz Qashqar yoʻlida tugʻilganmisiz?
— Ha.
— Bolalaringiz-chi?
— Hammasi Qashqarda tugʻilgan.
— Nechta bolangiz bor?
— Uch oʻgʻil, bir qiz.
— Ismlari nima?
— Kattasi Jahongir, ikkinchisi Zoyir... uchinchisi...

Uchinchisining ismi Jahongirning qulogʻiga kirmadi. Koʻkragini birnima qisib kelib, tomogʻini gʻippa boʻgʻdi, koʻz oldi qorongʻilashdi. Uzoq-uzoqlardan gʻalati tovushlar eshitdi. Soʻng osmon bilan yer tutashgan joyda doʻmboq oʻgʻil bola koʻrindi. Bolakay yastanib yotgan poyonsiz lolazordan yugurib kelib, oʻzini uning quchogʻiga otdi...

Oʻgʻri

Kapitan Ramziddin Ramazonov uchun Jahongirning birinchi qamoqdan keyingi hayoti qorongʻi. Chunki Jahongirning boshidan oʻtgan voqealar tergov hujjatlariga tirkalmaydi. Bu bobda ana shu voqealar qalamga olinadi.

Jahongir lolazor oralab yugurib kelgan doʻmboqchani quchoqlaganini aniq eslaydi. Gʻalati tovushlar ham esida. Keyin-chi, keyin nima boʻldi? Ovozlar tindi. Lolazor olovga aylandi. Yer yuzi lovullab yondi. Jahongirga nima uchundir alanga ta’sir etmadi. Faqat tutundan boʻgʻildi. Ogʻir-ogʻir nafas oldi. Keyin kuragi achishdi — choʻgʻ bosildi shekilli. Soʻng hammasi tindi — boshqa narsani eslolmaydi. Qancha yotganini ham bilmaydi. Uzoqdan eshitilgan ovozlar hushiga keltirdi. Koʻzini ochay dedi-yu, qoʻrqdi: Yoʻlchivoyni koʻrishdan qoʻrqdi.

Yoʻlchivoyni dastlab koʻrganida yuragi jiz etgan edi. Muhtaram oʻquvchining yodida boʻlsa, mayor Solihov Yoʻlchivoyning shakli-shamoyilida Jahongirga xos belgilarni sezgan edi. Jahongir esa Siddiq oxun mahallaga osh bergan kuni xizmat qilib yurgan Yoʻlchivoyga koʻzi tushib, unda Xadichaning belgilarini ilg‘adi: uzun kipriklar, bejirim burun, chap yuzida kulgich, tutashgan qoshlar... Koʻrdi-yu, hatto osh oshalagan qoʻli muallaq turib qoldi. Sherigi «Ha, olmaysizmi», demaganida qancha vaqt nest boʻlib oʻtirishini oʻzi ham bilmasdi.

— Bu yigit kim? Taniysizmi? — deb soʻradi u sherigidan.
— Siddiq oxunning oʻgʻli boʻlsa kerak. Koʻpincha birga koʻraman.

Oshga kirib kelishayotganida eshik oldida Siddiq oxun yoʻq edi. Chiqishayotganda koʻrdi: yo, alhazar!!! Oʻttiz uch yil kutgan diydor kuni shumi?! Oʻttiz uch yil Xudoga nola qilib akasi bilan uchrashtirishni soʻraganida diydor chogʻida badanimga muz yugurtir, oyoqlarimdan darmonni ol, tildan qoldir, demagan edi-ku? Nima boʻldi unga? Nima uchun oyoqlari zil-zambil boʻlib qoldi? Nima uchun koʻz oldi qorongʻulashdi? Nima uchun hamisha yoniq turgan ong chirogʻi xiralashdi? Yuragi-chi? Toʻxtaganga oʻxshaydi... Sherigi bilagidan olib, «Maza qochdimi, qori» demaganida shu yerda yiqilib qolishi hech gap emas edi.

Oʻshanda ikki aka-ukaning koʻzlari uchrashdi! Bir juft koʻz — bu kunni oʻttiz uch yil kutgan koʻzlar oldiga kutilmaganda parda tortildi. Boshqa bir juft koʻz — bu uchrashuv sodir boʻlishini istamagan koʻzlar esa choʻgʻday yondi! Ammo bu yonish uzoq davom etmadi. Yondi-yu, oʻchdi! Chunki bu koʻz egasining yuragi jon rishtalari uzilishi aniq ekanini sezgan edi. Ota yurtiga kela-kelguncha «ajal haydamayotgan boʻlsa bas», degan xavotiri bor edi. Shu onda xavotiri chinga aylandi. U oʻzini yoʻlbars yashaydigan qafasga tushib qolgan bechora odam, deb his qildi. Yoʻlbarsning qorni toʻqmi, uni qachon yeydi, mana shugina muammo edi.

Jahongir Yoʻlchivoyni yana koʻrish uchun bir necha marta yoʻl poyladi. Koʻrdi ham. Lekin unga yaqinlashishga, soʻzlashishga jur’ati yetmadi. Qalbining qaeridadir yashiringan bir ovoz «Shu sening oʻgʻling!» derdi. Akasi birinchi suhbatda xunuk xabar yetkazdi. Tergovchi huzuridagi bu uchrashuvga qadar Jahongir ikki oʻt orasida edi. Yoʻlchivoy farzandlarining ismini aytayotganda shu paytgacha «Shu sening oʻgʻling», deb shivirlayotgan gʻoyibona ovoz birdaniga «Sening oʻgʻling shu!» deb hayqirib yubordiyu hushini oldi.

Hozir koʻzini ochsa, yana Yoʻlchivoyni koʻradi. Gʻoyibona ovoz hayqiradi... Yoʻq, gʻoyibona ovoz emas, oʻzi hayqiradi: «Oʻgʻlim, jonim bolam, oʻttiz uch yil seni xayolan bagʻrimga bosib yashadim, kel endi, chinakamiga bagʻrimga olayin!» deydi. U-chi? U nima deydi? Darrov ishonadimi? Ishonmay-chi? Unda nima uchun oʻgʻliga «Jahongir» deb ism qoʻyadi? Balki... Xadicha qoʻygandir bu ismni. Undan yodgorlik deb qoʻygandir... Xadicha meni oʻldiga chiqargandir. Lekin nima uchun Yoʻlchivoy Siddiq oxunni «dada» deydi? Boqib katta qilgani uchunmi? Unda nima uchun akam yashirdi?!»

Jahongir bu savollariga tezroq javob olish uchunmi, shart koʻzini ochdi. Oppoq shift bulutli osmon boʻlib koʻrinib, ajablandi. Koʻzini yumib-ochdi. Fikri biroz ravshan tortdi. Tergovchining xonasida oʻtirgan edi, bu yerda esa yotibdi. Qoʻl-oyoqlari oʻziga boʻysunmaydi — qimirlatay desa, qimirlamaydi. Ovozlarga quloq tutdi — uzoqdan emas, shu yaqin oradan eshitilyapti. Kimlardir past ovozda gaplashishyapti. Gapiray desa ogʻzi ochilmaydi, lablari qurib, bir-biriga yopishib qolganday.
— Koʻzini ochdi shekilli?

Jahongir ovoz kelgan tomonga qaramoqchi edi, boshini burolmadi.
— Labini hoʻllash kerak...

Labiga suv tomganday boʻldi, tamshandi. Nazarida kimdir unga muzdek buloq suvi tutgandek edi. U yutoqib, koʻzlarini yumib, huzur qilib icha boshladi. Icha-icha bir chelakni boʻshatdi, ikkinchisini... suv qayoqqa ketyapti, bilmaydi. Ichaveradi, ichaveradi... Suvga toʻyib, atrofiga qarasa — Qirqbelda, hovlisining oʻrtasida turibdi. Hammayoq oppoq qor. Dadasi hovli chetida — qazosini topgan yerda oyoqyalang turibdi. «Dada, shamollab qolasiz», desa eshitmaydi. Jahongir unga intildi. Qor uchqunlari chirpirak boʻlib toʻzib, uni uchirib ketdi. Jahongir ucha-ucha horidi. Boshqa yurtlarga borib qoldi shekilli, dimogʻiga oʻzgacha havo urilib, koʻngli behuzur boʻldi. Hozirgina ikki chelak buloq suvi ichgan edi, ichayotgan damda ham ichi kuymagandi. Endi tashnalik kuch koʻrsatdi. Beixtiyor suv, deb pichirladi. Yana yuziga suv tomdi, yana chelakdan simirdi. Birdan... chelakni tushirib yubordi. Seskandi. Shu seskanish asnosida koʻzini ochdi. Xira parda ortida oq shiftni, oq shiftning bir parchasini toʻsib turgan opachoq burunli notanish yuzni koʻrdi.
— E, bormisiz paxan, koʻzni oching. Shu yurak bilan yuribsizmi, paxanman, deb.

Pachoq burunli yuz kulimsiradi. Bu yuz mana shu pachoq burunni koʻtarib yurishdan boshqa narsaga yaramasdi. Oʻlim chohidan iziga qaytgan Jahongir koʻzini ochib, shu nojoʻya kashfiyotni koʻrdiyu koʻngli behuzur boʻldi. Yaxshi hamki bu pachoq burun shunchaki kulimsiradi, ishshaymadi. Uning ishshayganini koʻrgan yuzlab odam necha kun, necha tun yo uxlamaydi, yo ovqat yemaydi — bunisi Yaratgangagina ma’lum.
— Paxan, qutulib chiqqandan keyin bir eriydigan boʻldingiz. Jahannamning ogʻzidan shart tortib oldim oʻzim.
— Bekor... qilibsiz...

Jahongirning ogʻzidan bazoʻr chiqqan bu gapni eshitib pachoq burun unga gʻalati qarab oldi.
— Odam zotiga yaxshilik yoqmaydi, — dedi u toʻngʻillab. — Jahannamning ogʻzidan tortib oldim, desam, «bekor qilibsiz» deydi. Oʻ, paxan, rahmat demasangiz ham mayli. Lekin oʻladigan boʻlsangiz, bu yerda oʻlmang, boshqa joyga bori-ib... yoki juda shu katakda oʻlgingiz kelsa, men chiqib ketgandan keyin bemalol joʻnayvering, — u uzun hushtak chalib qoʻydi, — oʻsha yoqqa. U yoqda oshna-ogʻaynilar koʻp, salom aytasiz bizdan. Shoqolning ishlari besh, yaqin orada bu yoqlarga kelmaydi, kutmalaring, deysiz. Shoqol — bu menman. Shoqosim desangiz it ham tanimaydi. Shoqol desangiz hammaning ogʻzi ochilib qoladi. Bu dunyo hali Shoqolday oʻgʻrini koʻrmagan.
— Oʻgʻrimisiz?.. — deb soʻradi Jahongir.
— Oʻgʻriman, paxan. Oʻgʻri boʻlganda ham zoʻriman. Buni yashirmayman. Qoʻlidan kelsa ushlasin, qamasin. Bir zangʻarga roʻbaroʻ kelmaganimda ushlolmasdiyam, qamamasdiyam. Xitoydan kelganlardan bittasining iziga tushuvdim. Loyiniyam, tillasiniyam isini oluvdim.
— Kim? — Jahongir boʻgʻilib, koʻzi katta-katta ochildi.
— Kimligini bilmayman, paxan. Oqdoʻppi mahallada uyi. Tanishlardan bormi u yerda?
— Yoʻq.
— Xullas, payt poylab ketiga tushdim. Moʻljalim boʻyicha uyda bir yigitcha qolishi kerak edi. Lekin u yigitcha emas, azroilvachchaning oʻzi ekan. Yarim kechada uyni ship-shiydam qilib chiqayotsam, roʻparamda turibdi. E, bunaqalarni bir kalla qilib enasinikiga joʻnatvorardim. Endi kalla qilaman, desam, qoʻlini bir balo qilib aylantirdi, bir balo deb chinqirdi, qoʻli aylanib turib, oyogʻi jagʻimga qanday tushdi, hayronman. Bir nafasda dabdalamni chiqardi. Urishga urdi-yu, anavilarga «hech narsa olmadi», dedi. Bu ahvolimni yengillashtiradi, koʻp oʻtirmayman. Lekin «hech narsa olmadi», deb oʻzlari ham qutulib qolishdi-da. Tillayu «loy»lar bularning hujjatlariga tirkalsa, naq enasini koʻrardi-da. U boʻldi, bu boʻldi, jagʻim singani qoldi. Mana, xudo, deb oʻtiribman. Hukumatimiz odil-da, avval tuzatadi, keyin qamaydi. Siz oʻlib ketaversangiz ham boʻlardi, lekin sizni tuzatishadi. Chunki sizni otishlari kerak. Oʻzingizdan oʻzingiz oʻlib qolsangiz kimni otishadi? Nima bilan tushganingizni eshitdim, paxan. Boradigan yeringiz tayin. Lekin xafa boʻlmang. Bitta boshga bitta oʻq. Boshqasining keragi yoʻq. Menga ham atalgani bordir. Hozir yoʻq boʻlsa, zavodda atay Shoqolga atab allambalo oʻq yasalayotgandir. Hali u tomonlarda ham uchrashib qolamizmi... — U ishshaydi. Jahongir uning aftini, sargʻaygan soʻyloq tishlarini koʻrib koʻzlarini yumib oldi.

«Bu shoqol emas yo iblisning oʻgʻli, yo jiyani, — deb oʻyladi u. — Jahannam ogʻzidan tortib oldim, deydi. Balki men hozir jahannamning oʻzidadurman. Bu maxluq hademay oʻchoqqa oʻt qalay boshlar. Harholda bu odam bolasi emas. Qani, kalima keltiray-chi: la ilaha illallahu..» Jahongir koʻzini ochsa — Shoqol yoʻq. «Ha, alahsirabman, la ilaha illallah...»
— Paxan sizning joningizni menga topshirishgan. Shoʻrvaning suvidan olib qoʻyganman. Ichish kerak. Qani, Sariq, yordam ber.

«Alahsiramagan ekanman».

Sariq degani — malladan kelgan kishi, unga engashib, qoʻlini yostiq tagiga tiqdi-da, qaddini bir oz koʻtardi. Shoqol alyumin krujkadagi shoʻrvani uning labiga olib keldi. Jahongir istamasa ham zoʻrlab ichirdi.
— Hukumatni injitmang, paxan. Ochdan oʻlib qolsangiz, sizga atalgan oʻqni nima qiladi?

Bu uning hazili edi — yana ishshaydi.

Shoʻrvani ichib olgach, Jahongirning oyoq-qoʻliga jon kirganday boʻldi. Tili ham oʻziga boʻysina boshladi.
— Shoqol, sherigingiz ham oʻgʻrimi? — deb soʻradi Jahongir.
— E, yoʻq, bu ammamning buzogʻidan oʻgʻri chiqmaydi. Oʻzi olimmi, bir balo. Qoʻshnisining qizalogʻiga ishtaha qilib qolibdi. Jigʻini ezish kerak bunaqalarning. Hali boradigan yerida adabini yeydi. Oʻgʻrilik gunoh emas, buzuqlik gunoh, nima dedingiz, paxan?
— Toʻgʻri. Oʻgʻrini yaxshi koʻraman...
— Bormisiz, paxan, gapiring. Shoqolni avval ham eshitganmisiz?
— Yoʻq. Siz... Burgutni eshitganmisiz?
— Burgutmi?.. Yoʻq, eshitmaganman. Yo... oʻzingizmisiz?
— Yoʻq. Men hazar qilaman oʻgʻrilikdan.
— Paxan, tushunmadim, yaxshi koʻrasizmi yo hazar qilasizmi?
— Bir oʻgʻrini yaxshi koʻraman. Ammo oʻgʻrilikdan hazar qilaman. Burgut menga yaxshilik qilgan — oʻlimdan asragan.
— Menga oʻxshagan ekan-da?
— Yoʻq, siz chakki qildingiz.
— Bu, paxan deyman, boshni u-bu narsaga urib olmaganmisiz? Gaplaringiz almoyi-aljoyi-ku, a?

Jahongir javob bermay asta koʻzini yumdi. U bir necha ogʻiz soʻz aytish bilan toliqqan, gapga chogʻi kelmay qolgan edi. Chogʻi kelganda ham Shoqolga tushuntirib oʻtirmas edi. Uning Burgut bilan uchrashgani, Burgutning uni oʻlimdan asrab qolgani ikki kishigayu Xudogagina ma’lum. Jahongir bu haqda biron kimsaga ogʻiz ochmagan. Bu pachoq burunga aytish niyati ham yoʻq.

U uxladimi yo yana hushidan ketdimi, aniq bilmaydi. Lolazor ham, qor bosgan hovli ham, qalin muzliklar ham, muz qabrga qoʻyilgan Zokirxoʻja ham ayqash-uyqash boʻlib ketdi. Xuddi boshi ichiga daydi shamol kirib olib, xotiralarini xazonday toʻzitib yuborgan edi.

Shamol tingach. Burgut koʻrindi. Juda aniq-tiniq okoʻrindi. Ovrupacha kiyinib olgan, boʻynida kapalak nusxa galstuk, boshida ixcham shlyapa, kostyumi yap-yangi. Oq koʻylagining oxori toʻkilmagan. Bu kiyimlar faqat shu qaldirgʻoch moʻylovli, qora koʻz, qora qosh qotma yigitga atalib tikilganday — oʻziga yopishib turibdi.

Burgut oʻttiz uchinchi yilning yozida unga shu koʻrinishda duch kelgan edi.

Jahongir qamoqdan qutulib chiqishi bilan «E, quyosh!» deb hayqirishni umid qilgan edi. Baxtiga qarshi uni tun qorongʻusida ozod etdilar. Hayqirigʻi ichida qolib, buni yomon bir narsaga yoʻydi. Sovuq oʻlkaga bitta vagonda yetib kelgan edi. Bu yerlarga kelish oson, qaytish azob ekan. U poezddan bunisiga chiqaverib holdan toydi. Kaltabinlik qilib peshonasiga yozdirgani oʻziga jabr boʻldi. Bekatlarda ham, poezdda ham odamlar undan hayiqib, moxovga duch kelganday oʻzlarini chetga olishardi. Qamoqda berilgan qattiq non tugab qolayozdi hamki, issiq oʻlkaning issiq nafasi sezilmaydi. Kunduzlari tan biroz rohat oladi. Ammo kechalari muz ustida yotgandek boʻladi.

Yurtda qahatchilik hukm surayotganini ham shu yoʻlda bildi. Ochlikdan shishib, koʻchada oʻlib yotganlarni koʻrdi. Insof qilinsa murda ustiga qogʻozmi, lattami tashlangan, aksar murdalar ochiq, terib olib koʻmishga odam, tobut yetishmas edi. Bu mudhish manzaralarni koʻrib, Jahongirning yuragiga «yurtimda ham shu ahvolmikin», degan gʻulgʻula tushdi. Bir kunga moʻljallangan nonni ikki kunga yetkazib, sillasi quridi.

Bir bekatda poezd hadeganda kelavermadi. Jahongir xaltachasini quchoqlab, devorga suyanib oʻtirgan edi, roʻbaroʻsida orasta kiyingan, qoʻlida yangi charm portfel tutgan yigit koʻrindi.
— Assalomu alaykum, — dedi u.

Necha yil davomida unut boʻlayozgan bu soʻz quloqqa allaqanday ajabtovur eshitildi. Jahongir «birinchi koʻrgan oʻzbegimni quchoqlab olaman», deb xayol qilardi. Salomni eshitdi-yu, hushi uchdi. Nima qilishni bilmay qoldi. Hatto alik olishni unutdi.
— Qarasam, hamshaharga oʻxshaysiz, qaerliksiz?
— Qirqbeldanman, — Jahongir shunday deb qoʻyib, «Qirqbel»ni bilarmikin bu, deb oʻyladi.
— Uygami?
— Ha.
— Birga ketar ekanmiz. Men bu yerga davlat ishi bilan kelganman. Siz nima qilib yuribsiz?
— Qamoqdan qaytyapman. — Jahongir shunday deb oʻrnidan turdi. Yigitning koʻziga tikildi: koʻzi oʻynab turibdi.
— Ismim Burgut. Sizniki-chi?
— Jahongir. Siz davlat odami boʻlsangiz, men oʻziga toʻq dehqon bolasiman. Sizning tilingizda unsurman, men bilan birga keta olarmikinsiz?
— Siz ham, men ham bu yerda musofirmiz. Gapni siyosatga burmang. Agar malol kelmasa menga yordam qilib yuboring. Poezd hali-beri kelmas ekan. Ungacha bir joyga boramizu qaytamiz.

Jahongir «Baribir, bekor oʻtiribman, borsam bora qolay», deb unga ergashdi. Burgut shaharchani yaxshi bilarkanmi, aylanma koʻchalardan tez-tez yurar, ochlikdan sillasi qurigan Jahongir unga arang yetishib borardi.

Yura-yura uch qavatli binoga yetdilar. Burgut toʻxtab, yon-atrofiga alangladi-da, chaqqonlik bilan oʻzini yoʻlakka urdi. Jahongir uning izidan uchinchi qavatga koʻtarildi. Burgut charm qoplangan eshikni taqillatdi. Zum oʻtmay eshik qiya ochilib, goʻshtdor bashara koʻrindi. Mehmon kim kelganini bilishga ulgurmay Burgut eshikni kuch bilan itarib ochib ichkari kirdi. Past boʻyli, tepakal mezbon dahlizda haykalday qotdi.
— Oʻrtoq Tozidullin, omonmisiz, mana, iltimosingizni yerda qoldirmay keldik. Andak kuttirib qoʻyganimiz uchun uzr. Badxatroq ekansiz, turar joyingizni topguncha picha vaqt oʻtdi. Koʻp emas, u, oygina qidirdik uyingizni. Hamshahrim qamoqdan chiqib kelayotgan ekan, «Yur, dedim, qiyomatli oshnam bor, palovxontoʻrani damlab kutyapti», dedim. Palov tayyormi, oʻrtoq Tozidullin, kiraveraylikmi?

Burgut shunday deb unga yaqinlashdi. Tozidullin degani bir qadam tislanib tilga kirdi:
— Keligiz, keligiz, plov tayyor, — dedi u duduqlanib.
— Qani, hamshahar, tortinmang, kiravering. Oʻrtoq Tozidullin oʻzimizning odam.
— Gazidullin, — deb oʻzini tanishtirdi mezbon.

Jahongir ichkari kirdi. Xona bir oz betartib edi. Gazidullin yo kecha mehmon kutgan, yo yeb-ichib yigʻishtirishga erinib, idish-tovoqni toʻplab qoʻyavergan edi.

Burgut borib divanga oʻtirdi-da, oyoqlarini chalishtirib oldi.
— Hamshahar, keling, oʻtiring, — dedi Jahongirga, soʻng mezbonga qaradi: — Tozidullin, kim aytadi sizni davlat odami deb, shu ham tirikchilikmi, odam turadimi bu uyda yo molmi? Tez yigʻishtiring. Keyin qorin gʻamini yeng. Vaqtimiz ziq, tez boʻling.

Mezbon gavdasiga yarashmagan holda chaqqon harakat qilib dumaloq stol ustini birpasda tozaladi. Soʻng non, kolbasa, pishloq qoʻydi.
— Kolbasang choʻchqanikimasmi? — dedi Burgut.
— Astagʻfirulloh, minda musulman-ku! Chushka yoʻq minda. Marhamat kiligiz, pojaluysta.
— Koʻrdingizmi, hamshahar, davlat odami juda odobli boʻladi-da.

Jahongir qorni och boʻlsa-da, dasturxon ustidagilardan bir chimdim, bir chimdimgina yedi. U Burgutning muomalasidan noxush bir nimaning isini sezib turardi. Bu mehmondorchilik doʻstona uchrashuv samarasi emasligini allaqachon fahmlagan edi. Burgut Jahongirning ziyrak zehni koʻp narsani ilgʻaganini sezdi. Shu uchun kutilmaganda mehmondorchilikka yakun yasadi. Enli sochiqqa non, kolbasa, pishloqni oʻrab Jahongirga uzatdi:
— Hamshahar, olvoling, yoʻlda asqotadi. Har bekatda gullab turadigan restoranlar yoʻq hozir. Oʻrtoq, Tozidullinga davlat non-ovqat berib turadi.

Jahongir tugunchani istamaygina olib, xaltasiga soldi.
— Endi siz meni koʻchada poylab turing. Biz oʻrtoq Tozidullin bilan davlat ishlarini gaplashib olishimiz kerak.

Jahongir oʻrnidan turib xaltasini olayotganida nigohi Gazidullinning koʻziga tushdi. Bir qop goʻshtday boʻlib turgan bu odamning javdiragan koʻzlarida hadik zohir edi. Gazidullin dastlab Jahongirni yollangan jallod sifatida qabul qilib, oʻtakasi yorilayozgan edi, endi esa koʻrinishi qoʻrqqulik, ammo fe’li moʻmin boʻlgan bu odamning chiqib ketayotganidan, Burgut bilan yolgʻiz qolayotganidan qoʻrqdi. Jahongir buni bir qarashda sezdi.

«Bu qotma olifta sizlab turib jonni oladigan toifadanga oʻxshaydi», deb oʻyladi Jahongir, zinapoyadan tusha turib. U muyulishga oʻtib, devorga suyanganicha Burgutni kuta boshladi. Gazidullinning derazasini oʻzicha chamalab topib, oʻsha yoqqa tikildi. Nazarida deraza ochilib yo Burgut, yo mezbon uloqtirib tashlanadiganday edi. Bu «davlat» odamlarida qanday «davlat ishi» borligini Jahongir ilgʻagan edi. Burgut Gazidullinni uch oy qidirgan ekan, demak, orada jiddiy gap bor. Bu ikki «davlat odami» oʻgʻrimi, bosqinchimi, qotilmi — Jahongir uchun shugina qorongʻi.

Burgut hayallamadi. Qoʻlidagi portfelini qappaytirib chiqib keldi. Jilmayib kelishidan ma’lumki — ish pishgan.
— Davlat ishiday ogʻir yumush yoʻq dunyoda. Tushuntirish ishlarini olib bormasangiz boʻlmaydi, — dedi u Jahongirga yaqinlashib.

Jahongirning koʻngli noxushlikni sezib, derazaga qarab oldi — harakat sezilmadi.
— Uni... oʻldirdingizmi? — dedi Jahongir Burgutga tik qarab. Burgut bunday savolni kutmagan edi, Jahongirga taajjub bilan qaradi.
— Esingiz joyidami, hamshahar, men jallod emasman, davlat ishidagi odamman.
— Birodar, davlat ishidan latta hidi kelib turibdi.
— E, hamshaharim, goʻl odamga oʻxshaysiz. Qani, ketdik, bu yerda turmaylik, — Burgut shunday deb Jahongirni qoʻltiqladi. — Bizning ishdan latta hidi kelmaydi, qoʻrqmang. Men Burgutman, oʻlaksa yeydigan quzgʻun emasman. Tozidullinning qarzi bor edi. Shuni berdi. Qarib, xotirasi parishon boʻlib qolgan ekan, oʻzim qistab keldim.
— Men-chi? Meni nimaga sudradingiz, uni qoʻrqitish uchunmi?
— Hamshahar, har bir tirik jonga hamroh kerak. Baribir bekor oʻtirgan edingiz, bahonada olam-jahonni koʻrdingiz, qorinni toʻqlab oldingiz.

Jahongirga bu gap malol kelib toʻxtadi. Xaltani ochib tugunchani oldi-da, Burgutga uzatdi:
— Mang, men haromga toqat qilolmayman.
— Nimasi harom? Choʻchqa goʻshti aralashmagan bularga.
— Birovni norozi qilib olingan non menga botmaydi.

Burgut Jahongirga sinchkovlik bilan nazar tashladi.
— Bolshevik desam, basharang oʻxshamaydi, — dedi u sensirab, — lekin gapingdan bosheviklarning isi kelib turibdi. Sen oliftagarchilik qilma, ogʻayni. Oʻlib yotgan odamlarni koʻrmadingmi? Hammasi bir tishlam nonga zor boʻlib oʻlgan. Sen bola-chaqangning oldiga tirik yetib olishingni oʻyla.

Jahongirning tuguncha uzatgan qoʻli muallaq qoldi.
— Xaltangga solib qoʻy, tura tursin, senga yoqmasa oʻzim yeyman, — u shunday deb yurdi. Jahongir tugunchani xaltasiga noiloj joylab, unga ergashdi. Burgut oldinda, Jahongir yarim qadam orqada borardi. Chetdan qaragan kishi mansabdor odam xizmatkorini boshlab ketyapti, deb oʻylardi.
— Sen Tozidullinga achinyapsan, shekilli? — dedi Burgut Jahongirga qaramay, — u noninigina emas, jonini ham berishi kerak edi. Joni siylovga qoldi. U hozir seni ham, meni ham duo qilib oʻtiribdi. Sendan yashirmayman, bilib qoʻy: men oʻgʻriman. Oʻzimning ishimga halolman. Bu marazi gʻirromlik qilib qochgan edi. Oʻzbekning nonini tuya qilmasin, deb izlab keldim. Bu pulni oʻsha yoqda topsam ham boʻlardi, lekin gʻirromga toqat qilolmadim.
— Oʻgʻrilik gunoh, birovning moliga koʻz tikish gunoh, — dedi Jahongir.
— Nima-a? — Burgut yana toʻxtadi. — Hey, esing joyidami oʻzi? Bu zamonda gunoh-savob degan narsa qolibdimi? Necha yil oʻtirganingni bilmayman-u, ammo aqling kirmabdi. Sen qamoqda oʻtirmagansan, bolsheviklarning maktabida oʻqigansan.
— Bolsheviklaringizni bilmayman, ammo islomda oʻgʻrilik gunoh.
— Nima, sen mullamisan? Mulla boʻlsang peshonangga nima uchun yozdirib olding?
— Mulla emasman, musulmon farzandiman. Yozuv... shayton yoʻldan urdi. Nima deb yozilganini bilasanmi?
— Menga buning qizigʻi yoʻq.
— «Alqasosu minal haq» deyilgan. Bu «Qasos Haqdandir» degani.
— Tushunarli. Demak, kimdadir qasding bor. Lekin, ogʻayni, sening ishing chatoq. Hozir hamma xudosiz boʻlib ketgan. Bu gaplaringni birov sariq chaqaga ham olmaydi. Shuning uchun boshimni ogʻritma. Men oʻzimning qonunimga boʻysunaman. Bolsheviging bilan ham, isloming bilan ham ishim yoʻq. Hozir machitlarda mol boqadigan zamon.
— Machitga til tekkizma! — Jahongir shunday deb uning yoqasini changalladi.
— Qoʻlingni tort, ahmoq, — dedi Burgut uni siltab tashlab, — borarsan, oʻzing koʻrarsan ahvolni. — Burgut shunday deb yurdi.
— Shunga yoʻl qoʻyib yuribsizlarmi?
— Menga nima? Men oʻzimga yarasha mustaqil davlatman. Boshqa davlat bilan ishim yoʻq. Menga Nekolay poshsho boʻldimi, Kerenskiymi, Leninmi, Stalinmi — farqi yoʻq. Menga ov ovlaydigan ovloq boʻlsa, bas. Poshsholar ham, bolshevik ham menga toqat qilolmaydi. Men ham ularni birday yomon koʻraman. Sen poshsholikni yaxshi koʻrasan. Poshsholik ham sendaqalarni yoqtiradi. Endi davr-davronlaring oʻtdi. Mening davr-davronim esa oʻtmaydi. Sen esing boʻlsa, mening davlatimga kir. Davlat ishlari seni xor qilib qoʻymaydi.
— Oʻgʻrilikdan hazar qilaman.
— Uyingga yetib olguncha hazar qilmay tur. Sen menga yoqib qolding. Oʻgʻil bola ekansan. Faqat men bilan gap talashma. Sen gap bilarkansan, men ish bilaman. Ora ochiqmi?

Albatta, ora ochiq edi. Osmonda quyosh bilan oy toʻqnash kelmagani kabi bu tasodifiy hamrohlarning fe’li, dunyoqarashida yaqinlik boʻlishi mumkin emas edi. Jahongir oʻziga toʻq oilada tugʻilib oʻsdi. U uyida toʻplangan boylikni birovning haqi deb bilmas edi. Otasi ham, bobosi ham bularni Ollohning ne’mati deb bilib, shukrona sifatida kambagʻallarni siylab kelishgan. Boylik ham, kambagʻallik ham Tangrining bir sinovi, boy manmanlikdan, kambagʻal oʻzgalar haqiga xiyonat qilishdan asralishi zarur — ularning aqidalari shu edi. Ular birovning yeb turgan nonini tortib olishmagan, aksincha, yeb turgan nonlaridan sindirib berishgan. Shunday oilada nazari toʻq boʻlib oʻsgan odam oʻgʻriga yon bosarmidi?

Burgut esa Tangrining sinovlariga bepisand qarovchi davrada unib-oʻsdi. Yetimlik suvini barvaqt ichib qoʻygan bu odamning aqidasi bitta edi — oʻzing yulib olmasang, senga birov bermaydi. Ishlab, mehnat bilan topib yeyish haqidagi tushuncha unga begona aniqroq aytilsa, aynan shu oʻgʻrilikni u mehnat deb biladi. Birovning haqi degan tushunchani u oʻzicha talqin qiladi. Ya’ni: bu dunyo umumniki, ne’matlar ham umumniki. Demak, hamma eplaganicha yulib oladi bu ne’matni.

Shunday ekan oraning ochiqligi tabiiy.

Ular kutgan poezd oqshomda keldi. Burgut Jahongirning xaltasidagi tugunchani ochib tamaddi qilib oldi. Jahongir oʻzining qattiq noniga qanoat qildi. Burgut uni zoʻrlamadi.

Kechasi Jahongirning badanida ogʻriq turdi. Jahongir avvaliga buni ochlikka yoʻydi. Tongga yaqin titray boshladi. Dastlab vagon uni tebratgan boʻlsa, endi uning titrogʻidan vagon chayqalayotganday edi. Jahongir isitma aralash alahsiradimi yo baqirib yubordimi — bilmaydi. Peshonasiga tekkan muzdek kaftni sezib koʻzini ochdi.
— Ahvol chatoq-ku? — dedi unga engashib qarab turgan Burgut.

Tong otdi, kun yoyildi. Vagon ichi dimiqdi. Jahongir nafas oololmay qoldi. Yaqin oʻtirganlar uning titrogʻini koʻrib, oʻzlarini chetga olishdi.
— Bezgakka oʻxshaydi, — dedi birov.
— Yoʻq, terlama bu, — dedi boshqasi.
— Hammamizga yuqtirmasa edi. Balki vabodir?
— Vaboda titramaydi, vabomas. Lekin kasalining yomonligi aniq. Duch kelgan yerlarda yotib yuradigan daydiga oʻxshaydi.

Shu singari gaplar vagon boʻylab tarqalib, vagon-ogʻasi Burgutga yaqinlashdi:
— Birodar, keyingi bekatda tushib qolganinglar ma’qulmikin, uzoqqa borolmaysizlar. Dori-darmon qilmasangiz boʻlmas.

Burgutning vagondagi gaplardan xabari bor, odamlarning mehrsizligidan gʻazablanib oʻtirgan edi. Vagonogʻasi dori-darmonni gapirmaganida uni urib yuborishga ham tayyor edi. «Yoʻl uzoq, bu ahvolda oʻlib qoladi», deb oʻylab, uning maslahatiga koʻndi.

Poezd toʻxtagach, vagonogʻasi yordamida bir amallab Jahongirni koʻtarib tushib, bekatdagi yakka daraxt ostiga yotqizdi. Jahongir ozgʻin boʻlgani bilan suyagi yoʻgʻon edi — ikkovlon qora terga botishdi.

Burgut arava topib kelguncha Jahongir majolsiz nigohini titrayotgan barglarga qadab yotdi.

«Umrim bargga oʻxshab ilinib qoldimi? — deb oʻziga-oʻzi savol berdi. — Akam bilan otishishga chiqqanimda bargning uzilishi qiyin boʻlgan edi. Jonning uzilishi qiyinmi? Ha... Zokirxoʻja azoblanib jon bergandi. Zokirxoʻjaning qismati mening peshonamda ham bor ekan-da. Yoʻlda xor boʻlib oʻlish uchun muzliklar ichida tirik qolgan ekanman-da. Qasos haqdandir... demak, qasos mening qoʻlim bilan boʻlmaydimi? Armon bilan ketamanmi? Bir oʻgʻrining qoʻlida jon berib, goʻrga janozasiz, kafansiz kiramanmi?..

Jahongirning koʻzidan yosh dumaladi. U oʻlayotgani uchun gʻamda emasdi, armon bilan oʻlayotganidan afsusda edi.

Jahongir koʻzini yumib-ochdi. Voajab, hozirgina daraxt barglari yam-yashil edi. Endi sap-sariq tusga kiribdi. Ana, birin-sirin uzilmoqqa boshladi barglar. Yomgʻirday yogʻilyapti barglar. Birpasda shoxlar yalangʻoch boʻlib qoldi. Daraxtlar daraxt emas, osmonga sanchib qoʻyilgan nayzalarga oʻxshaydi. Bagʻriga sonsiz-sanoqsiz nayza sanchilgan osmon azobga qanday chidaydi? «Daraxt nimaga quridi? Qiyomat yaqinmi? Machitlarda mol boqilayotgan boʻlsa, qiyomat boshlangandir. Odamlar dupurlab chopishyaptimi? Mahsharga shoshilishyaptimi? Men nima qilib yotibman? Qiyomat boshlanibdi, yer silkinyapti. Ha, qiyomat bu. Hammayoq qon... qon...»

Isitma otashidagi Jahongirning koʻzlari ochiq, lekin hech nimani koʻrmas edi. U aravaga olib yotqizishganini sezmadi. Aravaning silkinishini zilzila deb, qoʻsh ot dupurini odam dupuri, deb xayol qilib fikran mahshar sari shoshilardi.

Musofir shahardagi shifoxonaga olib kelinganini, sakkiz kun deganda hushiga kelganini, keyinroq hamxonalaridan bildi.
— Akangiz mehribon ekanlar, sakkiz kun parvona boʻldilar, — dedi hamxonasi, u oʻziga kelgach.

Jahongir «akam kim ekan?» deb ajablandi. Bozorga ketgan Burgut qaytgach, «akasi» kim ekanini bildi.

«Men Tangrim oʻgʻrining qoʻli bilan yerga qoʻyadi, deb oʻylasam, oʻgʻrining qoʻli bilan jonimni qaytarib beribdi-ku? Uning qoʻlidan non olmagan edim, jon oldim... Olloh jonimni beribdimi, demak, qasos ham mening qoʻlim bilan boʻladi...»

Jahongir «Meni deb shuncha yurdingizmi», demadi. Burgut esa «Seni tashlab ketishga koʻzim qiymadi», demadi. Burgut to yurtga yetib borguncha ham Jahongirning kasalidan gap ochmadi.

Soʻnggi bekatga yetib kelishgach, Burgut qoʻl uzatdi:
— Oʻsha gap-gap: ora ochiq, omon boʻl, hamshahar, — dedi kulimsirab.
— Sizni qaerlardan yoʻqlasam boʻladi?
— Qarzingni bermoqchimisan? Qoʻyatur, koʻmilgan tillalaring joyida tura tursin. Muhtoj boʻlsam seni oʻzim topaman. Sen meni butunlay unut, ora ochiqmi?

Shunday dediyu bekatda toʻzib yurgan odamlar orasida bir onda gʻoyib boʻldi. Jahongir shundan soʻng uni koʻrmadi. Burgut «Muhtoj boʻlsam seni oʻzim topaman», degan edi, topmadi. Jahongir buning shunchaki koʻngil uchun aytilgan gap ekanini bilardi. Burgut muhtojlikka uchraganda ham kelmas edi. Chunki u gʻirrom bilan bir qatorda minnatga ham toqat qilolmas edi. Jahongir keyinchalik oʻgʻrilarni koʻp koʻrdi, ammo Burgutga oʻxshaganini uchratmadi.

Burgut unut, degani bilan Jahongir uni unuta olmadi. Uni koʻp esladi. Bugun shifoxonada koʻz ochgani sabab boʻldimi yo Shoqolning gaplarimi, harholda Burgutni yana yodladi.

Jahongir oʻshanda Burgut bilan xayrlashgach, shaharning qaerida tunashini bilmay garangsidi. Bu shaharda quchoq ochib kutib oladigan yaqini yoʻq. Mehmonxonalarning unga joy bermasligi tayin. Oʻylab-oʻylab bir paytlar tahsil olgan madrasasiga borishni xayol qildi.

Koʻchalar uning nazarida rangpar koʻrindi, ularda ilgarigi jon yoʻq edi. Qahatchilik degan yovuz qush qora qanotlarini bu yurt, bu shahar ustiga ham yozgan edi. Sillasi qurigan odamni bitta-bitta choʻqilab koʻcha-koʻydi ham dumalataverardi. Shaharda oʻlim koʻp, ammo yigʻi oz edi. Yigʻlash uchun ham qorin toʻq boʻlishi kerak. Ocharchilik koʻzdagi yoshni quritib, diydalarni qotirgan edi.

Jahongir madrasaga borgach, taajjubda qotdi: madrasa darvozasiga qoʻsh qulf urilgan, devorlar asta nuray boshlagan. Aftidan, bu yerda anchadan buyon odam yashamas edi.

Jahongir yaqin kishisini xarob tarzda uchratgan odam holiga tushib, koʻziga yosh keldi. Eng yaqin kishingni abgor alfozda koʻrsang uni bagʻringga bosasan, yuzlarini silaysan. Xudodan muruvvat soʻraysan, soʻng uning dardiga davo choralarini izlaysan. Necha yuz yil savlat toʻkib turgan, necha ming ilm tolibiga boshpana berib, necha yumuq koʻzlarning ochilishiga guvoh boʻlgan, necha dilning sirini bagʻriga singdirgan bu imoratni quchoqlab boʻlmasa, yarasiga malham topib boʻlmasa... Jahongir gʻamini ichiga yutib, imoratga yaqinlashdi. Kaftini gʻisht devorga qoʻydi — goʻyo bu aftodahol imorat yuzini siladi. Gʻisht devordan iliqlik chiqib uning kaftiga oʻtdi, keyin butun tanasiga taraldi. Muzliklarda toʻgʻnab qolgan iligʻiga harorat oʻtganday boʻldi. U beixtiyor yuzini ham devorga qoʻydi. Dimogʻiga tanish hid urilib, yuragi entikdi. Qulogʻiga tanish ovozlar eshitildi:
— Dil nadir, koʻkrakning chap tomonida joylashgan bir parcha goʻshtmi?
— Bu — dilning birlamchi ma’nosi. Ya’nikim, bu goʻsht gʻovaklarida ruhning asl manbai boʻlmish qora qon mavjuddir. Bu yurak hayvonotda, hatto oʻlikda bordir va u hech qancha qiymatga ega emasdir.
— Mulla Jahongir, dilning ikkilamchi ma’nosini siz ayting.
— Hazrat Gʻazzoliy shunday zikr etibdilar: «Dil — Parvardigorning oʻz bandalariga ato etgan ruhoniy ne’mati boʻlib, uning jismoniy dilga aloqasi bordir. Bu ne’mat insonning asl mohiyatidirki, inson butun ilmu ma’rifatga uning vositasida erishadi va barcha xitob, azob, itob1 va talablar unga qaratilgan boʻladi: Ruhoniy ne’mat bilan jismoniy yurak oʻrtasidagi mustahkam aloqaning haqiqiy suratini koʻpchilik anglab yetmaydi...»2
— Balli, mulla Jahongir, endi qissadan hissani ayting.
— Taqsirim, qissadan hissa shulki, Parvardigorning bandalariga bergan ruhoniy ne’mati iblisga xos illatlardan, chunonchi, hasaddan, yovuzlikdan, xiyonatdan, nafs buzuqligidan asralmogʻi lozim. Asralmas ekan, jismoniy dil parokanda boʻlgʻusidir.
— Balli... mulla Zayniddin, siz ayting, jon nadir?..»

Hozirgina jaranglab chiqqan ovozlar nimadandir choʻchiganday pasayib, gʻisht kovaklariga singib ketdi. Jahongir qaddini tutib, osmonga qaradi: «Bu dargohning nima gunohi bor ekanki, darvozalariga qulf urilsa. Bunda ilm toliblari qirilib bitganmi yo mudarisslarmi? Yo Burgutning gaplari rostmi?»

Osmon jim, imorat ham... Savolga javob yoʻq.

Jahongir devorga suyanib oʻtirib boshini kaftlari orasiga oldi. Qirqbelga qaytib, kindik qoni tomgan uy oʻrnida vayrona koʻrsa bunchalik ezilmasdi. Yeng shimarib uni obod qilishga kirishardi. Lekin yumuq koʻzlarni ochuvchi bu muqaddas imorat darvozasini qanday ochish, chiroqni qanday yoqishni bilmas edi.

Ruhi gʻuborlarga koʻmilayotgan bir damda yelkasidan kimdir asta ushladi. U boshini koʻtarib qaradi — yonoqlari turtib turgan, koʻzlari kirtaygan qariya.
— Inim, tobingiz qochdimi?

Jahongir oʻrnidan turib, unga salom berdi. Qaddi dol bu qariya koʻziga issiq koʻrindi.
— Aybga buyurmang, inim, halovatingizni buzdim.

«Qimirlamay oʻtirganimga meni oʻlib qolgan degandir», — deb oʻyladi Jahongir. Keyin qariyaga tikilib qaradi.
— Ha, inim, tikilib qoldingiz?
— Otaxon, sizni bir kishiga oʻxshatyapman. Shu madrasada mudarrisimiz boʻlardilar, mulla Nizomiddin degan?
— Mulla Nizomiddin? — qariya kuldi. Ogʻzini yumganda tepadagi bittagina tishi pastki labining ustiga chiqib qoldi.
— Nimaga kulasiz? — dedi Jahongir ajablanib.
— Mulla Nizomiddin yoʻq hozir, Nizom qorovul bor. Oʻsha mudarrisingiz menman. Ilgari shu imorat ichkarisida dars berardim, endi tashida qorovulman. Siz bunda tahsil olgan boʻlsangiz... tanimayroq turibman?
— Ismim Jahongir, qirqbellik Muhammadrizoning farzandlariman. Algʻov-dalgʻov boshlanib, xatmi kutub qilolmay qishlogʻimga qaytgan edim.
— Ha... mulla Jahongirmi? Buni qarang-a, tanimay qolibman, qaysi shamol uchirdi?
— Sovuq yurtlarning shamoli, qamoqdan qaytyapman.
— Yo, alhazar, bu nima deganingiz?! Sizni nimaga qamadilar ekan?
— Taqsirim, buning tarixi uzun. Aytib, sizga yuk qilmay. Tuhmatning toʻriga tushib qolgan ekanman.
— Ollohning oʻzi asrasin tuhmatlardan. Aybga buyurmang, boʻtam, bu peshonangizdagi yozuv nimasi?
— Qamoqda iblisning yoʻliga yurib yozdiribman. Vatanning xumori tutganda esi ogʻib qolar ekan kishining. Oʻshanday lahzadan xotira endi bu. Tikilmang, oʻqiy olmaysiz, arabcha harfni bilmaydigan oʻris yozgan, chaplashib ketgan.
— Shayton vasvasasidan oʻzi asrasin. Qani, yuring, kulbamizga boraylik. Menga bir kulba qurib berishgan, oʻzimning koʻzimga saroydek koʻrinadi. Jonni oʻsha yerda saqlaymiz. Yuring, boʻtam, yuring.

Jahongir e’tibor bermagan ekan: qulf darvozaning roʻbaroʻsida odam boʻyidan sal tikroq kulba turardi. Kulbaning tomiga qora qogʻoz qoqilgan, berk darvozaga qaratib darcha qoʻyilgan, yon tomonda esa ensiz eshikcha bor edi. Engashib ichkariga kirishdi. Darcha tomonda taxta soʻri qilingan, soʻri ustiga koʻrpacha toʻshalgan. Aftidan mudarris — Nizom qorovul yonboshlab yotib, shu darcha orqali imoratni qoʻriqlar edi. Darchaning qatorida randalanmagan taxtadan tokcha qilingan. Unda besh-olti qalin kitob. Bu mudarris — qorovulning birdan-bir ovunchogʻi shu — oʻtmish xotirasi boʻlsa kerak.
— Bu madrasa menga umrim boʻyi berilgan deb oʻylab, uy-joy qilmagan ekanman. Madrasani berkitishgach, koʻchada qoldim. Bu yerni ombor qildilar. Qayoqqa borishni bilmaganimda qorovullikni berdilar.
— Nimaga berkitdilar madrasani?
— E, boʻtam, dunyoning ishlaridan bexabarmisiz?
— Oz-moz xabarim bor. Qamoqqa tushganlar aytib berishardi, ammo koʻpam ishonmasdim.
— Ishoning, boʻtam, ishoning. Bir inqilobni boshlashdi, nomi madaniy ekan. Men bu inqilobni koʻrib, yoqa ushladim: hay-hay, madaniysi shu boʻlsa, vahshiysi qanday boʻlar ekan — farqiga aqlim qosir. Dastlab masjidlarni buzmoqqa kirishdilar. Yo, Olloh, imoratda nima gunoh bor ekan? Keyin Yaratgan ularning okoʻngliga picha insof yubordimi, buzmay, har turli idoralarga berdilar. Ombor etganlari bir navi, yahudiy yamoqchilarga ustaxona qilib berdilar, shunisiga dogʻman. E, aytsam tilim, aytmasam dilim kuyadi. Qani, marhamat qiling, boʻtam, oʻtiring.

Jahongir kulbaning oʻng tomoniga toʻshalgan yupqa koʻrpachaga oʻtirdi. «Nahot, fozillar xorliqda, ojohillar farogʻatda boʻlsalar. Nahot, jamiyatga bunday fozil odamning keragi boʻlmay qolgan? Ilm nima boʻlgan, diyonat nima boʻlgan, insof, vijdon nima boʻlgan?»
— Talabalarimizdan bir qanchalari meni bu yerdan olib ketmoqchi edilar. Yoʻq, dedim. Ketsam, madrasamiz yetimlikdan faryod urib qolayotganga oʻxshaydi. Bir qancha idoralardan xizmatga ham chorladilar. Rad etdim. Madrasasiz dunyo koʻzimga qorongʻi. Madrasa shu holida ham quyosh men uchun. Men qorin gʻamida, shuhrat ilinjida quyoshga xiyonat etsam, doʻzax azobiga shu dunyodayoq giriftor boʻla qolmaymanmi?

Mudarris Nizom qorovul gapdan toʻxtadi. Darchadan yopirilib kirayotgan yorugʻlik uning koʻzidagi namda akslandi.

Mudarrisning dardini tasvirlashga soʻz ojiz. Yolgʻiz farzandini qabrga qoʻyganlarda shunday kulfat boʻladi, Vatanni behad suygani uchun bu tuproqdan xorlab quvilgan odamda shunday alam boʻladi. Ota-onasidan bevaqt ayrilgan, tuhmat bilan zindonga bandi etilgan odamlar dardi bu qadar ulugʻ boʻlmaydi.

Mudarrisining qaddini nima bukdi: dardmi yo qarilikmi? Nima uchun eti ustixonga yopishdi: darddanmi yo ochlikdanmi?

Jahongir mudarrisga qarab Zokirxoʻjani esladi. Zokirxoʻja ham gapira turib birdan jimib qolardi. Gʻamli xotiralar panjasi boʻgʻziga chang solib gapirtirmay qoʻyardi. Oʻlim oldida taqdirga tan berib, bir gap aytgan edi, hozir Jahongir koʻzlari kirtaygan mudarris — Nizom qorovulga qarab, shuni esladi: «Osmonlar — kamon, yer — kamon ipi, hodisalar, ofatu kulfatlar — oʻq boʻlsa, insonlar ul oʻq-yoylarga nishon boʻlsa, otgʻuchi Xudoyi taolo boʻlsa, odamlar qaerga ham qocharlar? Tangrining oldigʻa qochishdan oʻzga chora yoʻq...»

«Tangri bu yurtga shuncha kulfat yubordi, odamlar nima qilsinlar, — deb oʻyladi Jahongir. — Qayga qochsinlar? Akam qochdi. Toʻgʻri qildimi? Ammo bu odam nimaga qochmadi? Akam tillalarining kuchi bilan yurgandir, bu odam ilmi bilan davr surardi-ku, shunga aqli yetmadimi? Yoʻ-oʻq... donolar Vatanni xorlikda tashlab qochmaydilar...»
— Ha, boʻtam, yana menga tikilib qoldingiz?

Jahongir darrov javob bera olmadi. Tikilishi boisini yashirib, oʻzgacha javob qildi:
— Ochlik sillangizni quritibdi...
— Shunga shukr qilib yotibman. Birodarlarim ochlikda qaqshab, men yogʻli palovga toʻysam, u dunyo-bu dunyo oʻzimdan rozi boʻlolmas edim. Menga berilayotgan non jon saqlashimga yetadi. Biroq koʻchada sulayib yotganlarni koʻrsam, — mudarris istiholaga borib «oʻlib yotganlarni» demadi, — shu bir tishlam non ham tomogʻimdan oʻtmaydi. Egamning qahri ham marhamatiga yarasha. Shu qahrga loyiq ekanmiz, shukr qilishdan oʻzga choramiz yoʻq.
— Taqsirim, oʻylab oʻyimning tagiga yetolmayapman. Bu ne hol oʻzi? Iblis har birimizning yuragimizdan joy olvoldimi, koʻzlarimizni koʻr qildimi?

Mudarris — Nizom qorovul darrov javob bermadi. Yorugʻlik yopirilib tushayotgan darchaga qaradi. Keyin xuddi oʻziga-oʻzi dars berayotganday ohista soʻz boshladi. Jahongir dong qotdi. Ilm tolibi ekanida eshitgan oʻsha ovoz, oʻsha ohang...
— Rasululloh sallallohu alayhi va sallam, aytibdilar: «Mening ummatimga ham ilgari oʻtganlarning kasali yetib keladi». «Ilgari oʻtganlarning kasali ne edi?» deb soʻradilar. Rasululloh javob qildilar: «Kibr-havo, manmanlik, mol-dunyo orttirishdagi raqobat, bir-biridan chetlanish va zulmga, soʻngra esa bosh-boshdoqlikka olib boradigan hasadgoʻylik». Paygʻambar oalayhissalom yana shunday deganlar: «Ummatim ustida eng koʻp qoʻrqadigan narsam, ularning mol-dunyolari koʻpayishi natijasida bir-birlariga hasad qilib, oʻzaro nizolar chiqishidir... Olov oʻtinni yegani kabi hasad yaxshi amallarni yeydi». Qilingan birinchi gunoh — hasad boʻlgan edi. Iblis Odam alayhissalomning martabalariga hasad qilib, u zotga sajda qilishdan bosh tortdi — hasad uni gunohga yetakladi. Tangri bergan ne’matlar orasida nafs degan bir lafz borki, bunda insondagi barcha mazmum sifatlarni oʻzida jamlagan zoʻravon kuchni nazarda tutadilar va shu bois deydilar: «doimo nafsga qarshi kurashish va mudom uni sindirish lozim, zero paygʻambar alayhissalom: «Eng qattol dushmaning oʻz ichingdagi nafsingdur», deganlar.

Mudarris Nizom qorovul «javobim shu» deganday Jahongirga qaradi. Jahongir Abu Homid Gʻazzoliyning asarini esladi.

Shu zaylda boshlangan suhbatning chek-chegarasi yoʻqdek edi. Tokchadagi kitoblar qoʻlga olindi, varaqlandi, oʻziga hikmatlarni yashirgan satrlar tilga kirdi. Shu kun, shu tun Jahongir boshiga tushgan savdolarni oz boʻlsa-da, unutdi. Olma qoqidan damlangan choydan ichib tunni tongga uladilar. Saharda Jahongir yoʻlga otlandi.
— Sizni Ollohning oʻzi panohida asrasin, — dedi mudarris — Nizom qorovul, — ehtiyot boʻling, boʻtam. Sizga yaxshilik qilganlarga yaxshilik qiling, yomonlik qilganlarga yomonlik qilmang.

Yarim yoʻlni aravada, yarim yoʻlni piyoda bosib, Qirqbelga yetib keldi. Qishloq oʻsha-oʻsha — oʻzgarmagan. Uylar ham, daraxtlar ham birdek. Oradan shuncha yil oʻtib ketmagandek.

Yoʻlda uchragan yosh-yalang salom berib, uni tanimay qolaverishdi. Taniganlarning ayrimlari qoʻshqoʻllab, ba’zilari qoʻl uchida omonlashib «omon-eson keldingizmi», deb hol soʻrashdi. Jahongir ularga qisqa javob qilib uyiga shoshilardi...

...Hovlisiga qadam qoʻyishi bilan tiz choʻkadi, soʻng peshonasini ota-onasining oyogʻi tekkan yerga qoʻyib tavof qiladi, tuproqni koʻziga surtadi. Soʻng ichkaridan «Dadajon!» degan qoʻngʻiroqdek ovoz keladi. Keyin... ayvonda Xadicha paydo boʻladi.
— Xayriyat, ketib qolmagan ekansizlar, akamga qoʻshilib ketganmikinsizlar, deb jonim halakda edi.
— Sizni tashlab qayoqqa ketamiz, yoʻlingizga koʻz tikib kutdik. Xudoning marhamatiga ishondik, shu kunga yetkazganiga shukr. Ana, oʻgʻlingiz ham katta boʻlib qoldi...

Koʻchasiga burildiyu hayron qoldi: devor boshqa, darvoza boshqa. Eshik oldida ikkita ot qoʻshilgan arava. Jahongir qadamini tezlatib yurib keldi-da, darvoza roʻbaroʻsida toʻxtadi. Miyasi loʻqillay boshladi. Kimdir boshiga bir me’yorda bolgʻa urayotgandek boʻldi. U oʻpqon sari yurgandek ichkariga asta qadam bosib kirdi. Koʻzi ayvon ustunidagi qizil bayroqqa tushdi.

U tiz choʻkmoqchi edi, tavof etmoqchi edi, kim toptadi ekan bu hovlini? Jahongir devordagi lavhani koʻrib, oʻqidi: «Qizil omoch» kolxozi». «Bu yerga ham yetib kelibdi-da, bu kolxoz, — deb oʻyladi u. — Xudo urgani rost ekan». Qamoqdagi kunlari oxiriga yetay deganda bir qancha yangi mahbuslar — «yangi hayot dushmanlari» kelgan, «kolxoz», «quloq» degan soʻzlarni oʻshalardan eshitgan edi.

Jahongir nima qilishini bilmay turganida ichkaridan oyogʻiga xrom etik, boshiga qora shapka kiygan shop moʻylovli kishi chiqib, unga oʻqrayib qaradi-da:
— Mahkam, begona odam nima qilib yuribdi bu yerda? — deb baqirdi. Shu zahoti hovlida past boʻyli yigit paydo boʻldi.
— Ha, ogʻayni, nima bor bu yerda sizga? — dedi u Jahongirning yoʻlini toʻsib.

Jahongir shopmoʻylovni tanidi. Uni hukm qilishganda chiranib ayblagan odam shu edi.
— Sen, nari tur, — dedi Jahongir past boʻyli yigitga, — men manavi lakang bilan gaplashaman. Sotvoldi aka, tushunmayroq turibman, sizga nima bor bu uyda?

Shopmoʻylov unga qarab turib:
— Ha, senmisan, — dedi toʻngʻillab, — oʻlmabsanda. Ammo bu yerga kelib, chakki qilibsan. Uying musodara boʻlgan.
— Kim musodara qildi?
— Kim deysanmi? Shoʻro hukumati! Endi bu yer kolxoz idorasi. Sen kolxoz uchun yot — begonasan, bu yerga qadam bosa koʻrma.
— Oʻz uyimga... oʻzim begonamanmi?
— «Oʻz uyim» degan gap yoʻq. Hamma narsa umumniki.
— Hamma narsa?.. — Jahongir qamoqda eshitgan gapni eslab, beixtiyor aytib yubordi, — xotiningiz hammi?

Pakana yigit yana Jahongirning qarshisida paydo boʻlib, dagʻdagʻa qildi:
— Tiling qirqilsin, ahmoq! Rais akam shoʻroning odamlari!
— Mahkam, qoch, u bilan oʻzim gaplashaman. Sen, boyning bolasi, joʻna bu yerdan, qorangni koʻrmay.

Jahongir uning poʻpisasini eshitmaganday olma daraxtiga qadalib turgan supaga oʻtirdi. Shopmoʻylov uni yeb qoʻyguday boʻlib oʻqraydi-da, ichkari kirib ketdi. Pakana yigit haydasa baloga qolishi mumkinligini anglab, yaqinlashishga jur’ati yetmay, ayvon ustuniga suyanib turib oldi. Xorlik azobi tan azobidan kuchliroq. «Bu uyga begonasan!» deb haydash oʻrniga yuz darra, ming darra urganida ham bunchalik alam qilmas edi. Muzliklarda yurganida Jahongir uyini sogʻinib ezilardi. Qizigan koʻkragini muz parchasi ham sovuta olmasdi. Oʻsha kulfatli kunlarda yigʻlamagan, oʻzini bosishga qurbi yetgan Jahongir birdan boʻshashdi, koʻziga yosh keldi. Bu yosh ojizlik yoki nochorlik emas, gʻazab qoʻlidan toshib chiqqan edi. U oʻrnidan turib avval pakanani, soʻng shopmoʻylovni yanchib tashlagisi keldi. Oʻrnidan turishga shaylandi ham, ammo oʻzi bilmagan bir kuch toʻxtatdi. Bu kuch — farosat edi, «bularni majaqlaganing bilan foydasi bormi, bular bir qarol, hojalari boshqa boʻlsa, tegma ularga. Ularning qasosi Haqdandir. Hozir ular sening baxtsizligingdan kulyaptilar. Bilmaydilarki, ularning baxti omonat, ertaga baxt senga berilib, sening baxtsizliging ularga nasib etadi. Tur, shu kunga omon yetay desang, indamay chiq bu yerdan».

Ongida uygʻongan buyruqqa itoat etdi: bir-bir bosib chiqdi. Qadrdon yer, qadrdon tuproq uni qoʻyib yuborgisi kelmayotganday oyoqlari zil ogʻir, yerdan uzilishi qiyin edi.

Jahongirni oyoqlari qabristonga yetaklab bordi. Ajdarqoya poyida doʻmpaygan qabrlarni tizza boʻyi oʻt qoplagan. Jahongir qabriston etagida toʻxtab, koʻzlarini javdiratib ota-onasining qabrini izladi. Oʻt bosgan qabrlarni bir-biridan ajratish qiyin edi. U goʻrlarni bosib oʻtmay, kelgan yerida choʻkkalab uzoq tilovat qildi. Soʻng uzlatguzinlikni ixtiyor qildi. U rixlatga chekinganlar dunyosining bu yorugʻ dunyodagi posboniday qimir etmasdan oʻtirardi.

« — Onajon, men sizning yolgʻizingizman, meni juda barvaqt tashlab ketdingiz?
— Boshingga tushadigan kulfatlarni koʻrmasin, deb momong chaqirib oldi.
— Meni kim chaqiradi, ota, sizmi?
— Seni chaqirmayman, zimmangda yumushing bor.
— Yoʻl uzoqqa oʻxshaydi, yukim ogʻir, bardosh berolmayman.
— Bardoshli boʻl, arvohimni chirqiratma, Jahonim...»
— Jahon!

Jahongir seskandi: ovoz qaerdan keldi, qabr ichidanmi?
— Jahongir!

U boshini koʻtarib orqasiga qaradi — Daminni tanidi. Savod chiqarishga koʻngil qoʻyib undan yozuvchizuvni oʻrgangan qarol yigitcha edi, yillar oʻtib qoruvli yigitga aylanibdi.
— Shu yerdadirsan, deb oʻylovdim.

Ular quchoqlashib koʻrishdilar.
— Yur, uyga boraylik, — dedi Damin.
— Oshiqmay tur, bir oz shu yerda oʻtiraylik.
— Uyingga kiribsan, bildim. Sotti bilan pachakilashmaganing durust edi.
— Nimasidan qoʻrqasan?
— Koʻngliga yoqmaganlarni quloq qilib yuribdi. Bitta echkisi bor odamni ham boy deb xatga tirkayapti. Harholda rais degan nomi bor.
— Saylashga saylab qoʻyib boshlaringni toshga uryapsanlarmi?
— Gapingni qara, saylamasak bir balo, saylasak yana bir balo. Chori ota «Hoy bola, birodarlaringni xoʻrlama» devdi, «Bogʻdor boy» deb uni quloq qildirvordi. Ota boyaqish shaharga yetmay uzilibdi. Oʻligini olib kelib shu yerga koʻmishdi, ammo oilasini baribir joʻnatvordi.

Jahongir Chori otani yaxshi tanir edi. Bu benazir bogʻbonning bogʻida jannatda ham topilmaydigan mevali daraxtlar bor edi.
— Bogʻni kolxoz olib qoʻygandir?
— Qoʻyarmidi? Bogʻ qurib qolsa kerak, qarovning mazasi yoʻq.
— Shunday odamni xorlagani uchun koʻr boʻladi.
— Jahon, u opalaringni ham joʻnatgan, hech kim qolmagan.
— Yuragim sezgan edi. Choʻldagi yakka daraxtga oʻxshab qoldimmi?..
— Gʻam chekaverma. Bitta sen yolgʻizmassan. Uylanarsan, bola-chaqa orttirarsanam, ungacha biznikida turaver.
— Menikilar... ketgani rostmi?

Jahongir bu savolni berishga yuragi betlamay turgan edi. U Xadichaning ketganini bilsa ham, «balki ketmay qolgandir, balki yoʻldan qaytgandir» degan ilinj — uzoq yulduzning ojiz nuriday umid uni yoritib turar edi. Savolga «ha» degan javob olsa, bu soʻnggi yulduz nuri ham soʻnardi. Kutganidek boʻldi: «ha», degan qisqa javob oldi. Mana shu javob osmonga oʻt qoʻydi, Jahongirni osmon oʻti bagʻriga oldi; soʻng yerni qoq ikkiga ajratdi, Jahongirni tubsiz jarga uloqtirdi.
— Ilojing qancha, koʻnikasan endi, uylanasan, bola-chaqa topasan...

Damin toʻporilik bilan aytgan bu yupanch soʻzlarining oʻqqa aylanib doʻsti yuragiga sanchilishini oʻylamagan edi. Soʻnggi umidini koʻmgan odamga uylanish haqida soʻz aytish joizmi?

Jahongir Daminnikida tunab qoldi. Ertalab Damin guzarga chiqdi-yu, hovliqib qaytdi:
— Jahon, uyidan haydayapti, dema, ammo ketmasang boʻlmaydi shekilli. Sotti rayonga xat tushuribdi. Sen haqingda emish. Seni ham quloq qilib yuboradiganga oʻxshaydi.

Jahongir bu gapni eshitib ajablanmadi ham, hayajonlanmadi ham. Xotirjamlik bilan yuziga fotiha tortib, oʻrnidan turdi.
— Faqat koʻnglingga egri gap olma, — dedi Damin xijolatlik bilan.
— Xat joʻnatmasa ham ketar edim, bu yerda qolib nima qildim. Sahrodagi yolgʻiz daraxtman men.

U shunday deb Damin bilan xayrlashdi. Yoʻlni toʻgʻri jaydidaraga oldi. Oqshomgacha atrofda aylanib yurdi. Kun botishda katta chinorga yaqinlashdi. Yerni pichoq bilan tatalab kavlab xumni ochdi. Tilla tangalardan olib beliga tugdi-da, xumni yana koʻmib qoʻyib, shahar tomon ravona boʻldi.

Avvalgi
I- qism